نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى», «قاريالار», « ۇلىما حات», «كۇنشىلدىك» حيكاياتتارى مەن ەسسەلەرى ادامزاتقا يماندىلىق, ادامگەرشىلىك, وتباسىنىڭ سىيلاستىعى, مەيىرىمدىلىك, وتانشىلدىق, پاتريوتتىق, جالپى, گۋمانيستىك تاربيە بەرەتىن ونەگەلى دە ومىرشەڭ شىعارمالار.
عىلىمعا دا, كوركەم ادەبيەتكە دە, دراماتۋرگياعا دا, كوركەم اۋدارما سالاسىنا دا, الەم ادەبيەتىنە دە مول رۋحاني مۇرالار قوسقان نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ عالامات شىعارمالارىندا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحى, رۋحاني الەمى, انالار مەن دانالاردىڭ, باتىر بابالاردىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان ۇلاعاتى كورىنەدى. ەرەكشە تاعدىرلى قالامگەر تامىرلى تۋىندىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن اسا كۇردەلى نەيروحيرۋرگيالىق وپەراتسيا جاساتقاننان كەيىنگى ازاپقا تولى اۋىر جىلدارى جازعان.
«دانا ادام... ءوزىن جارىققا شىعارا بەرمەيدى, سوندىقتان ءجۇزى جارقىن; ول ءوزى تۋرالى ايتپايدى, سوندىقتان ول اتاقتى; ول ءوزىن ءوزى دəرىپتەمەيدى, سوندىقتان ول سىيلى; ول ءوزىن اسقاقتاتپايدى, سوندىقتان ول وزگەلەر اراسىندا بيىك بولىپ تابىلادى».
لاو-تسزى ء(بىزدىڭ دəۋىرگە دەيىنگى VI عاسىر).
ىزگىلىكتى قوعامنىڭ ىرگەتاسى تامىرلى تەكتىلىكتەن, ال ادامزاتتىق ورتاق قۇندىلىقتار وتباسىنان باستاۋ الاتىنى بار. داستۇرلەر مەن قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن وتباسىلىق ۇيلەسىمگە قول جەتكىزۋ, ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ اتا-انا بىرلىگىنسىز, ولاردىڭ ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋىنسىز مۇمكىن ەمەس. ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ وتباسىندا قالىپتاسۋىنا وتباسىلىق ءتالىم باستاۋلارىنىڭ, حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ, دانالىق دارىستەرى مەن كوركەم ادەبيەتتىڭ ىقپالى وراسان زور.
نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى», «قاريالار», « ۇلىما حات», «كۇنشىلدىك» حيكاياتتارى مەن ەسسەلەرى ادامزاتقا يماندىلىق, ادامگەرشىلىك, وتباسىنىڭ سىيلاستىعى, مەيىرىمدىلىك, وتانشىلدىق, پاتريوتتىق, جالپى, گۋمانيستىك تاربيە بەرەتىن ونەگەلى دە ومىرشەڭ شىعارمالار.
عىلىمعا دا, كوركەم ادەبيەتكە دە, دراماتۋرگياعا دا, كوركەم اۋدارما سالاسىنا دا, الەم ادەبيەتىنە دە مول رۋحاني مۇرالار قوسقان نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ عالامات شىعارمالارىندا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحى, رۋحاني الەمى, انالار مەن دانالاردىڭ, باتىر بابالاردىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان ۇلاعاتى كورىنەدى. ەرەكشە تاعدىرلى قالامگەر تامىرلى تۋىندىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن اسا كۇردەلى نەيروحيرۋرگيالىق وپەراتسيا جاساتقاننان كەيىنگى ازاپقا تولى اۋىر جىلدارى جازعان.
اۆتور قالامىنان تۋعان ءار شىعارما وقىرماننىڭ ىڭكار قۇشتارلىعىن وياتقان شىنايىلىعىندا. ادام بالاسىنىڭ باسىنا تۇسكەن تاعدىر تاۋقىمەتى ارقىلى اشىلاتىن ادام حاراكتەرلەرىن تانىپ, وقىرمان سوعان ءتانتى بولادى. تىرلىكتىڭ تەرەڭ تامىرىنان ۇزدىكسىز ءنار العان نەمات كەلىمبەتوۆ شىعارماشىلىعى مەن ونىڭ وي كەشكەن تىنىمسىز جانىن ۇققان, قادىرلەپ, ايالاعان اياۋلى انا قۋانىش تازابەكقىزى جونىندە الەم وقىرماندارىنىڭ جازعان پىكىرلەرىنە توقتالىپ كورەلىك.
«ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» حيكايات-مونولوگىنىڭ العىسوزىن جازعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ: «ادامنىڭ رۋحاني كۇش-جىگەرىن, ءمولدىر ماحابباتىن, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن كوككە كوتەرە جىرلاعان, تاريحي تانىمدىق مالىمەتتەرى مول, ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدىڭ قاسيەتتى شەجىرەسىنەن سىر شەرتەتىن عاجايىپ تۋىندى, ەرلىك پەن دانالىقتى جىر ەتكەن داستان», – دەپ كىتاپتى جوعارى باعالايدى.
وقىرمانىن بەيجاي قالدىرا المايتىن شىعارما شىنايىلىعى, تەبىرەنبەسىڭە قويمايتىن سىرشىلدىعى, ءتىل شەبەرلىگى مەن قۇندىلىعى جونىندە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابى – ادامنىڭ, ناعىز ادامنىڭ ومىرگە دەگەن عاشىقتىعىنىڭ, ومىرگە دەگەن شەتى-شەگى جوق قۇشتارلىعىنىڭ, قايتپاس-قاجىماس قايسارلىعى مەن كىرشىكسىز ادامگەرشىلىگىنىڭ, جان جارى مەن بالا-شاعاسىنا دەگەن ولشەۋسىز ءمولدىر ماحابباتىنىڭ ەڭ بيىك ۇلگىسى. نەمات ءىنىمىزدىڭ بويىنداعى ءتاڭىرى سىيلاعان قۇدىرەتتى كۇشتىڭ ءبىرى – ءتىل. ول ءوزى باستان كەشكەن ازاپتىڭ زاردابىن جۇرتشىلىق تا, ءاربىر وقىرمان دا ءدال ءوز باسىنان كەشكەندەي قىپ كەرەمەتتەي توكپە تىلمەن, ورامدى, باي تىلمەن جەتكىزىپ بەرگەن.
ال نەمات ءىنىمنىڭ جان جارى قۋانىشتىڭ ەرىنە, قۇداي قوسقان قوساعىنا دەگەن ەرلىككە بەرگىسىز سۇيىسپەنشىلىگى, ۇزاق جىل توسەك تارتىپ جاتقان ازاماتىن جاس سابيدەي الپەشتەپ, قاتارعا قوسىلۋىنا سىڭىرگەن ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى, ءسىرا, قاي ۇلتتىڭ دا, قاي حالىقتىڭ دا ايەل جىنىستىسىنا ۇلگى بولارلىق», – دەيدى.
تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» حيكايات-مونولوگى جونىندە «ديالوگ ەۆرازيا» تۇعىرناماسىنىڭ تەڭ توراعاسى حارۋن توقاق: «...بۇل شىعارمادا يسلام ءدىنىنىڭ قۋات-كۇشى, ايەلدىڭ پارىزعا ادالدىعى, كۇيەۋىنە قۇرمەتى, بالالارىنا انالىق سۇيىسپەنشىلىگى ەرەكشە كورسەتىلگەن. ادامدىق, ادالدىق – مادەنيەتتىڭ ۇشار شىڭى. مادەنيەتتىلىك, ەڭ الدىمەن, جۇرەك قۋاتىنان كورىنۋگە ءتيىس», – دەگەن ەدى.
قالامگەر جانىنىڭ الەم ادەبيەتىمەن تەرەڭ سۋارىلعانى سونشا, تاريحي تانىمدىق دانالىق دارىستەرىنەن ديدارلاسقان ادام ساباق الىپ قايتاتىن. وقىرمانىن باۋراپ الاتىن اۆتوردىڭ تاعى ءبىر تاريحي-تانىمدىق, تاعىلىمدىق شىعارماسى ۇلىنا ارناپ جازعان حاتتارى. «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى», « ۇلىما حات» عۇمىرنامالىق دەرەكتى حيكاياتتارى عاسىردى عاسىرعا جالعايتىن عاجايىپ عيبراتناما. قايعى مەن قاسىرەتتى ەرەن ەڭبەكپەن, توزىمدىلىكپەن جەڭىپ, ۇرپاققا عيبراتتى ونەگە قالدىرۋ دا تابيعي دانالىقتىڭ, دارالىقتىڭ ءبىر سيپاتى. ءومىردى ەڭبەك دەپ ۇققان نەمات كەلىمبەتوۆ ەڭبەك ەتكەننىڭ ەشقايسىسى جەمىسسىز قالمايتىنىن ءوز ومىرىمەن دالەلدەپ كەتكەن ۇلى اكە!
اكادەميك عاريفوللا ەسىم: «نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ « ۇلىما حات» ەسسەسى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءۇشىن, تاربيە ءۇشىن اسا قاجەتتى ونەگەلىك ماعىناداعى شىعارما. بىرىنشىدەن, ءوز باسىنىڭ تولعانىسى, ءوزى سۇرىپتاپ جيناعان ادامدىق, ەلدىك قۇندىلىقتاردى ۇرپاعىنا, ۇلىنا جەتكىزۋ, ۇرپاعىن قايراتكەرلىك دەڭگەيگە كوتەرۋ. ەكىنشىدەن, مۇمكىن بۇل باستى ماسەلە, ميلليونداعان جاستارعا, ولاردىڭ اكە-اتالارىنا اسا قاجەتتى ديداكتيكالىق شىعارما. « ۇلىما حات» شىعارماسىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولاتىنىنا مەن كامىل سەنەمىن. بۇل, اسىرەسە, مەكتەپ جاسىنداعى جاستارعا, ستۋدەنت جاستارعا اسا قاجەتتى شىعارما. « ۇلىما حاتتى» ءار قازاقتىڭ وقۋى, ءبىلۋى قاجەت. كەڭەس زامانىندا ءبىز نيكولاي وستروۆسكيدىڭ توسەك تارتىپ جاتىپ جازعان «قۇرىش قالاي شىنىقتى؟» شىعارماسىن وقىپ وستىك. سول شىعارمامەن كەڭەس زامانىندا تالاي ۇرپاق تاربيەلەنىپ ەرجەتتى. بىراق, نيكولاي وستروۆسكي ادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا قاراعاندا, يدەولوگيالىق قۇندىلىقتاردى باسىم ناسيحاتتاعان اۆتور بولاتىن. كورچاگين, ياعني اۆتوردىڭ ءوزى سەنىمنىڭ ق ۇلى بولعان ادام, وعان سەنىم ءورىس بەرمەگەن. ال, نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ شىعارماسىنداعى باستى كەيىپكەر – اۆتوردىڭ ءوزى, سەنىمگە بەرىك ادام. بىراق, ونىڭ سەنىمى ادامنىڭ بويىنداعى, حالىقتىڭ بويىنداعى اسىل قازىنالارعا ءورىس بەرگەن. نەمات مىرزا ادامدى يماندىلىققا, جومارتتىققا, كىسىلىككە, ادامشىلىققا, ازاماتتىققا تاربيەلەسە, پاۆەل كورچاگين سەنىمنىڭ ق ۇلى بولۋىن ناسيحاتتايدى. سوندىقتان, نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ شىعارمالارى تاريحي, مادەني, الەۋمەتتىك جانە دۇنيەتانىمدىق جاعىنان نيكولاي وستروۆسكيدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتى؟» شىعارماسىنان الدەقايدا بيىك تۋىندى», – دەيدى.
زەرتتەۋ مەن كوركەم اۋدارما سالاسىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ بارىپ, پروزاعا كەلگەن اۆتور الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە قويىلاتىن تالاپتاردى وزىنە دە قويا بىلگەن.
ۇلتتار باسپاسىنان قىتاي تىلىندە باسىلىپ شىققان «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ العىسوزىن جازعان, ءومىرى اياعىمەن جەر باسىپ كورمەسە دە, بۇكىل جۋنگو ەلىنە قايسار جىگەرىمەن ونەگە كورسەتىپ, جالپاق جاھاندى مۇقالماس مۇراتىمەن مويىنداتقان, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مۇگەدەكتەر بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى چجان حايدي: «نەماتتىڭ ءتىلى جاتىق ءارى كوركەم, بۇگىنگى وزانداعان ومىردە, مايەگى جوق قىسقا عۇمىرلى شىعارمالاردىڭ اراسىنان وسىنداي ايشىقتى كوركەم شىعارمانى ىلۋدە ءبىر كەزدەستىرە الاسىڭ. شىعارمانىڭ ءون بويىندا مولدىرلىك پەن پاكتىكتىڭ تۇنىپ تۇرعانى سونشالىق, كىتاپتى پاراقتاۋ كەزىندە مەن كوز جاسىمدى تىيا المادىم. كىتاپتى وقىپ وتىرعان ساتتەردە نەمات ماعان بۇرىننان تانىس دوسىمداي سەزىلدى. ونىڭ حيكايانى بايانداۋ ءتاسىلىنىڭ قاراپايىم دا تارتىمدىلىعى سونشا, ول ءوزى بەينە كوز الدىمدا اڭگىمە ايتىپ وتىرعانداي سەزىلدى, ءتىپتى, بوتەن ءتىل دە ءبىزدىڭ ارامىزعا بوگەت بولا المايدى. ءبىز باسقا مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتساق تا, تۇرمىس قالپىمىز ۇقساماسا دا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىمىز, ارمانعا دەگەن تالپىنىسىمىز بىردەي – «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى كىتاپتىڭ ارقاۋى دا وسى ەدى. مەنىڭشە, بۇل كىتاپ تەك قازاقستاننىڭ وقىرماندارىنا عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزى وقىرماندارىنا ورتاق», – دەيدى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى يۋري بورەۆ ورىس تىلىندە باسىلىپ شىققان «كۇنشىلدىك» كىتابىنا دەگەن ەرەكشە كوزقاراسىن بىلاي بىلدىرەدى: «كىتاپتى اسا قىزىعىپ وقىدىم. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قۇپيا قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. اۆتور كەلىمبەتوۆ ادامعا ءتان قاسيەتتەر اراسىنان كۇنشىلدىكتى ج ۇلىپ الۋدىڭ قيىن ەكەندىگىن, بىراق, كۇنشىلدىك تۋدىراتىن قاسيەتتەردەن ساق بولۋ تۋرالى كىتاپتا وتە جاقسى كورسەتكەن, دەمەك, اۆتور تاقىرىپتى وتە ءجىتى زەرتتەگەن», – دەيدى .
عالىمنىڭ «تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ادەبي جادىگەرلىكتەر» دەگەن كىتابى تۇركولوگتاردىڭ قولىنان تاستامايتىن وقۋ قۇرالىنا اينالدى», – دەگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ماسكەۋلىك ابۋزار باگيروۆ ن
