ساياسات • 30 ناۋرىز، 2020

قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىن جانداندىرۋعا بولا ما؟

297 رەت كورسەتىلدى

پارلامەنتتىك تىڭداۋلارعا دايىن­دىق بارىسىندا ۇكىمەت وكىلدەرىمەن وت­كىزگەن كەزدەسۋدە ءوزىنىڭ يمپورتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرە وتىرىپ، ءبىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ساپاسى­نىڭ تومەندىگىن سىنعا العان ءمينيستر­دىڭ ورىنباسارىنا مەنىڭ ءبىر ارىپ­تەسىم: سوعىس باستالىپ كەتسە نە ىستەيمىز؟ اسكەري ادامدارعا نە كيگىزەمىز، حالىق پەن ارميانى قالاي اسىرايمىز؟ وق-دارىلەردى، قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى قايدان ساتىپ الامىز؟ – دەگەن «قاراپايىم» سۇراق قويدى.

بۇل سۇراق ءبارىمىزدى ويلاندىرىپ تاس­تادى. ويتكەنى ءبىز ونداعان جىلدار بويى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ءبارى باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەكەنى ەشقاشان ەشكىمنىڭ قاپەرىنە دە كەلگەن ەمەس... كوروناۆيرۋس پاندەمياسى پلانەتا ادامدارى ءۇشىن، بۇكىل قارجى-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جۇيە ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولدى. كارانتيننىڭ ەنگىزىلۋى، شەكارالاردىڭ جابىلۋى ادامدار قوزعالىسىنىڭ توقتاتىلۋىنا عانا ەمەس، ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلەدى. شەتەلدەن قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر مەن قۇرال-جابدىقتار، قاراپايىم زاتتار مەن ازىق-ت ۇلىكتەردى تەز ساتىپ الۋعا بولادى دەگەن ۇمىتتەر ءۇزىلدى.

ەڭ قاراپايىم زات – مەديتسينالىق ماس­كالار – ءنومىرى ءبىرىنشى تاپشى تاۋارعا اينالدى. جەڭىل ونەركاسىپتەگى ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندار از بولىگىنىڭ ءوزى قىسقا مەرزىمدە بار كۇشتەرىن ماسكا شىعارۋعا باعىتتاي المايتىنداي جاعدايدا بولىپ شىقتى. ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ داكە ءوندىرىسىمىز دە جوق.

قالىپتى ۋاقىتتا ماسكامەن ويداعى­داي قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن شاعىن كاسىپ­ورىندار داعدارىس كەزىندە ماسە­لەنى شەشە المادى.

بۇل ەشقايدا اسىقپاي، كوپ نارسەنى ويلانۋ ءۇشىن جاقسى ۋاقىت. ەڭ باستىسى، بارشامىزدىڭ عاجاپ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى، ءبىزدىڭ ءومىر سۇرۋگە بەيىمدىلىگىمىز جانە كەز كەلگەن داعدارىستى جەڭە ءبىلۋىمىز تۋرالى ويلاناتىن كەزەڭ.

4 ناۋرىزدا سەناتتا «قازاقستان­داعى جەڭىل ونەركاسىپ: قازىرگى جاعدايى جانە ونىمدىلىگى جوعارى بيزنەستى دامىتۋ پەرس­­پەكتيۆالارى» تاقىرىبىندا پارلا­مەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى.

دەپۋتاتتار سالا وكىلدەرىنىڭ، ساراپ­شىلاردىڭ، عالىمداردىڭ كومەگىمەن وسى سالاداعى جاعداي تۋرالى كولەمدى، وبەكتيۆتى اقپارات الدى. تىڭداۋدان كەيىن ەكى اپتا ۋاقىت وتپەستەن پاندەميا ءبارىمىزدى ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ءرولى مەن ورنىنا، ونى ءارتاراپتاندىرۋ جوسپارلارىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى.

جەڭىل ونەركاسىپ ەل ازاماتتارىن قا­جەتتى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتىپ قا­نا قويمايدى – بۇل سونىمەن بىر­گە الەۋ­مەتتىك ماڭىزعا يە سالا. ول حا­لىق­تى جوعارى دەڭگەيدە جۇمىسپەن قام­تا­ماسىز ەتىپ كەلەدى، اسىرەسە ايەل­دەردى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى بارلىق بەلسەن­دى سۋبەكتىلەردىڭ 44%-ىن ايەلدەر باسقا­را­دى. وسى سەكتورداعى جۇمىس ورىن­دا­رى­نىڭ 31%-ى سولارعا تيەسىلى. جەڭىل ونەركاسىپتەگى ستارتاپتاردىڭ نەگىزگى ۇلەسى دە ءدال وسى ايەلدەردىڭ ەن­شى­سىندە. سولاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارقا­سىندا عانا سالا جاندانىپ كەلەدى.

بىزدە بۇل سالانىڭ تاريحى قانداي؟

قازاقستان ءۇشىن جەڭىل ونەركاسىپ – ءداس­تۇرلى سالا. قازاق كسر-ءى كەزىندە ول 14 سا­لانى، 69 ونەركاسىپتىك كاسىپورىن مەن بىر­لەستىكتى قامتىدى.

بۇل سالادا 1985 جىلى 202،8 مىڭ ادام جۇمىس ىستەدى، 2000-نان استام ءونىم ءتۇرى شىعارىلدى، رەسپۋبليكا ءوندى­رى­سىنىڭ جالپى كولەمىندەگى سالا ءونىمى­نىڭ ۇلەسى – 15،2%-دى، ال كسرو جەڭىل ونەر­كاسىبىندەگى ۇلەسى 4%-دى قۇرادى.

1985 جىلى سالا كاسىپورىندارى 130 ميلليون شارشى مەتر ماقتا-ماتا ونىم­دەرىن (2019 جىلى 14 ميلليون شارشى مەتر); 22،6 ميلليون بىرلىك توقىما سىرت كيىم، 68 ميلليون بىرلىك توقىما جابدىعىن (قازىر شىعارىلاتىن ءونىم كولەمىنەن 90 ەسە كوپ); 30،6 ميلليون اياق كيىم (2019 جىلى 1 ميلليون 270 مىڭ); 74،7 ميلليون جۇپ ش ۇلىق (قازىر 15-16 ميلليون) شىعاردى.

ءبىز 90-جىلدارى ۇلتتىق جەڭىل ونەر­­كا­سىبىمىزدى ءىس جۇزىندە جوعالتىپ الدىق. كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ ەكونو­­مي­كالىق بايلانىستارى ءۇزىلدى، ونەر­كاسىپتىڭ شيكىزات بازاسى بۇزىلدى، اشىق شەكارالار ارقىلى اكەلىنەتىن ارزان تاۋارلار قاپتاپ كەتتى، سوندىقتان بۇل سالا تۇبەگەيلى توقىرادى.

قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا 1071 جە­ڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىنى جۇمىس ىستەيدى، ولاردىڭ نەبارى 40-ى ءىرى جانە ورتا ساناتقا جاتادى (12 ءىرى جانە 28 ورتا). ياعني جەڭىل ونەركاسىپتىڭ سا­لا­­­لىق كاسىپورنى – تىگىن جانە اياق كيىم فابريكاسى ەمەس، اتەلە نەمەسە ارتەل.

جەڭىل ونەركاسىپتىڭ كەيبىر ىشكى سالالارىندا ءبىر عانا ءىرى نەمەسە ورتا كاسىپورىن بار.

بۇل رەتتە بارلىق كاسىپورىندار قۋات­تىلىعىنىڭ ورتاشا جۇكتەمەسى 26 پايىزدان ءسال عانا اسادى.

سالاداعى قىزمەتكەرلەر ءتىزىم بويىنشا 12 700 ادام بولسا، ول شىندىعىندا – 9 300 ادامدى (بۇل كورسەتكىش كەڭەس ۋا­قىتىندا 200 000 بولعان) قۇرايدى.

ءبىز جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن ەكس­پورتقا ساتقاننان گورى، 17 ەسە كوپ يمپورتتايمىز.

 ال باسقا ەلدەردە قالاي؟

كسرو ىدىراعاننان كەيىن كوپ ەلدەر­دىڭ جەڭىل ونەركاسىبى قيىن جاعدايدا قالدى، ولاردىڭ ارقايسىسى بۇل پروبلەمانى ءوز بەتىنشە شەشتى. ماسەلەن، رەسەي اۋقىمدى ىشكى نارىقتىڭ ارتىقشىلىعى مەن پروتەكتسيونيزم ساياساتىن پايدالاندى. كولەمدى مەملەكەتتىك تاپسىرىس­تىڭ بولۋى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى ءوندىرىستى تاسى­مالداۋعا ىنتالاندىردى جانە بىرەن-ساران كەڭەستىك ءوندىرىس كۇشتەرىن ساق­تاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەردى.

قىرعىزستاندا بۇل سالا كوپتەگەن جىل­ بويى كولەڭكەدە – سالىقسىز، كە­دەن­دىك تولەمدەرسىز جۇمىس ىستەپ، امان قالدى.

تەڭدەسى جوق مەملەكەتتىك قولداۋ مەن ءوز شيكىزاتىنىڭ بولۋى، سونداي-اق جا­بىق ىشكى نارىق بەلورۋسسيا مەن وزبەك­ستان­نىڭ ءوندىرىس سالاسىن امان الىپ شىقتى.

دەگەنمەن الەمدە جەڭىل ونەركاسىپ ەڭ بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

كيىم مەن اياق كيىم نارىعىنىڭ الەم­دىك كولەمى 1،7 تريلليون اقش دوللارىن قۇرايدى، بۇل – كانادانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىمەن بىردەي. جىل سايىن تاۋارلاردى قايتا ءوندىرۋ كولەمى 210 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى.

2019 جىلى الەمدىك تىگىن ونەر­­كاسىبى نارىعىنىڭ كولەمى 961،5 ميل­ليارد اقش دوللارىنا باعالاندى.

دۇنيە جۇزىندە ءبىر جىلدا 150 ميلليارد كيىم-كەشەك ءتۇرى وندىرىلەدى، ياعني ادام باسىنا 20 كيىمنەن كەلەدى. بۇل رەتتە شىعارىلعان كيىمنىڭ 30%-ى مۇلدەم ساتىلمايدى.

460 ميلليارد دوللار – كيۋگە جارامدى بولسا دا لاقتىرىپ تاستايتىن كيىمنىڭ كولەمى.

«تۇتىنۋ فيلوسوفياسى» مەن «جىلدام وزگەرەتىن ءسان» جۇيەسى سالانىڭ دا­مۋىن ىنتالاندىرىپ كەلەدى. باسەكە­لەس­تىك دەڭگەيىن باعالاۋ ءۇشىن وعان تەحنو­لو­گيالاردىڭ دامۋ قارقىنى مەن تسيفرلىق كوممەرتسيانىڭ دامۋىن قوسىڭىز.

سالانى دامىتۋعا نە كەدەرگى؟

ەڭ الدىمەن، ءوندىرىستىڭ قىم­بات­تىعى. ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپورىندار زا­ماناۋي جابدىقتار مەن ارزان جۇمىس كۇشىن پايدالانىپ وتىرعان ازيالىق وندىرۋشىلەرمەن باسەكەلەس بولۋعا ءماج­بۇر. سول سەبەپتى بىزدە ءونىم قىمبات جانە قاجەتتى مولشەردەن الدەقايدا از.

قاجەتتى جابدىقتىڭ جوقتىعى. كەڭەس­تىك جابدىقتاردان باسقاسىنىڭ ءبارى يم­پورتتىق جانە ولاردىڭ كوبىسىنىڭ تو­زىعى جەتكەن. وتاندىق كاسىپورىن­دارداعى جابدىقتاردى جاڭارتۋ كوەف­فيتسيەنتى جىلىنا 3-4 پايىزدى قۇراي­دى جانە كرەديت قاراجاتى مەن كاسىپ­ورىننىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى، ال شەتەلدىك فيرمالاردا بۇل كورسەتكىش 15-17 پايىزدى قۇرايدى جانە ءبىرازى مەم­لەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق قولداۋىنا بايلانىستى.

شيكىزات تاپشىلىعى. ەلدە ءىس جۇ­زىندە سينتەتيكالىق ماتەريالدار وندى­رىلمەيدى، وتاندىق تابيعي شيكىزات تاپ­شىلىعى دا سەزىلىپ وتىر.

مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارى­نىڭ تيىمدىلىگى تومەن. جەڭىل ونەركا­سىپ كاسىپورىندارى اينالىم قاراجا­تىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن جانە ءوندىرىستى جاڭ­عىرتۋ مەن قايتا قۇرىلىمداۋعا ارنالعان ينۆەستيتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن زارداپ شەگىپ وتىر. كاسىپورىندار كوبى­نەسە بانكتەردەن كرەديت الا المايدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر بيزنەس­تەن تۇسكەن وتىنىمدەردى قاراعان كەزدە كەپىل مۇلكىن وتە تومەن مولشەرلەمە بويىن­شا باعالايدى، كەلەشەكتەگى كەلىسىم­شارت­تاردى كەپىل مۇلكى رەتىندە قاراستىر­مايدى. كرەديت العاننان كەيىن كاسىپ­ورىندار عيماراتتى سالىپ بىتىرمەي، جاب­دىقتاردى الىپ كەلمەي تۇرىپ تولەم تولەۋدى باستاۋعا ءماجبۇر.

كولەڭكەلى يمپورتتىڭ بولۋى كاسىپ­كەرلەردىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىن جوققا شى­عارادى. ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن، سالىق پەن باج تولەمدەرىنىڭ جوقتىعىنان  كونترافاكت زاتتار ارزا­نى­راق.

قازىرگى كەزدە قازاقستاندا جەڭىل ونەر­كاسىپكە كوبىنەسە ۆەدومستۆولىق مەملە­كەتتىك تاپسىرىستار ارقىلى قولداۋ جاسالىپ وتىر، سولاردىڭ ەسەبى­نەن كاسىپ­ورىندار ەپتەپ جۇمىسىن جالعاس­تىرۋدا. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى كاسىپ­ورىندارعا بۇل تەحنولوگيالىق تۇر­عىدان دامۋعا، اسسورتيمەنتتى كەڭەيتۋگە جانە ت.ب. مۇمكىندىك بەرمەيدى.

مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا الىپساتار­لار كوپ قاتىسادى. تاپسىرىس بەرۋشى تو­مەن باعاعا قىزىعىپ، ساپاسىز يمپورت­تىق تاۋار الادى. ناتيجەسىندە، بيۋدجەت قارا­جاتى ەلدەن شىعارىلىپ، باسقا ەلدەردىڭ ەكو­نوميكاسىن دامىتۋعا دەمەۋشى بولادى.

بۇگىنگى كۇنى جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپ­ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى ۇلكەن تاپسىرىستاردى ورىنداۋعا دايىن ەمەس جانە تاۋارلاردىڭ كوپ تۇرلەرىن شىعارۋعا كوشە المايدى، ءونىم تۇرلەرىنىڭ قاتارىن جىلىنا بىرنەشە رەت ماۋسىم سايىن وزگەرتۋگە قاۋقارسىز.

كاسىپورىندار ءىرى كولەمدە شيكىزات (ماتالار، فۋرنيتۋرا جانە ت.ب.) ساتىپ الا المايدى، سەبەبى ولاردا ۇلكەن تاپسىرىستار جوق. وسىدان كەلىپ جوعارى باعا پايدا بولادى، ويتكەنى تاپسىرىس كولەمى شاعىن، ال جەڭىلدىكتەر از. وسى تۇ­يىق­تالعان شەڭبەردى جارىپ شىعۋ كەرەك.

وتكىزۋ ماسەلەلەرى. ساتۋ كولە­مى بويىنشا شاعىن كاسىپورىندار با­سىمدىققا يە، ولار بولشەك ساۋدانىڭ 72،7 پايىزىن قامتيدى. جەڭىل ونەر­كاسىپ ونىم­دەرى مونوبرەندتىك جەلىلىك دۇكەندەردە نەمەسە جەلىلىك ەمەس شاعىن دۇكەندەردە ساتىلادى. وندىرۋشىگە كوپتەگەن ۇساق تا­ۋار ساتۋشىلارمەن كەلىسۋگە تۋرا كەلە­دى، ال بۇل باسقارۋعا، ماركەتينگ پەن جار­ناماعا كوپ شىعىن كەتەدى دەگەن ءسوز.

تاۋار وتكىزۋشىلەر جارناماعا كوپ قارجى جۇمسايتىن جانە ساپاسىنا كە­پىلدىك بەرەتىن بەلگىلى شەتەلدىك برەند­تەردى تاڭدايدى. سونىمەن بىرگە ولار ساۋ­دا الاڭدارىن جالعا الۋ ءۇشىن شەتەلدەن مەملەكەتتىك قولداۋ الادى.

جول كارتاسى وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن قابىلداندى. ۇكىمەتتىڭ ەسە­بىندە كورسەتىلگەندەي بارلىق ءىس-شارالار اتقارىلعان. الايدا بۇل قۇجات جەڭىل ونەركاسىپتىڭ الدىندا تۇرعان پروبلەمالاردى كەشەندى تۇردە شەشپەيدى.

ول ءورت قىزمەتىن اتقاراتىن سياقتى. ءبىر جەردىڭ ءورتىن باسسا، باسقا جەردە ءورشىتىپ جىبەرەدى. ماسەلەن، باق اقپا­راتتارىنا سايكەس، قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ اۋماعىنان اۆتوموبيل كولى­گىمەن ءىرى قارا مال تەرىسىن شىعارۋعا 5 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتقا تىيىم سالۋ تەرى جيناۋمەن اينالىساتىن كەيبىر كاسىپ­كەرلەردىڭ كەدەيلەنۋىنە جانە مالشى­لاردىڭ شىعىندالۋىنا الىپ كەلگەن. بۇل رەتتە شيكىزاتتى ساتىپ الاتىن جانە وسى شارانىڭ ەنگىزىلۋىنە مۇد­دەلى كاسىپورىندار ءۇشىن تالاپتار ناقتى جازىلماعان. ناتيجەسىندە، ءونىم بەرۋ­شىلەردىڭ تىعىرىققا تىرەلگەن جاعدايىن پايدالانىپ، ولار ساتىپ الۋ باعاسىن تومەندەتىپ جىبەرگەن.

ءبىزدىڭ وسى سالانىڭ وكىلدەرىمەن وت­كىزگەن كەزدەسۋلەرىمىز پروبلەمالاردىڭ وتە كوپ ەكەندىگىن كورسەتەدى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى ستراتەگيالىق سيپاتقا يە.

سوندا ءبىز ناتيجەسىن كورمەسەك تە ءارتۇرلى باعدارلامالار مەن جول كارتالارىن جاڭادان قابىلداي بەرەمىز، بىراق سالانى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەگى تۋرالى ەشقانداي كوزقاراسىمىز جوق.

بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق جەڭىل ونەر­كاسىپتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ ۇلكەن قاۋىپتەرى تۋرالى سۇراقتار كۇمان تۋدىرمايدى.

بارلىق نارىقتار مەن سەكتورلارداعى باسەكەلەستىككە قاراماستان، بىزدە بار ارتىقشىلىقتاردى پايدالانۋ قاجەت:

بىرىنشىدەن، قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋ الەۋەتى جوعارى، ول تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ نارىعىنان تۇ­راتىن جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى ىشكى نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعىمەن ايقىن­دالادى. ول تۇتىنۋ تاۋارلارى نارى­عىنان تۇرادى (ادام باسىنا ورتاشا جىلدىق شىعىن 350 مىڭ تەڭگە جانە حالىق سانى 18،3 ملن ادام بولسا نارىق سىيىمدىلىعى 6،4 ترلن تەڭگەنى قۇ­رايدى). سونىمەن قاتار بيۋدجەت قا­راجاتى ەسەبىنەن ساتىپ الىناتىن ونىمدەردىڭ اۋقىمدى نارىعى بار.

ەكىنشىدەن، ءبىز سوڭعى جىلدارى كوپ ايتىپ جۇرگەن ءارتاراپتاندىرۋ بۇل­تارتپاس شىندىققا اينالدى. قازاقستان ءۇشىن وڭدەۋ سالالارىن دامىتۋ – بالاماسىز قۇرال. بۇل جەڭىل ونەركاسىپكە دە قاتىستى. سالاعا بەلسەندى كۇش سالۋدى نەعۇرلىم كەش باستاساق، كەيىن قۋىپ جەتۋ سوعۇرلىم قيىنعا سوعادى.

ۇشىنشىدەن، جەڭىل ونەركاسىپ ەڭبەك رەسۋرستارىنا دەگەن ۇزاق مەرزىمدى جانە دۇرىس بولجانعان سۇرانىستى قالىپتاستىرادى. سونىمەن قاتار جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋ تۇرعىسىنان العاندا ونىڭ دامۋىنا بايلانىستى باسقا دا بىرقاتار سالالارعا قوسىمشا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەدى. اسىرەسە بۇل ايەلدەر مەن جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا قاتىستى.

تورتىنشىدەن، قازاقستاندا وتاندىق شيكىزات بازاسىن اگرارلىق كەشەنگە، اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ ىلگەرى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي بار. سەبەبى تەك جايىلىمداردىڭ كولەمى بو­يىنشا ءبىز الەمدە 5-ورىندامىز.

 ستراتەگياعا كوزقاراس

سەناتورلار اتقارعان جۇمىستار، ين­دۋسترياداعى جانە ارالاس سالالاردىڭ جاعدايىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ، ءونىم ون­دى­رۋشىلەر، كاسىپكەرلەرمەن وتكىزىلگەن كەز­­دەسۋلەر ناتيجەسىندە سالانى دامى­تۋ­دىڭ ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى قاجەت ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىن.

ول سالاداعى جاعدايعا ەگجەي-تەگ­جەيلى تالداۋ جۇرگىزىپ، ماكروەكو­نو­مي­كا­لىق ەسەپ­تەۋلەردىڭ نەگىزىندە قابىل­دانىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىن جانە حيميا ونەر­كاسىبىن دامىتۋ باعدارلا­مالا­رى­مەن تىعىز بايلانىستا ۇيلەس­تىرىلۋى ءتيىس، سونداي-اق زاڭدارمەن، ور­نىق­تى قاعي­دا­لارمەن جانە قارجىمەن قام­تا­ما­سىز ەتىلۋى قاجەت. بۇل ستراتەگيا­لىق قۇ­جات كەلەسى شارالاردى قاراستىرۋ كەرەك.

1. شيكىزات بازاسىن دامىتۋ

باستاپقى دامۋ ءۇشىن شەتەلدىك شيكى­زاتتى ساتىپ الماي، وندىرىسكە تەح­نولو­گيالىق قايتا وڭدەۋدەن وتكەن ءوزىمىز­دىڭ ونىمدەردى پايدالانۋ ءۇشىن ماقتا، تازالانعان جانە وڭدەلگەن ءجۇن مەن يلەنگەن دايىن تەرىنى ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. بىلعارى وندىرىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك.

بۇل ءۇشىن مەملەكەت جەڭىل ونەر­كاسىپتىڭ وڭدەۋشى قۋاتتارىن ىسكە قوسۋ ماقساتىندا تەرى مەن ءجۇندى فەرمەرلەردەن كاسىپورىندارعا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن جيناۋ، ساتىپ الۋ جۇيەسىن سۋبسيديالاۋعا نەمەسە ۇزاق مەرزىمدى جەڭىلدەتىلگەن كرە­ديت­تەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. كاسىپ­ورىنداردىڭ وتاندىق شيكىزاتتى الۋى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل مال شارۋا­­شى­لىعىنىڭ وسۋىنە ىقپال جاسايدى (جەكە سۋبسيديالار بولۋى ءتيىس، اسىرەسە مەرينوس قويىن ءوسىرۋ ءۇشىن).

مەملەكەتتىك تاپسىرىس الۋعا مۇم­كىن­دىگى بار كاسىپورىنداردىڭ بىرىگۋىن، كلاستەرلەردىڭ، كونسورتسيۋمداردىڭ قۇرى­لۋىن ىنتالاندىرۋ كەرەك. ءتيىمدى سالاارالىق بايلانىستار ورناتىپ، جەرگىلىكتى بانكتەر مەن قارجى قۇرى­لىمدارىن تارتا وتىرىپ، وڭىرلىك ساۋ­دا پالاتالارىن قۇرۋ قاجەت. ءوندىرىس پەن ءسان الەمىن شوعىرلاندىرۋعا، تاۋارلى تۇجى­رىم­داماعا وتۋگە تۇتىنۋ­شىلاردىڭ جەكە سۇرانىسىنا قاراي باعدارلانۋعا قاجەتتى جاعداي تۋدىرۋ كەرەك. لوگيستيكالىق شىعىنداردى تومەن­دەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەت.

بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك.

ۇلتتىق برەندتەردىڭ ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە تارالۋىنا قولداۋ كورسەت­كەن ءجون.

2. كادر دايارلاۋ

جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى سۋبسيديالاۋ. كاسىبي بىلىكتىلىك دەڭ­گە­يىن ارتتىرۋعا، ماقساتتى قايتا وقىتۋعا كومەكتەسۋ قاجەت. «بولاشاق» باع­دار­لاماسى جەڭىل ونەركاسىپ ماماندارىن دايارلاۋ ءۇشىن كۆوتا قاراستىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىك گرانتتار ەسەبىنەن وقى­عان جانە اگرارلىق سەكتور مەن جەڭىل ونەركاسىپ ماماندىقتارىن العان ينستي­تۋت پەن كوللەدج تۇلەكتەرى ءۇشىن ءۇش جىل بويى جۇمىسپەن وتەۋ جۇيەسىن ءنور­ما­تيۆتى تۇردە بەكىتۋ قاجەت.

سالا قازىرگى زامانعى كاسىبي ستان­دارتتارعا، جاڭا وقۋ ادەبيەتتەرىنە جانە وقىتۋ ادىستەمەسىنە مۇقتاج بولىپ وتىر. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى­نىڭ، جوو-نىڭ، كوللەدجدەردىڭ، كاسىپ­ورىنداردىڭ كووپەراتسيالانۋىن ىن­تالاندىرۋ، ولاردى زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. وقۋ ورىندارىنىڭ جانىندا پراكتيكالىق داعدىلاردى ءتيىمدى وقىتۋ ءۇشىن ءوز كاسىپ­ورىندارى بولۋى ءتيىس.

3. ماركەتينگ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر

تاۋارلاردى ىلگەرىلەتۋ مەن ساتۋ ءۇشىن جۇيەلى ماركەتينگتىك جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولداۋ، ماركەتينگتىك قۇرال­داردى ەندىرۋ قاجەت. اقپاراتتىق تەحنو­لوگيانى دامىتۋعا جانە ولاردى ون­دىرىسكە ەنگىزۋگە باعىتتالعان عىلىمي-زەرتتەمەلەرگە ينۆەستيتسيا سالىپ، كا­سىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتىن كوتەرمەلەۋ كەرەك. قالدىقتاردى تازالاپ، ولاردى كادەگە جاراتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيا­لارىن ەندىرۋدى سۋبسيديالاۋ، ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيا قۇرۋ، قالىپقا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ قاجەت.

4. ساپانى باقىلاۋ

ىشكى نارىققا ساپاسى تو­مەن، دەكلا­راتسيالانباعان، سەرتيفي­كات­تال­ماعان، تاۋارلاردىڭ تومەن باعامەن كەلىپ ءتۇسۋى دە يمپورتتىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ جو­عا­رى بولۋىنا اكەلىپ وتىر. تاۋاردىڭ ءبىر ءتۇرىنىڭ ورنىنا باسقاسىن اكەلۋى مۇمكىن.

تاۋار ساپاسىن باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ، سانيتارلىق-گيگيەنالىق نورماتيۆتەرگە، تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر مەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىن ءونىمدى ساتقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ قاجەت.

