قازاقستان • 26 ناۋرىز، 2020

تامدى تۋرالى تولعام

554 رەتكورسەتىلدى

قارت قاراتاۋدىڭ قويناۋىندا كونە تاريحتىڭ كوزىندەي بولعان تامدى قالاشىعى بار. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا، بۇل قالاشىق ورتاعاسىرلىق تۇركى حالقىنىڭ مادەني وشاعى بولعان. ءتىپتى بۇل ورتاعاسىرلىق قالا اتى كەيبىر جازبا دەرەكتەردە بەرۋكەت قالاسىمەن بالامالانىپ جازىلىپ ءجۇر. ال، كەيبىر دەرەكتەردە قالانىڭ موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە تولىق قيراعانى ايتىلادى. تاريحي تامدى قالاشىعى بۇگىنگى قاراتاۋ قالاسىنىڭ باتىس شەتىندە، تامدى وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. قالاشىقتىڭ تابانىندا كۇركىرەپ وزەن اعىپ جاتىر. تاسىن تۇرتسەڭ تاريحى توگىلىپ قويا بەرەتىن ۇلى قازاق دالاسىنداعى بۇل قالاشىقتىڭ دا وزىندىك تاعدىرى بار.

تامدى اۋليە بۇلاعى

تامدى قالاشىعى ءVى-ءحىىى عاسىرلارعا جاتاتىن مۇرا ەكەنىن تاريحشىلار جازىپ ءجۇر. كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قالاشىق توپىراق استىنان ارشىلىپ، بۇل جەردەن كوپتەگەن قۇندى جادىگەرلەر تابىلدى. وسىنداي تاريحي مەكەندەر ارقىلى ۇلى دالامىزدىڭ ىقىلىم زاماننان بەرى وركەنيەتتىڭ ورداسى، مادەنيەتتىڭ بەسىگى بولعانىن كورۋگە بولادى. تامدى قالاشىعىنا ارنايى بارعانىمىزدا اۋەلى ونىڭ بەرىك قورعاندارىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ساقتالعانىن كوردىك. ءتىپتى قابىرعالارىنداعى تاستاردىڭ قالانۋىندا دا شىعىس ساۋلەت ونەرىنىڭ قولتاڭباسى بار ەكەنىن اڭعاردىق. جالپى، قالاشىقتىڭ نوبايىنان-اق بۇل جەردىڭ كەزىندە ءىرى ورتالىقتىڭ ءبىرى بولعانىن باعامداۋعا بولادى. تاريحشى ماديار ەلەۋوۆ تامدى قالاشىعىنىڭ مۇناراسىنىڭ بولعانىن، ونىڭ بيىكتىگى شامامەن 12-15 مەترگە دەيىن جەتكەنىن جازعان ەدى. بۇگىندە تامدى قالاشىعىن زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشى، قاراتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ساۋلەمباي ابسادىق ۇلى بۇل قالاشىقتىڭ كەزىندە شىڭعىس حاننىڭ شابۋىلىنان تالقاندالعانىن ايتادى. «بۇل جەردە بەس-التى مىڭ ادام تۇرعان بولۋى كەرەك. ال، تامدىنىڭ ساۋدا، مادەنيەت ورىنى بولعانى داۋ تۋدىرمايدى. ماسەلەن، قاراحان ءداۋىرى ءىح-ءحىىى عاسىرعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. سول كەزدە يسلام وركەنيەتى دامىدى. بۇكىل ەۋروپاعا عىلىمدى اپاردى. سول كەزەڭدەردە تامدى قالاشىعى دا مادەنيەتتىڭ ءىرى وشاعى بولعان. شىڭعىس حاننىڭ زامانىندا قالاشىق اسكەر تابانىنىڭ استىندا قالعان. وسى جەردەن بەرتىنگە دەيىن ادام سۇيەكتەرى شىعىپ جاتتى. قازاقتار قالا سالماعان دەگەن بوس ءسوز. قايتا شارۋاشىلىققا دا، باسقا جاعدايلارعا دا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن قالانى وزەن جاعاسىنا سالعان. ونىڭ ءبىر دالەلى – وسى تامدى قالاشىعى»، دەيدى ول. تامدى قالاشىعىنان كەزىندە قىش ىدىستار، تەڭگەلەر، دۋاداقتىڭ سۇيەگىنەن جاسالعان سىبىزعى جانە وزگە دە قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان. بۇگىندە قورعاندارىنىڭ ءوزى كەتىلىپ، جۇقاناسى عانا قالعان تاريحي مەكەن ۇلى دالامىزداعى اسقاق رۋحتى، وزگەشە وركەنيەتتى بۇگىنگى كۇنمەن جالعاپ تۇرعانداي اسەر ەتەدى. ال، قالاشىقتىڭ اتى دا، وزەننىڭ اتى دا تامدى اتالۋىنىڭ سىرى اڭىزعا بارىپ تىرەلەدى. تامدى تۋرالى اڭىزدار دا تاريحتاعى تاعىلىم الارلىق مۇرالاردىڭ ءبىرى.

ەل اۋزىندا تامدى تۋرالى اڭگىمەلەر كوپ. بۇل كىسى اتى ما، جوق پا، ول جاعى بەلگىسىز. بىراق اڭىزداردىڭ ءتۇپ نەگىزى تامدى اۋليە توڭىرەگىنە بارىپ توقايلاسادى. ادەبيەتشى-عالىم جانعارا دادەباەۆ «تاراز ولكەسى» اتتى كىتابىندا تامدى اۋليە تۋرالى جازادى. اڭىزدىڭ بۇل نۇسقاسى اۋليەلەر قوجا باعاۋەددين مەن قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ ءبىر كۇنى كۇش سىناسىپ، داۋلاسىپ قالعانىنان باستالادى. بۇل كەزدە باعاۋەددين بۇحارادا، ياسساۋي تۇركىستاندا ەكەن. ەكەۋى دە ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىنشە عاجايىپ ىستەر جاساپ، وزدەرىنىڭ نەشە ءتۇرلى كەرەمەتىن كورسەتەدى ەكەن. باعاۋەددين كۇش سىناسىپ قويماعان سوڭ، ياسساۋي ءامۋ داريانىڭ سۋىن تۇگەلدەي ءداسورامالىنا قۇيىپ الىپ، ءوز مەكەنىنە ءجۇرىپ كەتىپتى. ول الىس جولدان كەلە جاتىپ ىلعي اۋليە اتانىڭ باسىنا زيارات ەتەدى ەكەن. بۇل جولى دا تۇركىستانعا توقتاماي، اۋليە اتانىڭ باسىنا كەلە جاتادى. قاراتاۋدىڭ ءبىر بيىگىنە كەلگەندە الگى ءامۋ داريانىڭ ءبىر تامشىسى جەرگە تامىپ كەتەدى. ءبىر تامشى سۋ بۇلاققا اينالادى. ياسساۋيگە شاكىرت بولىپ جۇرگەن ءبىر كىسى قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن مۇنى ءبىلىپ، بۇلاق باسىنا كەلىپ تۇرادى. سوندىقتان بۇل كىسى دە، بۇلاق تا تامدى دەپ اتالىپ كەتكەن دەيدى. اڭىز بولسا دا، بۇل جەردە تامدى اۋليە تۋرالى ازداپ ايتىلادى. تاعى ءبىر اڭىزدا جاۋگەرشىلىك زاماندا ەرلەرمەن بىرگە تامدى اۋليەنىڭ جالعىز بالاسى جاۋعا اتتانادى. باتىرلار شايقاسىپ ءجۇرىپ، ءشول دالاعا ءوتىپ كەتىپتى دەيدى. سودان باتىرلارمەن بىرگە جولدا كەلە جاتىپ اۋليەنىڭ جالعىز ۇلى دا شولدەن قايتىس بولىپتى. سوندا تامدى اۋليە بالاسىنىڭ ءولى دەنەسىن الدىنا الىپ وتىرىپ، باتىرلاردان ونىڭ ەرلىگىن ەستيدى. كەنەت كوڭىلى بوساپ، اۋليەنىڭ كوزىنەن شىققان ءبىر تامشى جاس اپپاق ساقالىنىڭ ۇشىنا كەلىپ دىرىلدەپ تۇرعان ەكەن. ەڭكەيىپ، بالاسىنىڭ ماڭدايىنان يىسكەي بەرگەندە، الگى تامشى جاس جەرگە تامىپ كەتەدى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن سول جەردەن مولدىرەگەن بۇلاق پايدا بولىپتى دەيدى. دەگەنمەن، مۇنىڭ ءبارى اڭىز. بىراق اڭىزدىڭ تۇبىندە دە ءبىر اقيقاتتىڭ بولاتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. قازاق دالاسىندا قۇدايدىڭ نازارى تۇسكەن اۋليەلەردىڭ كوپ بولعانىن ەسكەرسەك، تامدى اۋليەنىڭ دە ومىردە بولعان ادام ەكەنىنە سەنۋگە نەگىز بار.

تامدى قالاشىعىنىڭ ورنى

تامدى قالاشىعىنان ءبىراز جەر جۇرگەن سوڭ، قاراتاۋ قالاسىنىڭ تومەنگى بەتىندە كەسەنە ورنالاسقان. مۇنى جەرگىلىكتى جۇرت «تامدى اۋليە» كەسەنەسى» دەيدى. كەسەنەنىڭ ماڭدايىندا ء«بيسميللااھير ءراھماانير راھيم «تامدى اۋليە» ابۋ مۋسا اش-قاري كەسەنەسى. ءVى-ءVىى ع.» دەگەن جازۋ بار. كەسەنەنىڭ جانىنان پايدا بولعان بۇلاق سۋى بۇل كۇندە شاعىن كولشىككە اينالعان. قازىرگى كەزدە تامدى اۋليە كەسەنەسىنىڭ ماڭى ءتاۋ ەتۋشىلەردىڭ جاقسى ءبىر ورنىنا اينالعان. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا، بۇلاق سۋىنىڭ ءدامى بولەك ءارى جىلدىڭ بارلىق مەزگىلىندە دە ءبىر قالىپتا تۇرادى ەكەن. سول كولشىكتىڭ ىشىندە بالىقتار تىرشىلىك ەتۋدە. ال، تاعى ءبىر اڭىزدا تامدى اۋليەنىڭ قىزىر بابامەن اڭگىمەلەسە الاتىن قاسيەتىنىڭ بولعانى باياندالادى. ولاردىڭ كەزدەسىپ، سۇحبات قۇراتىن جەرى تامدى اۋليە بۇلاعىنىڭ باسى ەكەن دەيدى. بۇل اڭىزدا ءبىر انانىڭ ۇلى جانە قىزىمەن قىزىر اۋليەمەن كەزدەسكەنى، قىزىر بابانىڭ تامدى اۋليە بۇلاعىنا ەكى بالىق جىبەرگەنى جايلى ايتىلادى. بۇگىندە كوپتەگەن ەلدىڭ تۇسىنىگىندە سول ەكى بالىق ءالى دە بار. سونداي-اق، كوپشىلىك بۇل جەردەگى بارلىق بالىقتاردىڭ قىزىر بابا جىبەرگەن بالىق ەكەنىنە سەنەدى. سول سياقتى تامدى اۋليەنىڭ بالا كەزىندە قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىندە ءبىر بايدىڭ قوزىسىن باققانى، جولبارىس كەلىپ قوزىنى جەپ كەتكەندە تامدى اۋليەنىڭ كۋالىككە تاۋدى شاقىرعانى جايلى اڭىز دا ەل ەسىندە ساقتالعان. ال ەندى سان ءتۇرلى اڭىزعا ارقاۋ بولعان تامدى اۋليەنىڭ ناق ءوزى كىم بولعان؟!. كەسەنە ماڭدايىنا جازىلعان ابۋ مۋسا اش-قاري كىم؟!.

قاراتاۋ ءوڭىرىن زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشى ساۋلەمباي ابسادىق ۇلى «تامدى اۋليە تاعىلىمى» دەگەن ماقالاسىندا ءبىر دەرەك كەلتىرەدى. ء«Vىى-ءVىىى عاسىرلاردا ارابتار ات ءىزىن ورتا ازياعا بۇرعاندا بۇل جەردە تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى داۋىرلەپ تۇرعان. قارۋدىڭ كۇشىمەن الا الماسىن بىلگەن جاۋگەرلەر قازاقتىڭ ساحاراسىنا ساحابالارىن جىبەرىپ، ءدىن يسلامدى ناسيحاتتاپ، ءبىر اللاعا سىيىنۋدى مۇراتتاسا كەرەك-ءتى. سونداي ساحابالارىنىڭ ءبىرى – ءابۋ مۇسا ءاش قاري وسى قاراتاۋدىڭ قالىڭ قورىقتى، قياتاسىنىڭ ۇستىنە كەلىپ، الىپ اعاشتىڭ كولەڭكەسىنەن سايا تاپتى دەسەدى. اساتاياعىمەن جەردى نۇقىسا اسپانعا سۋ اتقىلاپ، جەرگە اق جاۋىن تامعان. «تامدى، تامدى»، دەپ شۋلاسقان تۇركىلەر... تىلسىم تابيعاتتىڭ ءتىلىن تاپقان، اق كيىمدى، اق سالدەلى قاريا سودان باستاپ تامدى اۋليە اتانسا كەرەك. وسى اراب، بەرگىسى پارسىدا قاري دەپ ۇلكەن ءىلىمدى، ءبىلىمدى ادامدى اتايدى. ول بىلايشا ايتقاندا، بىلگىش، اۋليە دەگەنگە كەلەدى. ەڭ سۇڭعىلا بىلىمدىلەرى – پايعامبارلار ارينە، ءابۋ مۇسا ءاش قاري (تامدى اۋليە) پايعامبار ەمەس، ساحابالاردىڭ ءبىرى. ءۇش قۇرلىقتان جاياۋ-جالپىلاپ جەتكەن ءاش قاري اۋليە بۇلاقتىڭ بەتكەيىندە كوز جۇمعان»، دەپ تولعايدى.

تاريحتان الاتىن تاعىلىم كوپ. مەيلى ول اڭىز بولسىن، تاريحي دەرەك بولسىن، ءبارى دە قازاق دەگەن ۇلى حالىقتىڭ قۇندى مۇراسى. بۇگىندە تامدى قالاشىعى مەن تامدى اۋليە كەسەنەسىنىڭ تاريحى بايلانىستىرىلا ايتىلادى. ەگەر شىنىمەن ءاش قاري ساحابا قاراتاۋ بەتكەيىنە كەلىپ دۇنيە سالىپ، كەسەنە اۋليەنىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان بولسا، وندا ول ياسساۋيدەن بۇرىن ءومىر سۇرگەن بولىپ شىعادى. بىراق، العاشقى اڭىزدا تامدى اۋليە ياسساۋيگە شاكىرت بولىپ جۇرگەن ادام رەتىندە سۋرەتتەلەدى. دەگەنمەن، اڭىز ءتۇبىنىڭ دە اقيقاتقا بارىپ تىرەلەتىنى بەلگىلى. ءتىپتى تامدى اۋليە كەسەنەسىنىڭ تامدى قالاشىعىنا قاتىسى جوق بولۋى دا مۇمكىن. الايدا اشىلماعان كوپ اقيقات، تالاي تاريحي سىر الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندە.

 

جامبىل وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار