27 ناۋرىز، 2020

سابىردىڭ سالماعى

70 رەت كورسەتىلدى

كەنەنىڭ كەزدىگىمەن، ناۋاننىڭ نايزامەن سىزىلعان ۇلان-بايتاق شەكارا، باقانداي بەس وبلىس جات جۇرتقا كەتىپ بارا جاتقاندا جۇمابەك قانا جاۋعا جالعىز اتىلدى. شىن مانىندە وسىنداي ادامي قۇندىلىق، كىسىلىك قاسيەت،  ەرلىك سيپات، ساليقالى سابىر عانا ازاماتتى اسقار بيىككە شىعارادى.

جاقسى اتىن جاڭعىرتىپ، الاشتىڭ الىپ جۇرەگىن ازات رۋحقا سۋارۋدى پارىز سانايتىن قازاق بيىل تۋعان ولكەنىڭ تۇتام جۋسانى، سۇيەم جەرى ءۇشىن سۇيەگىن بەرگەن ساردارى جۇمابەك تاشەنەۆتىڭ 105 جىلدىعىن ەلەۋسىز وتكەرە سالدى. ارينە، تۇگەل جۇرتقا توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز، ەل-ەلدە، جەر-جەردە تۇلعانىڭ اتىن كەيىنگى جاس ۇرپاققا ۇنەمى ناسيحاتتاپ جۇرەتىن جاندار البەتتە، بار. وسىدان بەس جىل بۇرىن قارمۋ عيماراتىنىڭ قاق تورىندە ايتىسكەر اقىن، ۇستاز ايتباي جۇماعۇلوۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جۇمابەك اتامىزدىڭ اتىن ارداقتاعان ايتۋلى ءىس-شارا وتكەن بولاتىن. جالپى ايتباي بوتپاي ۇلىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالار ەسىمىن ەلگە ناسيحاتتاۋدا اتقارىپ جاتقان اققۇلا ەڭبەگىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. قاراعاندىلىق جاس اقىندارعا جىل سايىن جۇمابەك تاشەنەۆ اتىنداعى سىيلىق تاعايىنداتىپ، جەرگىلىكتى كاسىپكەر ساپار يپكەەۆ ەسىمدى اتىمتاي جومارت ازاماتتىڭ ارنايى بولگەن قارجىسىنا جاس قالام يەلەرىنىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىن كىتاپ قىلىپ شىعارتىپ بەرىپ جۇرگەن جەمىستى جۇمىسىن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرى بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. بۇل تۋرالى ارينە، كەيىنىرەك ايتۋعا بولادى.

جوعارىدا اتالعان جيىنعا قۇرمەتتى قوناق بولىپ قاتىسقان قويشىعارا سالعارا، بەكبولات تىلەۋحان سىندى ازاماتتار جۇمابەك تاشەنەۆتىڭ ەرلىگىن ۇلگى ەتە وتىرىپ، ۇرپاققا ازىق بولار استارلى اڭگىمەلەردى تىلگە تيەك ەتكەندەرى ەسىمىزدە ەرەكشە ساقتالىپتى.

 – قازاقتا مونتاي بي  ايتتى دەيتىن ءسوز بار، – دەپ باستاعان قويشەكەڭ:

«ەر تۋىپ، جوق ەلدى بار قىلا المايدى، ەل بولسا ەر تۋعىزباي تۇرا المايدى، تۇسىندا ءار زاماننىڭ ءبىر سۇرقىلتاي، ۇقساڭدار اتا ءسوزى بىلاي قالمايدى».

ءباتۋالى بي ايتقانداي قاي زاماندا دا حالىقتىڭ حالىقتىق قاسيەتىنە، ەلدىڭ بىرلىگىنە، جەردىڭ تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلەتىن كەزدە «حالقىڭ – قىناپ، سەن – قىلىش، الدى زامان سۋىرىپ» دەپ قادىر اقىن ايتقانداي، حالىق كوپتىڭ اراسىنان جارق ەتكىزىپ، الماس قىلىشتاي، اقماڭداي، ەرجۇرەك ۇلدارىن ارقاشان دا العا شىعارىپ تۇرعان. مىنە، سونداي ۇلداردىڭ ءبىرى جۇمابەك تاشەنەۆ ەدى، – دەپ ءبىر توقتادى.

ارى قاراي بەكبولات تىلەۋحان: «جۇمابەك بىردەن كەڭەستىك يمپەرياعا قارسىلىعىن بىلدىرگەن جوق. ورشەلەنە بەرگەن ادامنىڭ ءسوزى ءوتىمدى بولمايدى. ەكىنشىدەن، ۇلتشىلدىقپەن كۇرەسىپ جاتقان يمپەريا جۇمابەككە ونداي بيىك مانساپتى بەرمەس ەدى. سول ساياسي جۇيەگە كىرۋ ءۇشىن اسقان سابىرلىلىق، شەبەرلىك قاجەت بولدى. تاشەنەۆ كەڭەس يمپەرياسىنىڭ بىلايشا ايتقاندا ۇلكەن تەحنولوگيالىق ءجۇرىسى بولدى. «وسى ادام ارقىلى جۇمىس ىستەيمىز. جان-جاعىنا ءسوزىن وتكىزەدى. ماڭعىستاۋدى تۇركمەنگە بەرۋگە، شىمكەنتتى وزبەككە بەرۋگە، سولتۇستىكتى ورىسقا بەرۋگە وسى ادام جۇمىس ىستەيدى» دەگەن تۇستا جۇمەكەڭنىڭ ار جاعىنداعى اتانىڭ كۇشى، انانىڭ سۇتىمەن كەلىپ جەتكەن قازاقتىڭ عاجايىپ تەكتى مىنەزى بۇرق ەتىپ باس كوتەرەدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بىرنەشە جىل جاساعان جوسپارىنىڭ كۇل-تالقانى شىعادى!»، دەدى.

ساليقالى ءسوز سانامىزدا جۇمابەك اتامىزدىڭ بۇل ەرلىگى ەر جانىبەكتىڭ ايتۋلى ءۇش ەرلىگىمەن ساباقتاستى. جانىبەك باتىردان اتاقتى ەرلىكتەرىن سۇرعاندا، جاۋ توڭكەرىپ، جوڭعاردىڭ قانىن جوسىتقان داڭقتى وقيعالارىن باتىرلىققا ساناي قويمايتىن ساردار، ەرەكشە ەرلىكتەرىنىڭ ءبىرى – جىلقى باعىپ ءجۇرىپ، تاڭعا جاقىن جەردە ۇيىقتاپ جاتقان كەزىندە مۇزداي سۋىق نارسە كەۋدەسىنە كەلىپ قالعانىن سەزىپ، جىلان ەكەنىن بىلگەن جاس باتىر "قوزعالسام شاعىپ الىپ جۇرەر، جىلان جىلجىپ باسى ءدال يەگىمنىڭ استىنا كەلگەندە سەسكەنبەي اۋزىمدى اشا قويايىن، ۇڭگىر دەپ اۋزىما كەلىپ كىرەر" دەپ سابىرلى قالىپ تانىتىپ، ۋلى جىلاننىڭ باسىن تىسىممەن قىرشىپ تۇكىرىپ تاستاعان ەرلىگىن ايتىپتى.  

ەكىنشى ەرلىگىم دەگەن ەر جانىبەك ء«بىزدىڭ ەل اناۋ ارقالىق، ەدىرەي تاۋى، ەسىل وزەنى جاعاسى جاقتا جۇرگەندە، ءبىر جىلى كۇزدە ەشكى قوتىر دەگەن ءبىر دەرت جابىستى، مۇنىڭ قىشۋى دۇنيەدە جوق بولادى ەكەن، قاسىنسا ودان ارى اسقىنىپ كەتەدى دەگەندى ەستىدىم، سودان ءتىسىمدى تىستەپ، ءۇش اي بويى قولىمدى تيگىزبەدىم، كوكتەم بولا بويىم تۇلەپ، سىپىرىلىپ بىراق ءتۇستى دە ساۋىعىپ كەتتىم، وسىعان قولىمنىڭ ۇشىن تيگىزبەگەنىمدى ەرلىگىم عوي دەپ ويلادىم»، دەپتى.

ەل تالاۋعا، جەر توناۋعا تۇسكەندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ ۇشتەن بىرىنە بيلىك جۇرگىزىپ وتىرعان كەڭەس وكىمەتىنە جۇمابەك تاشەنەۆ قانا قارسى شىققانى وتىرىك ەمەس. ارينە، ول قارسىلىققا جۇمابەك اتامىز جانىبەك باباسىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان ەرلىكتەرىندەي اسقان سابىر، ايلالى اقىل-پاراساتتىڭ ارقاسىندا باردى دەپ بىلەمىز. كەنەنىڭ كەزدىگىمەن، ناۋاننىڭ نايزامەن سىزىلعان ۇلان-بايتاق شەكارا، باقانداي بەس وبلىس جات جۇرتقا كەتىپ بارا جاتقاندا جۇمابەك قانا جاۋعا جالعىز اتىلدى. شىن مانىندە وسىنداي ادامي قۇندىلىق، كىسىلىك قاسيەت،  ەرلىك سيپات، ساليقالى سابىر عانا ازاماتتى اسقار بيىككە شىعارادى. بۇگىنگى جاس بۋىن باتىر تۇلعانىڭ ەسىمىن ەل بولىپ ۇلىقتاۋدى ۇمىتپاعانى ءجون. تاشەنەۆ سابىرىنىڭ سالماعى قازاقتىڭ سايىن دالاسىمەن عانا ولشەنەتىن وسكەلەڭ ۇرپاق ەشقاشان ەستەن شىعارماۋى كەرەك.

               

ميراس اسان،

«Egemen Qzaqastan»

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار