پاۆلودار وڭىرىندە مولداگەلدى دەگەن ەمشى ءومىر سۇرگەن. ول 1872 جىلى قازىرگى اقتوعاي اۋدانى, ءابجان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى ىرسىمبەك مولداگەلدىنى 13 جاسقا تولعاندا زاۋرە ەسىمدى قىزعا ۇيلەندىرەدى. بۇلاردىڭ شاڭىراعىندا ون بەس پەرزەنت دۇنيە ەسىگىن اشادى. بىراق, نۇرجامال جانە نۇركاميلا ەسىمدى ەكى قىزدان باسقا بالالارى قازاق جۇرتى باستان كەشكەن تاقسىرەتتى كەزەڭدەردە ەرتەلى-كەش ومىردەن وزا بەرگەن. مولداگەلدى ەمشىنىڭ قىزى نۇرجامال 1938 جىلى سەكەن دەگەن ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ, ولار كوتەرگەن شاڭىراقتىڭ استىندا 1940 جىلى ءسابي تۋىپ, وعان بالكەن ەسىمى بەرىلەدى. ناعاشى اتاسى حاقىنداعى ەستەلىكتەردى ءبىز بالكەن قاريادان جازىپ الدىق. سونداي-اق, ەمشىنىڭ ەكىنشى قىزى نۇركاميلانىڭ جازكەن دەگەن ۇلى بار. بۇل كۇنى جازكەننىڭ دە كوزى ءتىرى, ەكىباستۇز قالاسىندا تۇرادى. بالالى-شاعالى, ۇلكەن شاڭىراقتىڭ يەسى.
پاۆلودار وڭىرىندە مولداگەلدى دەگەن ەمشى ءومىر سۇرگەن. ول 1872 جىلى قازىرگى اقتوعاي اۋدانى, ءابجان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى ىرسىمبەك مولداگەلدىنى 13 جاسقا تولعاندا زاۋرە ەسىمدى قىزعا ۇيلەندىرەدى. بۇلاردىڭ شاڭىراعىندا ون بەس پەرزەنت دۇنيە ەسىگىن اشادى. بىراق, نۇرجامال جانە نۇركاميلا ەسىمدى ەكى قىزدان باسقا بالالارى قازاق جۇرتى باستان كەشكەن تاقسىرەتتى كەزەڭدەردە ەرتەلى-كەش ومىردەن وزا بەرگەن. مولداگەلدى ەمشىنىڭ قىزى نۇرجامال 1938 جىلى سەكەن دەگەن ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ, ولار كوتەرگەن شاڭىراقتىڭ استىندا 1940 جىلى ءسابي تۋىپ, وعان بالكەن ەسىمى بەرىلەدى. ناعاشى اتاسى حاقىنداعى ەستەلىكتەردى ءبىز بالكەن قاريادان جازىپ الدىق. سونداي-اق, ەمشىنىڭ ەكىنشى قىزى نۇركاميلانىڭ جازكەن دەگەن ۇلى بار. بۇل كۇنى جازكەننىڭ دە كوزى ءتىرى, ەكىباستۇز قالاسىندا تۇرادى. بالالى-شاعالى, ۇلكەن شاڭىراقتىڭ يەسى.
بالكەن التى جاسىندا قول شانامەن بيىك جاردان سىرعاناي ءجۇرىپ, سول اياعىن ەكى جەردەن سىندىرىپ الادى. ناعاشى اتاسى سىلاپ-سيپاپ, تاقتايمەن تاڭىپ, قوزعالماۋدى, بالالارمەن بىرىگىپ ويناماۋدى قاتتى ەسكەرتىپ, ءوزى ومبى جاققا اتتانىپ كەتەدى. ناعاشى اتاسىنىڭ جوق كەزىندە ويىن بالاسى بالكەن سىنعان اياعىن قوزعاپ, اۋىرتىپ العان سوڭ قايتادان توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. سول كەزەڭدە اۋدانداعى بىردەن-ءبىر بىلىكتى دارىگەر گاركينا: «بالانىڭ اياعىن كەسۋ كەرەك, ايتپەسە اسقىنىپ, گانگرەناعا ۇلاسۋى مۇمكىن», دەيتىن قورىتىندى شىعارادى. جولاۋشىلاپ ايعا جاقىن ءجۇرىپ كەلگەن مولداگەلدى دارىگەردىڭ بۇل سوزىمەن كەلىسپەي, ءوزى ەمدەيتىنىن ايتادى. اقىرى جيەنىن ءوزى ەمدەپ, قاتارعا قوسادى. سويتكەن بالكەن بۇگىندە ناعاشى اتاسى تۋىپ-وسكەن ءابجان اۋىلىندا بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا باقىتتى عۇمىر كەشۋدە. اياعىن سىلتي باسقانى بولماسا, سارايى ساۋ, كورگەندى قاريا.
اۋدان دارىگەرى گاركينانىڭ ءوزى ناۋقاس ادامنىڭ اۋرۋىنىڭ ءتۇرىن انىقتاۋدا اقىل-كەڭەستى مولداگەلدىدەن الىپ وتىرىپتى. مولداگەلدى ورىس ءتىلىن جەتىك بىلگەن. اكەسى ىرسىمبەك اندرەەۆ ەسىمدى ورىس بايىنا جالدانىپ جۇمىس ىستەگەندە, جاس مولداگەلدى بايدىڭ بالالارىمەن ويناي ءجۇرىپ, بۇل ءتىلدى تەز يگەرىپ الادى. گاركينامەن پىكىر تالاستىرىپ, كوپ جاعدايلاردا شىندىقتى دالەلدەي الىپ جۇرگەنى ءتىل بىلگەنىنىڭ ارقاسىندا بولسا كەرەك.
مولداگەلدىگە ناۋقاستىڭ الۋان تۇرىمەن اۋىراتىندار, ءتىپتى اجال اۋزىنداعى عارىپ جاندار دا سابىلىپ كەلىپ, ەكى بولمەلى شىم ءۇيى بەينە ءبىر اۋرۋحاناعا ۇقساپ كەتكەن دە جاعدايلار ءجيى بولىپتى. ول اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەن كارى ادامداردىڭ جۇزىنە تەلمىرە كوپ قاراپ وتىرىپ: «اقساقال, جۋىنىپ-شايىنىپ, بويىڭىزدى تازا ۇستاڭىز. بالكىم جازىلارسىز دا. جامان ايتپاي جاقسى جوق», – دەپ قوش ايتىسىپ شىعارىپ سالادى ەكەن. بۇل الگى ادامعا ۋاقىتىڭ تايادى دەگەندى بىلدىرەتىن يشاراسى ەكەن. ال, ناۋقاسى ابدەن مەڭدەگەن, قۇر سۇلدەرى قالعان جاستاردىڭ دا تامىرىن ۇستاپ كورىپ, اۋرۋىنىڭ سىرىنا كوزى جەتكەسىن, الىپ كەلگەن تۋىسىمەن جەكە سويلەسەتىن. «كەش اكەلدىڭدەر, ەم قونبايدى», – دەپ تۋرا ايتاتىن. سوندا كورشىسى عۇبايدوللا مولدا: «ادامنىڭ تاعدىرى ءبىر اللانىڭ عانا قولىندا. ناۋقاستىڭ جارىق دۇنيەدەگى عۇمىرىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن الدىن-الا ءبىلىپ تۇراتىنىڭ قالاي؟» – دەپ سۇراپتى بىردە. مولداگەلدى: «ناۋقاستىڭ تامىرىن كۇن شىعاردا نەمەسە كۇن باتاردا ۇستامايمىن. بۇل ۋاقىتتاردا تامىر «سويلەمەيدى». تامىردى تاۋلىكتىڭ باسقا ۋاقىتتارىندا ۇستاعاندا, عۇمىرى ۇزاق ادامنىڭ تامىرى العا قاراي لىپىپ سوعادى. ومىردەن وزار ادامنىڭ تامىرى ارتقا قاراي ءارى ءالسىز سوعادى», – دەگەندى ايتىپتى.
مولداگەلدى ەمشى اسقازان, وكپە, ىشەك اۋرۋلارىنىڭ ءتۇر-تۇرلەرىنە ارانىڭ بالىنا الماس ق وسىپ, ۇزاق ۋاقىت ارالاستىرا وتىرىپ جالاتادى ەكەن. كوبىنە توعاي, قىر شوپتەرىن تامىرىمەن ج ۇلىپ الىپ, قايناتىپ, سۇزگىدەن وتكىزىپ, ءدارى جاساپ وتىرعان. قانداي ءشوپتىڭ نەندەي قاسيەتى بارىن ءوزى عانا بىلگەن.
اۋىلدا سماعۇلدىڭ مەيرامى دەگەن ازامات تۇرادى. ونىڭ نۇرجامال اتتى اناسىنىڭ ەكى كوزىنە بىردەي اق ءتۇسىپ, جارىق دۇنيەنى كورۋدەن قالادى. مولداگەلدى تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ سارىسىن الىپ تاستاپ, كىلكىلدەگەن اعىنا توتيايىن ولشەپ سالىپ, 1-2 ساعات بويى ارالاستىرىپ, مارلىدەن 3 مارتە ءسۇزىپ بارىپ, تاۋلىگىنە 3-4 رەت كوزىنە تامىزا وتىرىپ قاداعالاپ ەمدەيدى. قوس جانارىنان بىردەي ايرىلعان انا كوپ ۇزاماي جازىلىپ, مولداگەلدىنىڭ ەمشىلىگىنە ءتانتى بولىپ, باس يەدى.
قازىر دە بەلىنەن شويىرىلىپ جۇرە الماي قالاتىن اۋرۋ جاندار قارتتاردىڭ دا, جاستاردىڭ دا اراسىندا بار. مۇنى مەديتسينا تىلىندە «راديكۋليت» دەپ اتايدى. وسى راديكۋليتتى دە مولداگەلدى جاقسى ەمدەي بىلگەن. ول قۇمىرسقانىڭ تاستاپ كەتكەن يلەۋىن تاۋىپ الىپ, سۋعا قايناتقان. قاتتى قايناعان سۋدا بالبىراپ پىسكەن يلەۋدى جۇقا قالتاعا سالىپ, اۋىرعان بەلگە قىمتاپ بايلاعان. وسىلايشا بۇل ەم-دومدى ەكى-ءۇش رەت قايتالاسا كەرەك.
1941-1942 جىلداردىڭ كەزىندە مولداگەلدى پاۆلودار قالاسىندا تۇراتىن جەرلەسى بالبىردىڭ ۇيىنە الدە ءبىر شارۋامەن بارادى. بالبىردىڭ قۇدايى كورشىسى وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى بولسا كەرەك. باستىقتىڭ ايەلى وبلىس ورتالىعى اۋرۋحاناسىنىڭ دارىگەرلەرى قانشا ەمدەسە دە, ناۋقاسىنان ايىعا الماي كوپ بەينەتتەنەدى. باتپانداپ كىرگەن اۋرۋدىڭ بەتى قايتپايدى. بالبىر دەرەۋ كورشىسىنە بارىپ, ۇيىنە ەمشى شالدىڭ كەلگەنىن جەتكىزىپ, سوعان كورىنسەڭ قايتەدى دەگەندى ايتادى. ۇزاق ۋاقىت توسەك تارتىپ قاجىعان ايەل دەرەۋ كەلىسىمىن بەرەدى. مولداگەلدى اۋەلى ناۋقاستىڭ تامىرىن ۇستاپ كورەدى. سونان سوڭ دوڭبەكتەي بوپ ءىسىنىپ كەتكەن ارقا تۇسىنا الاقانىن باتىرا كەلىپ: «دەنەڭە سارى سۋ ۇيمەلەگەن. اۋەلى جينالعان سۋدى اعىزۋ كەرەك. سودان كەيىن ەمدەيمىن», – دەيدى. اۋرۋ ازابىن كوپ تارتقان ايەل بۇعان دا كەلىسەدى. مولداگەلدى ايەلدىڭ ارقا تۇسىنىڭ بىرەر جەرىن وتكىر پىشاقتىڭ جۇزىمەن تەسىپ, ۇيمەلەگەن سارى سۋدى شىعارادى دا, ازىرلەپ اكەلگەن ءدارىسىن جاعىپ, دەنەسىن قىمتاپ وراپ تاستايدى. قالا دارىگەرلەرىنە: ء«بىر تاۋلىكتەن كەيىن ءوزىم شەشەمىن. قوزعاماڭدار جانە ەشكىمگە ەشتەڭە جاساتپاڭدار» – دەيدى. بۇل كەزدە ايەلدىڭ كۇيەۋى الماتىدا ءىسساپاردا جۇرەدى. اۋىق-اۋىق ۇيىنە تەلەفون شالىپ, ايەلىنىڭ ءحالىن ءبىلىپ تۇرادى ەكەن. سونداي ءبىر تەلەفون شالعان كەزىندە: «ايەلىڭىزدى ەمدەيمىن دەپ ءبىر قازاقتىڭ شالى پىشاقتاپ كەتتى. 20 ساعات ءوتتى, ءالى ەسىن جيناي الماي جاتىر», دەگەن كۇتۋشى دارىگەردىڭ جانايقايىن ەستيدى. «مەن جەتكەنشە بەيساۋات جۇرگەن جاندى دەرەۋ قاماتقىزىڭدار», – دەيدى اشۋعا بۋلىققان ميليتسيا باستىعى كۇتۋشى دارىگەرگە. ال, بۇل كەزدە 4-5 اي بويى دەنەسىن كەۋلەگەن سارى سۋدان قۇتىلعان ايەل ەم قونعاندىقتان, تەرلەپ-تەپشىپ, ءتاتتى ۇيقىعا باتقان بولاتىن. وسى كەزدە الماتىدان كۇيەۋى دە جەدەلدەتە كەلەدى. ۇيقىسىنان ويانعاندا توسەگىنىڭ باسىندا وتىرعان كۇيەۋىن كورىپ, ەڭ الدىمەن ءوزىن ەمدەگەن قاريانىڭ قايدا ەكەنىن سۇرايدى. «ول اباقتىدا, قايتەيىن دەپ ەدىڭ؟», – دەيدى كۇيەۋى ميليتسيا قىزمەتكەرىنە ءتان سالقىنقاندىلىقپەن. «مەن جازىلدىم, ەش جەرىم اۋىرمايدى. قاريانى نە ءۇشىن قاماتتىڭ؟ دەرەۋ بوسات», – دەپ جانۇشىرادى ايەل...
مولداگەلدى ەل تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ تىم جۇدەۋ كەزىندە عۇمىر كەشكەن ادام. ول ءوزىنىڭ ەڭبەگى ءۇشىن ەشقانداي اقى سۇراماعان ەكەن. ءتىپتى ەشكىمنەن ەشتەڭە دامەتپەيتىن بولعان. ەمى شيپا بولعان جانداردىڭ ادال نيەتىمەن بەرگەنىن الىپ, ونى ءوزى پايدالانباي, اۋىلىنىڭ نە كورشىلەس اۋىلدىڭ جەتىم-جەسىرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە تاراتىپ بەرەدى ەكەن. 1943-1944 جىلدارى ەمشىنىڭ كولحوز باستىعى جانە مال دارىگەرى قىزمەتىن قوسا اتقارعان كەزدەرى دە بولىپتى. ويتكەنى, ول تەك ادامدى عانا ەمەس, ءتورت ت ۇلىك مالدى دا ەمدەي الاتىن قاسيەتكە يە بولعان جان. بۇل كۇندە مولداگەلدىنىڭ تۋعان جيەنى بالكەن دە دانالىق جاسقا جەتكەن ادام. ناعاشى اتاسىنىڭ كيەلى شاڭىراعى استىندا ءتورت بالا ءوسىرىپ وتىر. بالالارى ءار سالادا ەڭبەك ەتۋدە. مولداگەلدى ەمشى ەرتىستىڭ اقتوعايعا قاراعان وڭىرىندە كوپ جاساعانداردىڭ ءبىرى. ول 95 جاسقا كەلىپ, دۇنيەدەن وزسا, بايبىشەسى زاۋرە 98 جاسقا تولىپ, ومىردەن وتكەن. ءبىر عاسىرعا جۋىق جاساعان قوس قاريا جۇپتارىن جازباي, 82 جىل وتاسقان. اگاراكىم, وتكەن عاسىردىڭ 30-40-جىلدارىنداعى قولدان جاسالعان اشتىق پەن جالاڭاشتىقتى, قۋعىن-سۇرگىن زۇلماتىن, سوعىستىڭ اۋىرتپالىقتارىن باستان كەشپەگەندە, قازاق ەسىمدى ءور حالىقتىڭ ۇرپاعى مولداگەلدى مەن زاۋرەدەي ۇزاق جاسار ەدى دەگەن ويعا كەلەسىڭ كەيدە.
ەركىن مۋندۋينوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
پاۆلودار وبلىسى.
