قازاقستان • 24 ناۋرىز، 2020

تاريحتىڭ ءار ءتامسىلى ورنەك بولسا...

305 رەتكورسەتىلدى

دۇنيە جاراتىلعالى ادامزات بالاسى داۋىرلەردىڭ قايعىسىن ارقالاپ، تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ كەلەدى.

تالاي تاعدىرلى ساتتەرگە تاريح كۋا. ادام اتا ۇرپاعى تاعدىرمەن تايتالاسىپ ءجۇرىپ، ءارى سول تاعدىرعا يمان ەتىپ، جالعاننىڭ جارىعىندا مىڭ سان قيىندىقتى ەڭسەرۋدە. بۇگىندە الەم حالقىن الاڭداتىپ وتىرعان كوروناۆيرۋس ىندەتى دە ادامزاتتىڭ باسىنداعى اۋىر حال. كوپتەگەن ەلدەردە تالايدىڭ شىراعىن سوندىرگەن، ءومىرىن قيعان كەسەل. وكىنىشكە قاراي، بۇل قازاق دالاسىنا دا كەلدى. ەلىمىزدەگى ساقتىق شارالارى، الدىن الۋ جۇمىستارى بۇل ىندەتتى دە جەڭۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باستىسى – ۇلتتىق نەگىز، بەرىك سەنىم بويىمىزدا بار كەزدە بۇل قيىندىقتىڭ دا ەڭسەرىلەتىنىنە سەنىم مول. كونە تاريحقا جۇگىنسەك، مۇنداي ىندەتتىڭ ادامزات تاريحىندا ەرتەدەن-اق پايدا بولعانىن كورەمىز.

 ومار حاليفانىڭ كەزىندە ھيجرانىڭ ون سەگىزىنشى جىلى شام ايماعىندا وبا اۋرۋىنىڭ تاراعانى بەلگىلى. بۇل ىندەت 25-30 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن قيعان دەسەدى. اتى جامان دەرتتەن ءابۋ ۋبايدا يبن جارراح، مۇعاز يبن جابال، سۋحايل يبن امر جانە وزگە دە اتاقتى ساحابالار كوز جۇمعان. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا، بۇل حابار قاسيەتتى ءمادينا قالاسىنا جەتكەندە ومار حاليفانىڭ شام ايماعىنا ساپارى جوسپارلانعان ەكەن. ابدۋللا يبن ابباستىڭ جەتكىزۋىنشە، بۇل كەزدە ومار پاتشا شام ايماعىنا ساپارعا شىعىپ قويعان. ول سارع ەلدىمەكەنىنە جەتىپ قالعاندا، شام قالاسىنىڭ قولباسشىسى ءابۋ ۋبايدا شام جەرىندە وبا اۋرۋىنىڭ تاراعانىن حابارلايدى. وسى كەزدە ومار حاليفا كەڭەس قۇرادى. الايدا، ءبىر تاراپ حاليفانىڭ شام ايماعىنا بارعانىن دۇرىس دەسە، ەكىنشى تاراپ كەرى قايتقانىن ماقۇل كورەدى. ءسويتىپ كەلىسىمگە كەلە المايدى. ومار حاليفا ەرتەڭ كەرى قايتاتىنىن ايتىپ، جۇرتقا حابار بەرىلۋىن بۇيىرعاندا، ءابۋ ۋبايدا «اللانىڭ تاعدىرىنان قاشىپ باراسىز با؟» دەيدى. سوندا ومار ء«يا، اللانىڭ تاعدىرىنان اللانىڭ تاعدىرىنا بارا جاتىرمىن»، دەگەن ەكەن. بۇل تامسىلدەن «ساقتانساڭ – ساقتايدى» قاعيداسىن كورۋگە بولادى. ءتارتىپتىڭ قاي كەزدە دە ماڭىزدىلىعى ەسكە تۇسەدى. سونىمەن قاتار، مۇحاممەد پايعامبار دا ادامزاتقا ء«بىر جەردەن وبا شىقتى دەپ ەستىسەڭدەر، وندا بارۋشى بولماڭدار. ال ەگەر سەندەر تۇرعان جەردەن شىقسا، وبادان قاشىپ ول جەردەن شىقپاڭدار»، دەپ وسيەت ەتكەن. بۇل دا ادامزات تاريحىنداعى توتەنشە جاعدايدىڭ، كارانتيننىڭ ناعىز ۇلگىسى.

 الەمگە ايگىلى جازۋشى، نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى البەر كاميۋ «وبا» رومانىندا ادامزاتتىڭ تاعدىرىنا تونگەن ىندەت تۋرالى سۋرەتتەيدى. ادامداردىڭ جان ارپالىسىن قارا سوزبەن ورگەن قالامگەر «روجدەستۆو مەيرامىنا دەيىن وبا جايلاعان قالانىڭ ءومىرى ءوز ىرعاعىمەن جىلجي بەردى»، دەيدءى. ياعني بوس قالعان، قاراڭعى دۇكەندەر، ترامۆايداعى تۇنەرگەن جۇزدەر... سول ارقىلى كەسەلمەن كۇرەسكەن ادامداردىڭ ىشكى الەمىن، سول قالانىڭ كورىنىسىن اشىپ كورسەتەدى. «...اركىم الدىمەن ءوزىن-ءوزى باقىلاپ اۋرۋ جۇقتىرماس ءۇشىن بىرەۋدىڭ بەتىنە قاراپ تۇشكىرمەۋى كەرەك. ويتكەنى ميكروب دەگەنىمىز – تابيعي نارسە. قالعاندارىنىڭ ءبارى: دەنساۋلىق، تۇراقتىلىق، ءتىپتى تازالىقتىڭ ءوزى – ءبار-ءبارى ەرىك-كۇشتىڭ جەمىسى، سوندىقتان ەرىك-كۇش وزىنە ەشقاشان دامىل-تىنىشتىق بەرمەۋى كەرەك. ەشكىمگە اۋرۋ جۇقتىرمايتىن ادال، تازا كىسى ەشقاشان بوساڭسۋعا، وسالدىققا جول بەرمەيدى»، دەيدى جازۋشى. كاميۋ ءوز شىعارماسىندا دارىگەر ريە، ەسەپ-قيساپ يەسى گران، تاباندى تاررۋ، رامبەر بەينەلەرىن شەبەر سۋرەتكەرلىكپەن مۇسىندەپ شىققان. روماندا كارانتيندەگى قالا، مەيرامحانا، دۇكەندەردىڭ اشىلۋىن سابىلا كۇتكەن جۇرت، كەسەلمەن كۇرەسكەن ەل، ءبارى دە نانىمدى بەينەلەنگەن. ۇلى جازۋشىلاردىڭ كەيبىرىن ادامزات ءۇشىن جىبەرىلگەن ەسكەرتۋشى ەكەنىن بايىپتاساق، كاميۋ شىعارماسىنان دا سول نىشاندى سەزۋگە بولادى. وبا – ادامزات تاريحىندا بار ىندەت، الايدا جازۋشى ونى ءدال بۇگىنگىدەي سۋرەتتەيدى. كەسەلدەن ساقتانۋدىڭ جولدارى، ادام مەن ادامنىڭ اراقاتىناسى، ەڭ باستىسى ادام ءومىرىنىڭ قىمبات ەكەنى، سول قىمبات دۇنيەنى ساقتاۋ كوپ جاعدايدا ادامنىڭ ءوزىنىڭ قولىندا ەكەنى ايتىلادى.

 فيلوسوفتار ادامزات تاريحىنداعى كەيبىر قۇبىلىستاردىڭ قايتالانىپ تۇراتىنىن ايتادى. كاميۋدىڭ «وبا» شىعارماسىندا ء«دال وسى قاتەردەن ءوزىمىز ءۇشىن يگىلىك تابۋىمىز شارت» دەگەن ءسوز بار. بابا تانىمىنا سالساق، ء«اربىر ءىستىڭ ءبىر قايىرى بار». بۇل دا ءومىردىڭ ساباقتارى بولىپ تاريح قويناۋىندا قالا بەرەدى. ىندەت تە، باسقا دا ءتاڭىردىڭ سىناعى، تاعدىردىڭ سالعانى. تاريحتىڭ ءاربىر تاراۋىندا ادامزات ءۇشىن ورنەك كوپ. الىمساقتان مۇسىلمان قازاق، «قۇدايسىز قۋراي سىنبايدى» دەپ سەنگەن ۇلت بۇل سىناقتى دا جەڭە الادى. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە قاۋىپسىزدىك شارالارى كۇشەيتىلۋدە. ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلدانۋدا. دەگەنمەن، كەيبىرەۋلەردىڭ قيىن كەزدە قارپىپ قالعىسى كەلىپ، كولدەنەڭ پايدا تابۋعا ۇمتىلىپ جاتقاندارى دا كوڭىلگە كىربىڭ سالادى. بىراق، وسىنداي نيەتتە مەديتسينالىق ماسكانى قىمبات باعاعا ساتقانداردىڭ دا، تاۋار باعالارىن زاڭسىز كوتەرگەندەردىڭ دە، ەنگىزىلگەن توتەنشە جاعدايعا قاراماستان توي وتكىزۋگە رۇقسات بەرگەندەردىڭ دە نەمەسە شەكتەۋ قويىلعان ۋاقىتتان اسىرىپ مەيرامحانالاردا جۇمىس ىستەگەندەردىڭ دە ارەكەتتەرى اشكەرە بولۋدا. قازىرگى كەزدە ءتارتىپ پەن سابىردىڭ ماڭىزى زور. پايدا دا ەمەس، باسقا دا ەمەس، باستىڭ اماندىعى ءبىرىنشى ورىندا بولۋى كەرەك. تاريحتاعى ءتۇرلى تامسىلدەر، تاعدىرلى وقيعالاردىڭ ءبارى دە ادام بالاسى ءۇشىن ورنەك، ساباق بولسا...

 

جامبىل وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلدىك نىشاندار تاريحى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار