«مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» حالىقارالىق ۇيىمى حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارى مەرلەرىنىڭ باستاماسىمەن 1982 جىلى قۇرىلعان. بۇل ۇيىمنىڭ الدىعا قويعان باستى ماقساتى – يادرولىق قارۋ قاۋىپتىلىگىنە الەم حالىقتارىنىڭ نازارىن اۋدارۋ. سول ارقىلى يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدا دۇنيە ءجۇزى قالالارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا بەيبىتشىلىك ءۇشىن باستالعان بۇل قوزعالىسقا قاتىسۋشى قالالاردىڭ سانى 5 مىڭنان اسقان.
«مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» حالىقارالىق ۇيىمى حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارى مەرلەرىنىڭ باستاماسىمەن 1982 جىلى قۇرىلعان. بۇل ۇيىمنىڭ الدىعا قويعان باستى ماقساتى – يادرولىق قارۋ قاۋىپتىلىگىنە الەم حالىقتارىنىڭ نازارىن اۋدارۋ. سول ارقىلى يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدا دۇنيە ءجۇزى قالالارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا بەيبىتشىلىك ءۇشىن باستالعان بۇل قوزعالىسقا قاتىسۋشى قالالاردىڭ سانى 5 مىڭنان اسقان.
تاياۋدا, تامىز ايىنىڭ 3-ءى مەن 6-سى ارالىعىندا جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىندا «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» ۇيىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ونىڭ حالىقارالىق 8-ءشى كونفەرەنتسياسى ءوتتى. حيروسيما قالاسىنىڭ مەرى, حالىقارالىق «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى ماتسۋي كادزۋميدىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ قايتۋدىڭ ءساتى تۇسكەن بولاتىن. ايتۋلى باسقوسۋعا جاھاننىڭ ءار شالعايىنان 300-دەي قالانىڭ مەرلەرى, كورنەكتى عالىمدار, جاھاندىق دەڭگەيدەگى قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. ءار ەلدىڭ كورنەكتى وكىلدەرى جينالعان قاۋىم الدىنا شىعارىلعان ماسەلە – الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جولىندا يادرولىق قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىر, كوزقاراستارى كۇن تارتىبىندەگى تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگىن اشا ءتۇستى. ماڭىزدى ويلار مەن مازمۇندى ۇسىنىستار ساراپتالدى.
وسى ساپارعا بايلانىستى اسەرىمدى ەڭ اۋەلى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قالالاردىڭ باسشىلارى مەن قايراتكەرلەرىنىڭ قازاقستان جونىندەگى جىلى پىكىرلەرى مەن وڭ كوزقاراستارىنا تىكەلەي كۋا بولعاندىعىمنان باستاسام دەيمىن. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى ەكەنىن, بۇل تاراپتا الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ شارالارى توڭىرەگىندەگى مول تاجىريبەسىن ەركىن كورسەتە الاتىنىن, الەمدەگى وسى ۇرەيلى قارۋدى تولىق جويۋ جاعىندا ەكەندىگىن ءسوز ەتتى. كونفەرەنتسيادا ءسوز العان ساياسي تۇلعالار تاراپىنان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ يادرولىق پوليگوندى جابۋداعى باتىل قادامىنا, حالىقارالىق فورۋمدار مەن بۇۇ القاسىندا انتيادرولىق ماسەلەدەگى تاباندى ۇستانىمىنا جوعارى باعا بەرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك مىنبەردەن ءوز مەملەكەتىڭ مەن ءوز ەلباسىڭ تۋرالى ساليقالى وي, سالماقتى پىكىر ايتىلىپ جاتقاندا كەۋدەمدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەپ تۇرعانىن نەسىنە جاسىرايىن!
كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاقستان حالقىنىڭ ءوز كوشباسشىسىنىڭ سوڭىنان ەرە بىلەتىن ىنتىماقشىلدىعىن, قيىندىقتى جەڭە بىلەتىن قايسارلىعىن, بولاشاققا بەرىك سەنىممەن قارايتىندىعىن قۇرمەتپەن اتاپ وتكەندەر دە از بولعان جوق.
ەگەر ەلىمىزدىڭ وتكەنىنە كوز جۇگىرتەر بولساق, كەڭەس وداعى تۇسىندا سەمەي پوليگونىنداعى قىرىق جىلدان استام ۋاقىت جۇرگىزىلگەن سىناق مىڭداعان قازاقستاندىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ورنى تولماس زارداپ اكەلدى. راديواكتيۆتى زالالدانعان ايماعى بار ءبىزدىڭ ەلىمىز, ونىڭ ىشىندە سەمەي ءوڭىرى ادامزات تاريحىنداعى يادرولىق سىناق جايلى ءسوز بولسا الدىمەن ايتىلادى. سەمەي سىناق پوليگونى – يادرولىق قارۋدىڭ ادامزات ومىرىنە قانشالىقتى زارداپ پەن زالال اكەلەتىندىگىنە ناقتى مىسال بولدى. سول سەبەپتەن بولار, قازاقستان حالىقارالىق شارالارعا مۇرىندىق بولىپ كەلە جاتقان جىلدار ىشىندە ەلىمىز بەن جەرىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان جاسامپاز قادامداردان الىستاعى قالالار دا حاباردار بولىپ وتىرعاندىعىن بايقادىم.
ءوز سوزىمدە جاپون ۇكىمەتىنە, حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىنىڭ مەرلەرىنە, وسى قالالاردىڭ عىلىمي قوعامداستىق وكىلدەرىنە ءبىزدىڭ ايماعىمىزداعى مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك وڭالتۋ تۇرعىسىنداعى شارالارعا كورسەتكەن كومەكتەرى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى جەتكىزدىم. سونداي-اق, وسى ساپار بارىسىندا ناگاساكي جانە حيروسيما قالالارىنىڭ مەرلەرىمەن, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى وكىلدەرىمەن وتكەن كەزدەسۋلەردە بىرنەشە ورتادا پىكىر الماسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم.
مەنىڭ تاراپىمنان سەمەي يادرولىق پوليگونى جونىندە ءمالىم بولعان دەرەكتەر مەن دالەلدەرگە تىڭداۋشىلاردىڭ ايتارلىقتاي ىقىلاس تانىتۋىنا سەمەي مەن حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنىڭ ا راسىندا قالىپتاسقان ارىپتەستىكتىڭ دە تيىسىنشە ىقپالى بولعان شىعار دەيمىن.
كەڭ كولەمدەگى مادەني, عىلىمي شارالاردى قامتىعان حيروسيما باسقوسۋى حالىقارالىق دەڭگەيدە وتە ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. سول ارقىلى جەر شارىندا يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ جولىنداعى كۇرەستە ايتارلىقتاي ىقپالى بار ەكەنىن دە كورسەتتى. باسقوسۋ قورىتىندىسىندا انتيادرولىق ناسيحات شارالارىن بۇرىنعىدان دا بەلسەندى جۇرگىزىپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى وسى قوزعالىسقا جاڭا وكىلدەر تارتۋ قاجەتتىگىنە دەن قويىلدى.
2009 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندە كوتەرگەن باستاماسىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداعانى ءمالىم. 2010 جىلدان باستاپ بۇۇ كۇنتىزبەسىندە 29 تامىز يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە بەلگىلەنىپ, وسى باستاما اياسىندا استانا, نيۋ-يورك, گااگا قالالارىندا بىرنەشە جىل قاتارىنان ءىرى شارالار وتكىزىلدى. ايتۋلى شارا سەمەي قالاسىندا دا مەيلىنشە جالعاسىن تاۋىپ, تۇيەمويناق ارالىندا 29 تامىز كۇنىنە ارنالعان ميتينگتەر حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى سەمەيدەگى «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋسىز الەمگە» اتتى كونفەرەنتسياعا الەمنىڭ 75 مەملەكەتىنەن 200-گە جۋىق ساراپشى, عالىم, قوعام قايراتكەرلەرى مەن ۇكىمەت وكىلدەرى كەلدى.
وسى ورايدا «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ شىعىس قازاقستان ايماعىمەن بايلانىسىنا توقتالا كەتسەم دەيمىن. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» ۇيىمىنىڭ باس حاتشىلىعى اراسىنداعى كەلىسىم ناتيجەسىندە 2012 جىلى سەمەي قالاسىندا اتالعان حاتشىلىق وكىلدىگى اشىلدى.وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا بەلگيا كورولدىگىنىڭ يپر قالاسىنىڭ مەرى ليۋك دەحانە باستاعان ەۋروپا دەلەگاتسياسىنىڭ سەمەيگە كەلىپ قايتۋىنا دا ارادا ورناعان بايلانىستىڭ وزىندىك ىقپالى بولعان ەدى. مارتەبەلى قوناقتار ساپارىنا وراي سەمەي مەن يپر قالالارىنىڭ اراسىنداعى مادەني, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتا ءتۇسۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولىپ, كەلىسىمدەر جاسالعان. ەلىمىزگە ءدال وسىنداي قوعامدىق-ساياسي سەرپىن بەرگەن حالىقارالىق ساپاردىڭ ءبىرى ماگاتە باس ديرەكتورى يۋكيو امانونىڭ كۋرچاتوۆ, سەمەي قالالارىنا كەلىپ قايتۋى بولدى.
يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, سىناق پوليگونىن جابۋمەن بىرگە جاھان جۇرتىن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا شاقىرعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعالاۋى – بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ مەرەيى. ءبىر عانا ءوز ەلىنىڭ ەمەس, دۇنيە ءجۇزىنىڭ تىنىشتىعى مەن بەيبىت ءومىرىنىڭ بۇزىلماۋىن, يادرولىق قارۋ قاۋپىنەن ادا بولۋىن قالاعان ەلباسىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك باستاماسىن سەمەي حالقى اركەز قىزۋ قولدايدى.
ايبەك كارىموۆ,
سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى.