يمپورتتالاتىن تاۋاردى مىندەتتى تۇردە تاڭبالاۋ، تاۋارلاردى شىعارعانعا دەيىن دە، ودان كەيىن دە لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ءونىمدى ىرىكتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك (كەدەندىك باقىلاۋ اۋماقتارىندا)، تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرگە سايكەس كەلمەيتىن تاۋارلاردى الىپ، جويۋ قاجەت.

جەڭىل ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، يمپورتتالاتىن، زاڭسىز جانە ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى ءونىمدى شەكتەۋ ماقساتىندا تولىق سىناي وتىرىپ، ءونىمنىڭ سايكەستىگىن انىقتاۋ ءۇشىن اككرەديتتەلگەن سىناق زەرتحانالارىن كوبەيتۋ كەرەك.

وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسىن جاق­سار­تۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ءۇشىن قىسقا مەرزىم­دە حالىقارالىق ساپا ستاندارت­تارىن قابىلداپ، ەرەجەلەردىڭ ساقتا­لۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت. سالا­داعى مەملەكەتتىك ساياسات ءبىزدىڭ كاسىپ­ورىندارعا قازىرگى زامانعى ساپا ستان­دارتتارىنا قينالماي كوشۋىنە كومەك­تەسۋگە باعىتتالعان بولۋى كەرەك. بۇل ءوز كەزە­گىندە ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋىن ايتارلىقتاي جەڭىلدە­تەدى. كاسىپورىن تاراپىنان تۇسكەن شاعىم­­دار ساپا سەرتيفيكاتىن بەرۋ فۋنك­­تسيا­سىن مەملەكەتكە قايتارۋ قاجەت­تىگىن كورسەتەدى. تەحنيكالىق رەتتەۋ مەن تەح­ني­كالىق رەگلامەنت ماسەلەلەرى مەم­لە­كەتتىڭ ەرەكشە نازارىندا بولۋى ءتيىس.

ۇلتتىق اككرەديتتەلگەن زەرتحانالار جەلىسىن قۇرۋدى قولداۋ قاجەت. زەرت­حا­نا­لار كەدەن بەكەتتەرىندە دە بولۋى كەرەك.

5. مەملەكەتتىك قولداۋ. مەم­لە­كەتتىك تاپسىرىس

سالىقتىق، قارجى-نەسيەلىك، كەدەندىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ قاجەت. ەكسپورتتى ءتيىمدى قولداپ، جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىن يگەرۋ كەرەك.

ءۇي جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىندەر مەن قولونەرشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەر مەن سالىق ارقىلى كاسىپورىنداردى جاڭ­عىرتۋدى، كلاستەرلەر قۇرۋدى قولداۋ كەرەك. يننوۆاتسيالىق كاسىپورىنداردىڭ قۇ­رىلۋى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ساتىپ الۋ كوتەرمەلەنۋى ءتيىس. اكىم­شىلەن­دىرۋ راسىم­دەرى جەڭىلدەتىلىپ، جاڭا تەحنو­لوگيا­لار مەن تاۋارلاردى وندى­رىسكە ەندىرۋ مەرزىمى قىسقارتىلۋى قاجەت. ين­ۆەس­تي­تسيالاردى قورعاۋ ساياساتىن ازىرلەۋ كەرەك.

شيكىزات جەتكىزۋشىلەرگە قاتىستى اقشا ساياساتى وڭدەۋ كاسىپورىندارىن قامتاماسىز ەتۋگە، كاسىپورىنداردى وتان­دىق شيكىزاتپەن جۇمىس جاساۋعا ىنتا­لان­دىرۋعا، بۇيىمداردىڭ ساپاسىنا تالاپتاردى كۇشەيتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس.

كاسىپورىندار ۇزاقمەرزىمدى مەملە­كەتتىك تاپسىرىس پەن تۇراقتى جۇمىس ەرەجەلەرىنە مۇقتاج. كونكۋرس كەزىندە تومەنگى باعا مەن باسقا دا ولشەمشارتتار قاعيدالارىن جويۋ كەرەك. بارلىق الەۋەتتى قۇرىلىمداردى شوعىرلاندىرعان مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس جۇيەسىنە كوشىرىپ، بۇل ءۇشىن بىرىڭعاي ۋاكىلەتتى ورگاندى بەلگىلەۋ كەرەك. يدم باسقا دا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ۆەدومستۆولاردىڭ تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ قاعيدالارىن با­قىلاۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قول جەتكىزگەن كاسىپورىنداردىڭ ينۆەس­تيتسيالىق مىندەتتەمەلەرىنە قويىلاتىن تالاپتاردى جەتىلدىرۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار تاپسىرىس ورنالاس­تىرۋ مەن كونكۋرس وتكىزۋدىڭ كۇنتىز­بەلىك مەرزىمدەرى دە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. مەملەكەتتىك ورگاندارعا ونىمدەرگە قو­يىلاتىن تالاپتار مەن ەرەجەلەردى قايتا قاراۋدىڭ بىتپەيتىن تاجىريبەسىنە تىيىم سالعان ءجون. ەرەجەلەر مەن سالىق-نەسيە ساياساتىنىڭ تۇراقتىلىعى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنىڭ ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى بولىپ تابىلادى.

ميدب اياسىندا سالىنعان كاسىپ­ورىنداردىڭ تۇرىپ قالۋى مەن بان­كروتتىعىن انىقتاپ، تالداۋ ءۇشىن مەم­لەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ قاجەت. ءدال جا­سالعان دياگنوستيكا كەلەشەكتە قاتە­لىك­تەردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستاندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 600 مىڭعا جۋىق ازامات بار. مەملەكەت ولارعا جابدىقتار مەن ورتوپەديالىق اياق كيىم ساتىپ الۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى جۇمسايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وسى قۇرالداردى ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قارجى بۇل سالادا تۇتاستاي يندۋستريا قۇرۋعا جەتەر ەدى. بۇل سالاعا دا نازار اۋدارۋ كەرەك.

6. وتكىزۋ جانە كونترابانداعا قارسى ارەكەت

ىشكى جانە سىرتقى ساۋدانى دامىتۋ، نارىقتى قورعاۋ، ەكسپورتتى جان-جاقتى قولداۋ، كونترابانداعا قارسى جالعان ەمەس شىنايى كۇرەس ۇلكەن ماڭىزعا يە.

ساتۋ جانە وتكىزۋدى قولداۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى – ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە بولشەك ساۋدا الاڭىن جالعا الۋدى سۋبسيديالاۋ. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي، قۇبىلمالى نارىققا تولىقتاي سەنۋگە بولمايدى. ەىدۇ-نىڭ دامىعان ەلدەرى ىشكى نارىقتى قورعاۋ جانە ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قولداۋ ءۇشىن رەتتەۋ تەتىكتەرىن جاساۋعا جانە وعان بەلسەندى تۇردە ارالاسۋعا ءماجبۇر. بىزگە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇستەمە باعاسىن رەتتەۋدى ەنگىزۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ول 30% دەڭگەيىنە جەتكەن.

كونتراباندامەن كۇرەس – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ سالاعا قولداۋ كورسەتۋ جانە ىشكى نارىقتى قورعاۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتى.

كونتراباندا مەن كونترافاكت ءبىرىن­شى كەزەكتە شاعىن جانە ورتا بيزنەس­كە جاسالاتىن سوققى بولىپ تابىلادى، ولاردى باسەكەگە قابىلەتسىز ەتەدى. جاساندى جانە ساپاسىز ونىمنەن تۇتىنۋشىلارىمىز زارداپ شەگەدى. اسىرەسە كونتراباندا ارقىلى ەلىمىزگە ساپاسىز، كەي جاعدايدا بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا وتە زياندى تاۋارلاردىڭ كەلەتىنى الاڭداتادى.

ءوز كەزەگىندە، مەملەكەتتىك قازىناعا قوماقتى قاراجات تۇسپەيدى، ال سالانى قولداۋ ءۇشىن بولىنەتىن سۋبسيديالار ءىس جۇزىندە قۇنسىزدانىپ كەتەدى. وسىلايشا ءۇش رەت زيان شەگەمىز.

بىزگە كەدەندىك زاڭناماعا، نورماتيۆتەر مەن كەدەن­دىك رەسىمدەرگە تەرەڭ تال­داۋ جاساۋ كەرەك، شيكىزاتقا، قۇرال-جاب­دىققا، فۋرنيتۋراعا، ارلەۋ ماتەريالدارىنا الىناتىن باج كولەمى­نە ساراپتاما جۇرگىزىلۋى ءتيىس. قول­دا­نىس­تاعى رەتتەۋشى اكتىلەردەن جەمقور مەملەكەتتىك قىزمەت­كەرلەر مەن كونترابانداشىلارعا پايدا اكەلىپ جۇرگەن ولقىلىقتاردى تابۋ جانە تۇپكىلىكتى جويۋ قاجەت.

كەدەندە ءتارتىپ ورناتپايىنشا، ايقىن، اشىق كەدەندىك رەسىمدەر بولمايىنشا ۇلتتىق جەڭىل ونەركاسىبىمىزدى وركەندەتە المايمىز. بۇعان مەنىڭ ەش كۇمانىم جوق.

7. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۇرعىسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتى اسىرەسە وڭدەۋ سالالارىندا قايتا رەتكە كەلتىرۋ.

باسەكەلەستىكتى بەلسەندى تۇردە قول­داۋ، مونوپوليا مەن اكىمشىلىك كەدەر­­گى­لەردى جويۋ، قارجىعا قولجە­تىم­دىلىك­تى جاقسارتۋ، فيسكالدىق ساياسات، ءوزىن ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا كومەكتەسۋ – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارى.

جاعدايعا تۇراقتى مونيتورينگ جاساۋ، ۇكىمەت پەن سالالىق كاسىپكەرلەر بىر­لە­س­تىكتەرى اراسىنداعى تۇراقتى ءوزارا ديالوگ پروبلەمالاردى ۋاقتىلى جانە تەز انىقتاپ، جەدەل ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ جىل­دىق بيۋدجەتىنىڭ كەمىندە 30%-ى شا­عىن جانە ورتا كاسىپورىندارعا بەرىلۋى كەرەك.

مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزۋگە قۇقىعى بار كاسىپورىندار ءۇشىن ناقتى ولشەمشارتتار ازىرلەنۋى كەرەك، مىسالى:

كاسىپورىننىڭ قۇرىلعان مەر­زىمى (مىسالى، كەم دەگەندە 5 جىل)، كاسىپ­ورىننىڭ دا، ونىڭ قۇرىلتاي­شىلارى­نىڭ دا ءمىنسىز ىسكەرلىك بەدەلى، كادرلاردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، تسيفر­لاندىرۋ، قۇرىلتايشىلار قۇرامىنا قويىلاتىن تالاپتار.

شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار بىرقاتار اكىمشىلىك الىمداردان تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا نەگىزدە بوساتىلۋى ءتيىس. وسىنداي الىمداردىڭ تىزبەسىن تولىق زەردەلەۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە جەردىڭ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ، سەرتيفيكاتتار الۋ جانە ت.ب. بار.

ءبىز جەڭىل جانە حيميا ونەركاسىپتەرىن دامىتۋ باعدارلاماسىمەن تىعىز باي­لانىستى جاڭا «اگروونەركاسىپتىك كەشەن» باعدارلاماسىن جاساۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە، يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ۇسىنامىز.

وسى ويدىڭ جالعاسى رەتىندە سەناتورلار سەناتتىڭ جانىنان قۇرىلاتىن اگروونەركاسىپتى كەشەندى دامىتۋ جو­نىن­دەگى كەڭەستىڭ جەڭىل جانە حيميا ونەر­­كاسىبىندەگى فۋنكتسيونالىن بىردەن كەڭەيتىپ، ونى «اگروونەركاسىپتىك كەشەن­دى، جەڭىل جانە حيميا ونەر­كاسىبىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس» دەپ اتاۋعا شەشىم قابىلدادى.

پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىندا وتكىزىلگەن تىڭداۋلار ءبىزدىڭ ءالى جول باسىندا ەكەنىمىزدى كورسەتتى. قىس­قامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ىشكى نارىقتاعى ۇلەسىنىڭ نىسانالى كورسەتكىشىن 30%، ءتىپتى 50 پايىز دەڭگەيىندە بەلگىلەۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا ايتىلدى. ەڭ الدىمەن، مىقتى قۇقىقتىق ىرگەتاس قالاۋ، سالا­لىق ىشكى كووپەراتسيانى جولعا قويۋ، جوسپارلاۋدا ارالاس سالالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋ، ماسىلدىقتى تۋعىزبايتىن دۇرىس مەملەكەتتىك قولداۋدى ايقىنداۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

سالاعا بۇگىندە ءبىرىنشى كەزەكتە سىندارلى مەملەكەتتىك ستراتەگيا مەن سوعان نەگىزدەلگەن ساياسات قاجەت. وعان قوسا، ءوز كۇشىمىزگە دەگەن سەنىم بولۋ كەرەك.

سوندا وسى ماقالانىڭ تاقىرىبىن­داعى «قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىن جانداندىرۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراققا، ءسوزسىز، ءيا دەگەن ايقىن جاۋاپ بەرىلەدى.

سونىمەن...

كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ سالدارى الەمدىك جانە وتاندىق ەكونوميكاعا دا اۋىر ءتيۋى مۇمكىن. بۇل جاقسى ەمەس. سالالارداعى ۇي­رەنشىكتى بايلانىستار بۇ­زىلدى.

ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىندا جۇمىلدىرۋ رەزەرۆتەرىنىڭ بولۋى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن داعدارىس جاع­دايىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالدى. نارىققا ءبارىن بەرە سالۋ­عا بولمايدى. ونەركاسىپتىك ساياساتتى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت. كۇتپەگەن جاعدايلارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جۇمىلدىرۋ قۋاتى مەن مەملەكەتتىك رەزەرۆتى قالپىنا كەلتىرۋ – ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر.

سونىمەن بىرگە ايماقتار دا ءوز ەرەك­شە­لىكتەرىنە قاراي شۇعىل جاعدايلارعا جاۋاپ قايتارۋدىڭ ارنايى تەتىكتەرىن قاراستىرۋى ءتيىس.

ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز يكەمدى بولماي شىقتى.

سوڭعى ۋاقىتتا پاندەميا مەن مۇ­ناي­عا بايلانىستى ەنەرگيا قورىنا سۇ­رانىستىڭ تومەندەۋى قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىن-قاتەرلەر تۋدىردى. ەندى بارلىق ينستيتۋتتىڭ بەرىكتىگى سىنالادى.

بار رەسۋرستاردى مۇمكىندىگىنشە وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا جۇمساۋ كەرەك دەگەن پىكىر كۇمان تۋدىرا قويماس. بۇل البەتتە جەڭىل ونەركاسىپكە قاتىستى. بارىنەن بۇرىن ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اۋىل شارۋا­شىلىعىنا قاتىستى.

قيىن كەزەڭ كەلدى. ءبىز كوپ نارسەدەن باس تارتا الامىز. بىراق تاماق، كيىم، اياق كيىم ارقاشان جەتكىلىكتى بولۋى ءتيىس.

اگروونەركاسىپ كەشەنى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تا­ۋارلارىنا دەگەن نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن ەكونوميكا سالالارى ءۇشىن تاۋەلسىز شيكىزات كوزى بولۋى ءتيىس.

بارلىق دامۋ باعدارلاماسىنا ورىن الۋى مۇمكىن داعدارىستار­عا باي­لانىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە ءتيىس­پىز. بۇل – پاندەميا، كليماتتىڭ وزگەرۋى، دۇشپاندىق ارەكەتتەر، شيكىزات نەمەسە قارجى نارىقتارىنداعى قۇرىلىم­دىق قۇلدىراۋلار جانە ەلىمىز ءۇشىن قالامايتىن باسقا دا جاعدايلار بولۋى مۇمكىن. الايدا ءبىز بارلىعىنا دايىن بولۋىمىز كەرەك.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، ىندەت ادام­دارعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار الەمدىك ەكونوميكاعا دا جۇقپالى اسەر ەتتى. ەل باسشىلىعىنىڭ ۆيرۋستىڭ تارالۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان ءىس-ارەكەتتەرى، حالقىمىزدىڭ تاباندىلى­عى مەن سابىرلىلىعى، شىدامدىلىعى مەن دانالىعى تاياۋ ۋاقىتتا بۇل ىندەتتى جەڭۋگە كومەكتەسەدى دەپ سەنەمىن. وسى قيىن ساتتە ءبىر-بىرىمىزگە بارىنشا قام­قورلىق جاساپ، بىرگە بولۋىمىز كەرەك.

شىن جۇرەكتەن قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى مەن كۇش-قۋاتىنىڭ ارتۋىن، ال حالقىمىزعا مىقتى دەنساۋلىق پەن اماندىق، ساتتىلىك پەن يگىلىك تىلەيمىن.

 1

 

داريعا نازارباەۆا،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار