كەشە وسكەمەندە «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق فورۋم باستالدى. ونىڭ تۇساۋكەسەر العاشقى شاراسى وسىدان ەكى جىل بۇرىن وتكەن بولاتىن. شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ جانە تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى بىرىگىپ ۇيىمداستىرعان فورۋم جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, يۋنەسكو-داعى قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ جانە وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن تۇركيا, جاپونيا, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, موڭعوليا سىندى 12 شەت مەملەكەتتىڭ رەسمي وكىلدەرى مەن بەلگىلى عالىمدارى قاتىستى.
كەشە وسكەمەندە «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق فورۋم باستالدى. ونىڭ تۇساۋكەسەر العاشقى شاراسى وسىدان ەكى جىل بۇرىن وتكەن بولاتىن. شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ جانە تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى بىرىگىپ ۇيىمداستىرعان فورۋم جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, يۋنەسكو-داعى قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ جانە وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن تۇركيا, جاپونيا, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, موڭعوليا سىندى 12 شەت مەملەكەتتىڭ رەسمي وكىلدەرى مەن بەلگىلى عالىمدارى قاتىستى.
مارتەبەلى مەيماندار الدىمەن حالىقارالىق فورۋم اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان التايدىڭ مىڭجىلدىقتار تاريحىنا قاتىستى قۇندى جادىگەرلەر كورمەسىمەن تانىستى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ جانە ونەر مۇراجايلارىنىڭ جادىگەرلەرى قويىلعان كورمە كوپشىلىكتى تاڭ-تاماشا قالدىردى. شىلىكتى (ب.ز.د. VII – V عع.) جانە بەرەل قورعاندارى (ب.ز.د. ءى مىڭجىلدىق) بەينەلەنگەن ستەندتەر, قولادان جاسالعان وراق پەن نايزالاردىڭ ۇشتارى (ب.ز.د. II مىڭجىلدىق), شىلىكتى مادەنيەتىنە جاتاتىن كيىم مەن قورامساقتار اشەكەيلەرىنىڭ گالۆانيكالىق كوشىرمەلەرى, بەرەل جىلقىسى (ب.ز.د. IV ع.), شىعىس قازاقستانداعى پەتروگليفتەر (ب.ز.د. ءىى – ءى مىڭجىلدىق), سونداي-اق, تۇركى حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى, ونىڭ ىشىندە قوبىز, شەرتەر, داۋىلپاز, سىرناي, ساقپان, جەتىگەن قويىلعان. سونىمەن بىرگە, التايدىڭ عاجايىپ تابيعات الەمىنىڭ وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, «التاي-ەرتىس كىتاپحاناسى» ايدارىمەن جارىق كورگەن كورنەكتى ادەبي شىعارمالار دا كورمەنىڭ مازمۇنىن ارتتىرا ءتۇستى.
س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ كىتاپحاناسى, سەمەي قالاسىنىڭ اباي اتىنداعى امبەباپ كىتاپحاناسى جانە ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى قىزىلوردا وبلىستىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار قورىنىڭ كورمەسى جۇرت نازارىنا ۇسىنىلدى. شقمۋ كىتاپحاناسىنداعى ەڭ كونە تۋىندىلار قاتارىندا 1883 جىلى شىققان بۋكيننىڭ «ورىس-قازاق سوزدىگى», 1734 جىلى جارىق كورگەن ساپوجنيكوۆتىڭ «پۋتي پو رۋسسكومۋ التايۋ» كىتاپتارى بولسا, سەمەي قالاسىنىڭ اباي اتىنداعى كىتاپحاناسى تۇركى الەمىنىڭ دەرەكتى شەجىرەسىنە قاتىستى ەڭبەكتەردى قويىپتى. ونىڭ ىشىندە IV يۆاننىڭ قازان حاندىعىن جاۋلاپ الۋى باياندالاتىن حەراسكوۆتىڭ 1786 جىلى جارىققا شىققان ەپيكالىق تۋىندىسى بار. 1853 جىلى جارىق كورگەن «ۋچەنىە زاپيسكي اكادەمي ناۋك» جيناعى دەشتى قىپشاقتان باستاپ, تۇركىستانعا دەيىنگى تاريحي كەزەڭنەن مول ماعلۇمات بەرەدى. اعايىندى حارۋزيندەردىڭ باستى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «كۋرگانى بۋكەەۆسكيە ستەپي», بارتولدتىڭ زەرتتەۋلەرى قامتىلعان كوپ تومدىعى دا بەيجاي قالدىرمايدى. سىر وڭىرىنەن كەلگەن كىتاپحانا نەگىزىنەن كونە يسلامدىق اعارتۋشىلىق كىتاپتاردى ۇسىنىپتى. 1890 جىلى بۇقارادا جارىق كورگەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني-حيكمەتى», 1303 جىلى بومبەيدەن شىققان قازى ابدۋلكارىمنىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق تۇسىندىرمەسى, 1874 جىلى قاسيەتتى اياتتارى ءشوپتىڭ بوياۋىمەن جازىلعان قۇران-كارىم كىتابى كورمە ارالاۋشىلاردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى.
مەيمانداردىڭ قاتىسۋىمەن س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دا «التايتانۋ» عىلىمي ورتالىعى اشىلدى.
حالىقارالىق فورۋم اياسىندا شىمىلدىق تۇرگەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى ونلاين جۇيەسى ارقىلى وڭىردەگى قالالار مەن اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى دا تاماشالادى. ونى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى قۇتتىقتاۋ حات جولداعان ەكەن. ەلباسىنىڭ بۇل لەبىزىن مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جەتكىزدى.
«التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» فورۋمىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكىنشى مارتە وتكىزىلۋى, ءسويتىپ, ونىڭ داستۇرگە اينالا باستاعانى – ۇلىقتاۋعا لايىق ۇلاعاتتى ءىس.
التاي وركەنيەتىنىڭ جاڭعىرۋىن – تۇركى تەگىنىڭ جاڭارۋى دەپ بىلەمىن.
ءبىز جاھاندانۋدىڭ جاعىمدى ۇردىستەرى مەن جاڭاشىل وزگەرىستەرىنە قانشالىقتى مۇددەلى بولساق, باۋىرلاس ۇلتتار ۇسىنار ومىرشەڭ باستامالارعا, يگى ماقساتتى كوزدەگەن ينتەگراتسيالىق قادامدارعا دا سونشالىقتى بەيىلمىز.
فورۋم ءبىزدىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان بايلانىستارىمىزدى نىعايتا وتىرىپ, كەلەشەك قارىم-قاتىناستارىمىزدى ايقىنداپ, اتا تاريحىمىزدىڭ باستاۋى – التايدان تابىلعان رۋحاني قۇندىلىقتاردى يگەرۋگە مۇمكىندىك اشۋى ءتيىس.
ناتيجەسىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن مادەنيەتىنىڭ التىن قازىعى – نومادتىق وركەنيەتتى زەرتتەۋ ارقىلى تىڭ تۇرپاتتاعى تاريحي ەڭبەكتەر, ءتالىمدى وقۋلىقتار جازىلادى دەپ سەنەمىن.
ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتى ءۇشىن تاعىلىمى مول بۇل مادەني شارانىڭ ءماندى وتۋىنە تىلەكتەستىگىمدى بىلدىرە وتىرىپ, فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەيمىن», – دەلىنگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
سونىمەن قاتار, تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل دە اتالعان فورۋمعا ىستىق ىقىلاسىن جولداپتى. تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ اتالعان قۇتتىقتاۋدى وقىپ بەردى.
«حالىقارالىق «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» فورۋمى قىمباتتى باۋىرىم, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن شىعىس قازاقستاندا ءوتىپ جاتقانىنا وتە قۋانىشتىمىن. تانىمال تاريحى ورتاق بولعان تۇركى دۇنيەسىنىڭ جۇرەك سوعىسى دا بىردەي بولۋى ءۇشىن وسى ءىس-شارانىڭ تاقىرىبى مەن ماقساتى ۇلكەن اسەمپازدىقپەن بەلگىلەنگەن. ورتاق مادەني مۇرامىز ەش كۇمانسىز جاستارىمىزعا قالدىراتىن ەڭ قىمباتتى قازىنا. وسىلايشا, بۇگىنگى تۇركى دۇنيەسىندە «التى مەملەكەت, ءبىر ۇلت» ۇرانىمەن جانە دە ءوزارا قۇرمەت نەگىزىندە جۇرگىزىپ وتىرعان بىرلەستىگىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىن ورتاق مادەنيەتىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىز قۇراستىرىپ وتىر.
ءبىز وسى نەگىزدە تۇركى القاسى سياقتى تەڭدەسى جوق ءبىر ىنتىماقتاستىق ۇلگىسىن قۇراستىردىق. تۇركى تىلىندە سويلەيتىن مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا), حالىقارالىق تۇركى مادەنيەت ۇيىمى (تۇركسوي), تۇركى اكادەمياسى, تۇركى مادەنيەت جانە مۇرا قوعامى مەن تۇركى ءىس القاسى سياقتى قۇرىلىمداردا وسى ۇلگىنى قولدادىق. اتالارىمىزدان بىزگە ەستەلىك بولىپ قالعان ورتاق مۇرامىز بىزگە بارلىق باستامالارىمىزدا ارقاشان نۇر شاشىپ تۇردى, جولىمىزدى جارىقتاندىردى.
اتاجۇرتىمىز ورتا ازيا وسى ورتاق مادەنيەتىمىزدىڭ جانە تۇركى تۇلعاسىنىڭ بەسىگى. بىلگە قاعان, يۋسۋف حاس حاجيب جانە قوجا احمەت ياساۋي سياقتى ءبىلىمدى دە ۇلكەن جۇرەكتى ادامداردى جەتىلدىرگەن, ۇلتتىق سانامىزدا تەرەڭ قالىپتاستىرعان مەملەكەت.
ورتا ازيانىڭ جەرى التاي – تۇركى دۇنيەسىن قۇرايتىن حالىقتاردىڭ ورنالاسقان ورتاق ءۇيى. قازاقتار, قىرعىزدار, وزبەكتەر, تۇركىمەندەر, تاتارلار, ازەربايجاندار, تۇرىكتەر, باشقۇرتتار جانە ۇيعىرلار سياقتى تۇركى حالىقتارىنىڭ بارلىعىنىڭ جولدارى تاريح بويىنشا مىندەتتى تۇردە وسى مادەنيەت ۇيىنەن وتكەن.
حالىقارالىق «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» فورۋمى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي تامىرلارىمەن جاڭادان جولىعۋىنا سەبەپشى بولاتىن وتە ماڭىزدى ءىس-شارا. وسى سەبەپپەن تىلدە, سەنىمدە, تاريحتا, مادەنيەتتە, قۇندىلىقتاردا جانە ودان دا ادەمى جانە ودان دا جارقىن بولاشاق پىكىرىندە ورتاق بولعان حالىقتارىمىز اراسىنداعى كوڭىل بايلانىستارى ودان دا مىقتى بولادى. وسىلايشا, دوستىعىمىز, باۋىرلاستىعىمىز, ىنتىماقتاستىعىمىز ارقاسىندا كەلەشەكتە تۋىستىعىمىز نىعايا بەرسىن!», – دەلىنگەن ابدۋللا گۇلدىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
فورۋمدا التايدىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى ەكەندىگى تۋرالى عىلىمي دايەكتى تۇجىرىمدامالار, ءورىستى ويلار كەڭىنەن ورتاعا سالىندى. بۇگىن ءسوز ەتىپ وتىرعان وسى ءىس-شارا جۇمىسى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بەرەل قورعانى جانىنداعى «پاتشالار جازىعىندا» وتەتىن ءداستۇرلى مۋزىكا فەستيۆالىمەن جالعاسادى.
دۋمان اناش,
جۋرناليست.
وسكەمەن.
