رۋحانيات • 21 ناۋرىز، 2020

ءسوز سويىل №91

7193 رەت كورسەتىلدى

تۇيەنىڭ تۇيگەندەرى

«تۇيە بايقۇس بويىنا سەنەمىن دەپ ءجۇرىپ، جىلدان قۇر قالىپتى»، دەگەن ء سوز سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ەندى بىردە: «تۇيەنىڭ تانىعانى جاپىراق» دەپ مەنى كەمسىتەدى. سول ايتقىشتاردىڭ ايتۋىنشا، جەر بەتىندەگى ماق ۇلىقتى تۇتاس جيىپ جاڭا جىلدى قارسى الامىز دەپتى، دەيدى. تۇيەنىڭ ۇستىنە مىنا كەلگەن جىلدىڭ يەسى تىشقان شىعىپ الىپ: «انە، جىل كەلە جاتىر» – دەپ ايقايلاپتى. «تۇيە جارىقتىق اڭقاۋلىعىنىڭ ارقاسىندا جىلدان قۇر قالىپتى» دەگەن ءسوز سودان تاراعان دەسەدى. سول جيىندا سيىر، بارىس، قويان، ۇلۋ، جىلان، جىلقى، قوي، مايمىل، تاۋىق، يت، دوڭىز اتاققا ىلىككەن. الىستاعىنى بويى ۇزىندارى ءبىرىنشى كورسە – جىلقى قايدا قالعان. قويان، ۇلۋ، جىلان جىلقىدان قالاي بۇرىن تۇر؟ سوندىقتان، مەن ون ەكى جىلدىڭ تۇتاس قۇرامىنا قارسىمىن. ماڭگى وسى ون ەكىسى باسقارا ما؟ مەن ارقايسىنىڭ ىستەگەن ءىسى، قوعامعا كەلتىرگەن پايداسى مەن زالالى جايلى ايتپاقپىن. جىل باسى تىشەكەڭ ءوزىنىڭ تۇقىمداس جۇزدەگەن ءتۇرى بارىن بىلە مە؟ جايناپ تۇرعان باۋ-باقشانى قازىپ تاستايتىن كورتىشقان اتتى باۋىرىنا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوي دەگەن ەمەس. مۇنىسىمەن قويماي، ءىشىپ وتىرعان ادال اسىڭدى ارالاپ كەتەدى. تۇماۋ تاراتادى. قاعازدى كورسە، جۇندەي تۇتەدى. سوڭعى جىلدارى ءتىسى قىشىعانى سونشا، پلاستماسسا قۇمىرانى دا تەسىپ تاستايتىن بوپتى. اۋىل مەن قالاداعى ەگەۋقۇيرىق پەن تىشقان قيىن بولىپ تۇر.

بۇل تىشقانداردى  بۇكىل ەل دارىمەن ۋلاپ، قاقپان قۇرىپ جاتقاندا ءبىز ونى جىلدىڭ باسى دەپ اۋليە ساناۋىمىز قالاي؟ بۇعان قاراعاندا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءبىرى – سيىر الدەقايدا پايدالى ەمەس پە؟ ەت دەسەڭ ەتى، ءسۇت دەسەڭ ءسۇتى، تەرىسى بار، كەرەك دەسەڭ تەزەگى دە وتىن بولادى. بار ايىبى، بۇرىڭعى تەگى قوداس  سياقتى، تەبىن تەبە بىلمەيدى. سولارمەن بۋدانداستىرسا سيىردىڭ اتى كوككە شىعار ەدى. ال بۇل سيىرلار بولسا تويىپ الادى دا، ۇيىقتاپ جاتا بەرەدى... كەلەسى جىل يەسى بارىس قوي. مىسىق تەكتەس، ارىستان مەن جولبارىستىڭ جارتىسىنداي جىرتقىش. تاۋەشكى مەن ارقارعا كۇن بەرمەيتىن ءتۇسى سۋىق حايۋان. اشىقسا قۇس پەن تىشقاندى دا قورەك ەتەدى. مۇنىڭ دا قوعامعا كەلتىرەر پايداسى جوق... ون ەكى جىلدىڭ ءبىرى قويان. بارىستان قاشىپ ءجۇرىپ تىرشىلىك ەتەدى. قوياننىڭ سۋ جۇرەكتىگى سونداي، قامىس سىلدىر ەتسە كوجەگىن تاستاپ قانجىعادا كورىسەيىك دەپ تايىپ تۇرادى... ۇلۋدىڭ دا بىرنەشە ءتۇرى بار. قۇرلىقتا جانە سۋدا جۇرەدى. اينالىپ كەلگەندە، قۇستىڭ جەمى. ەككەن جەمىستىڭ جارتىسىن جەپ قويادى. تىشقان مەن ۇلۋدىڭ تۇقىمىن قۇرتۋ ءۇشىن ۇكىمەت ءدارى سەبەدى... ال جىلان ايىر ءتىلدى ناعىز وڭباعان. تورعايدى، تىشقاندى، قۇستىڭ جۇمىرتقاسىن جالمايدى. بىلگىش دارىگەرلەر ۋىن الۋ ءۇشىن كەرەك دەيدى. مەنىڭ پايىمداۋىمدا، پايداسىنان زيانى كوپ. كىرپى، تۇلكى، كەيبىر قۇستىڭ ءتۇرلى تۇقىمىن قۇرتادى... جىلقى – قاسيەتتى جانۋار. «جەسەڭ تىسىڭنەن، جەمەسەڭ تۇسىڭنەن كەتپەيدى» دەپ ايتادى. ءسۇتى دەرتكە ەم، قازاق ەڭ سىيلى قوناعىنا تاي سويعان، قۇدالارىنا ات مىنگىزگەن. ون ەكى جىلدىڭ ىشىندە جەتىنشى ورىندا تۇرعانىمەن ەڭ بەدەلدى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءبىرى. قازاق قىمىز ىشپەسە، ەت جەمەسە تۇرا المايدى... اعىلشىن عالىمى دارۆين الجاسىپ ادامنىڭ تەگى ءسۇت كورەكتى مايمىل دەگەن. ول بيبليانى، قۇراندى، تاۋراتتى، ءىنجىلدى مۇلدە كورمەگەن بولۋ كەرەك. ءوز قيالىمەن ادامعا ۇقساس مايمىل عانا دەپ تۇيگەن. ميلليون جىلدار بويى ءبىر مايمىل ادامدىق سانا مەن قاسيەت تانىتىپ پا؟ مەشىتكە بارىپ اللا دەيمىز دە، ۇيگە كەلىپ بالالاردى ارعى تەگىمىز مايمىل دەپ ۇيرەتەمىز... «تاۋىق  كۇلگە اۋناسا دا تۋادى» دەگەن ءسوز قاتە. تاۋىق ۇستىندەگى بۇرگەسىن كەتىرۋ ءۇشىن كۇلگە، قۇمعا اۋنايدى. قولداعى تاۋىقتان كورى جابايى تاۋىقتار ەڭبەكقور. سوندىقتان، سوڭعى جىلدارى تاۋىق ۇيا باسپاعان سوڭ بالاپاندى ينكۋباتورمەن شىعارىپ ءجۇرمىز. ينكۋباتوردىڭ بالاپانىندا ماحاببات تا، سەزىم دە بولمايدى ەكەن. بۇرىن ۇيادا ءبىر اتەش 15-20 تاۋىققا يە بولاتىن. ءبىر تال ءدان تاۋىپ السا، ءبارىن شاقىرىپ تەڭ ءبولىپ بەرەتىن. قازىر زامان وزگەردى مە، الدە ادام وزگەردى مە، اتەشتەر تەرىس قاراپ ءوزى سوعىپ الاتىن بوپتى. قوراداعى اتەشتىڭ قادىرى كەتىپ، تاۋىقتار كورشى قورالاردى ارالاپ ءجۇر. قاڭعىباس تاۋىقتاردىڭ ەرتكەن بالاپاندارى وتاعاسىنا ۇقسامايدى... «يت جەتى قازىنانىڭ ءبىرى»، ادامنىڭ جاقىن دوسى دەپ ايتىلادى. ءيتتى ۇيگە باعۋعا دىنىمىزدە تىيىم سالىنعان. اتاسى باسقالار ءبىر بولمەدە يتىمەن بىرگە تۇرادى. ءيتتىڭ دەمىنەن قۇرت اۋرۋى پايدا بولاتىنىن بىلمەسە كەرەك. سوندىقتان دا ءيتتى بايلاپ ۇستاعان ءجون... مۇسىلمان دىنىندە دوڭىزدى پايدالانۋعا رۇقسات جوق. حالقى كوپ ەلدە ءبىز ءۇش نارسەنى جەمەيمىز دەگەن اقپارات بار: اسپانداعى ۇشاقتى، جەردەگى تانكتى، تەڭىزدەگى كەمەنى. ولار جەر بەتىندەگى قىبىرلاعاننىڭ ءبارىن جەسە جەسىن، تەك مۇسىلماننىڭ اۋىزىن بىلعاماسا بولدى.

– ءيا، مەن بەس حالال، جەتى ارامنان قۇرالعان 12 جىل باسىنا قىسقاشا توقتالدىم. ءتورت ت ۇلىك مالدان جىل باسىنا مەنىڭ ىلىكپەي قالعانىم قالاي؟ «تاۋىق جىلى قۇتتى بولسىن»  دەپ توست كوتەرگەندەرگە،  نە بەتىمدى ايتايىن.

سالەممەن، ءتورت ت ۇلىكتىڭ اتاسى قارا بۋرا دەپ بىلگەيسىڭ.

 1

 قازىحان اشە

الماتى

  مىسىق اسىرايسىڭ با؟..

مىنا كەلگەن تىشقان جىلىمەن بىرگە ۇيدە تىشقان پاي­دا بولدى. جالعىز مەندە ەمەس، كورشى ۇيلەردە دە سولاي ەكەن. نە ىستەۋگە بولادى؟ جۇرت «مى­سىق اسىرامايسىڭ با؟» دەپ كەڭەس بەردى. اسىراعاندا دا ۇل­كەندەۋىن الۋ كەرەك. كىشى­سىن الساڭ، ول وسەم دەگەنشە قان­شا ۋاقىت كەتەدى. سودان جار­نامادان مىسىق ىزدەدىم. بىزگە ءبارى مىسىق بولىپ كورىن­گە­نىمەن، بۇلاردىڭ دا سان ءتۇر­لى تۇقىمدارى بار ەكەن. بىراق اتتەڭ... باعاسى قىمبات. كەي­بىرەۋ­لەرى 500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارادى. ال ماعان تۇقىمى جاقسى، ءوزى ۇلكەن، ادەمى ءارى تە­گىن مىسىق كەرەك. ەركەك بولسا تىپتەن جاقسى. بالالاپ بالە بولمايدى. اقىرى تەگىن مىسىقتىڭ بىرەۋىن تاپتىم. سىبىرلىك تۇقىم ەكەن. دەرەۋ ەگەسىنە تەلەفون شالىپ: «مى­سىعىڭىزدى كەشكە بارىپ الىپ كەتەيىن»، – دەپ كەلىسىپ قويدىم.

كەشتەتىپ قاسىما رۇستەم دەگەن كورشىمدى ەرتىپ، «جۇلدىز» شاعىن اۋدانىنا باردىق. ەگەسى ورىس كەمپىر ەكەن. «كەلىڭدەر، وتى­رىڭدار» دەپ ءىلتيپاتىن كور­سەتىپ جاتىر. ارعى بولمەدە ءبىر ەرەسەك قىز جىلاپ ءجۇر. سويتسەك و بايعۇس مىسىعىن قيماي ءجۇر ەكەن. سودان سۇراقتار كەتتى.

– مىسىقتى نە ءۇشىن بەرىپ جاتىرسىزدار؟ – دەدىم.

– باسقا قالاعا كوشىپ بارا جاتىرمىز.

– مىسىعىڭىز قانشا ايلىق؟

– ايلىعى نەسى، ەكى جاسار...

– ا، كەشىرىڭىز... اسىلتۇقىم­دى عوي، ءا؟

– ءسىبىر مىسىعى.

– ول قانداي؟

– قازىر كورەسىڭ، – دەدى دە، «بالۋ» دەپ داۋىستادى. ەسىكتەن توقتىداي مىسىق ەرىنە باسىپ كىرىپ كەلدى. جۇندەرى ۇزىن، اب­دەن سەمىرىپ العان. كورىپ شوشىپ­ كەتتىم. سويتسەم سىبىرلىك مىسىق­تار­دىڭ جۇندەرى ۇزىن، تەرىسى قالىڭ بولادى ەكەن عوي. قايدان بىلەيىن؟! كادىمگىدەي ويلانىپ قالدىم. ورىس كەمپىر مىسىقتى ارەڭ دەگەندە كوتەرىپ، قولىما بەردى دە:

– ال، ەندى تىڭدا، – دەدى. – ەگەر قاعاز-قالامىڭ بولسا، جازىپ ال.

– جوق، ەسىمە ساقتاپ الامىن. ايتا بەرىڭىز، – دەدىم.

– مۇنىڭ ەسىمى – بالۋ. قۇ­جاتى، مىنە. 2017 جىلدىڭ 1 سا­ۋىر­ىندە دۇنيەگە كەلگەن، – دەدى قۇ­­جاتىن بەرىپ. «ايدوسپەن تۋعان كۇنى بىردەي ەكەن، ءا» دەپ قويدىم ىشىمنەن.

– مۇنى ەكى ايدا ءبىر رەت ارنايى كلينيكاعا اپارىپ تەك­سەرتىپ تۇراسىڭ. مىناۋ مەد­كىتاپ­شاسى. ءۇش ەكپەسىن سالعىزدىم. قالعان جەتەۋىن ءوزىڭ سالعىزاسىڭ. مىناۋ سۋسابىن. ايىنا ەكى رەت شومىلدىراسىڭ. مىناۋ سۇلگىسى. ءجۇنىن مىندەتتى تۇردە فەنمەن كەپتىرەسىڭ. ايتپەسە سۋىق ۇستاپ قالادى. بۇل فەنگە ۇيرەنگەن، قورىقپايدى، ۋايىمداما، – دەپ قويادى. قۇددى ءبىر مەن سونى قاتتى ۋايىمداپ تۇرعانداي...

– «كيتكاتتان» باسقا تاماق بەر­مەيسىڭ. سوعان ۇيرەنگەن. «ۆيس­كاس» بەرىپ قۇداي ۇرىپ قال­ماسىن، ىشىنە جاقپايدى. مىناۋ جاستىعى، تۇندە وسىعان ۇيىق­تايدى. توسەگى جىلى جەردە بول­سىن. كۇندە كەشكە ءجۇنىن تاراپ بەرەسىڭ، مىناۋ تاراعى. سوسىن قاتاڭ ەسكەرتەتىن نارسە! كانا­ليزا­تسيانىڭ سۋىن بەرىپ، اۋىرتىپ قويىپ جۇرمە. بەس ليترلىك «تاسساي» سۋىن الساڭ بىرازعا جە­تەدى. تاماق ىشەتىن ىدىسىن­ اس ىشكەن سوڭ بىردەن جۋىپ قوي. بىراق «فەيريمەن» جۋعان سوڭ اب­دەن شاي. سابىننىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرسا بالۋ تاماق ىشپەي قويادى، – دەپ بارىپ توقتادى اجەم.

بالۋدىڭ تۇرىنە قاراسام كوزىن جۇمىپ الىپ، تىزەمدە پىرىلداپ جاتىر. موينىنا «بالۋ» دەگەن جازۋى بار القا تاعىپ الىپتى.

– بالۋ سيپالاعاندى قاتتى جاقسى كورەدى. ەگەر مازاسى قاشا باستاسا الدىڭا ال دا، سيپالا. اشۋى تەز باسىلادى. ەگەر اشۋلاندىرىپ الساڭ، ءۇيىڭنىڭ ءبارىن شاشىپ تاستايدى. دالاعا شىعارما. قورقىپ، ۇرەيلەنىپ قالادى. ەندى سەن ماعان ءۇيىڭنىڭ مەكەنجايىن، تەلەفون ءنومىرىڭدى بەر. ەكى كۇندە ءبىر رەت تەلەفون سوعىپ، بالۋدىڭ جاعدايىن ءبىلىپ تۇرامىن.

بەردىم، جازىپ الدى.

– ءبىر سۇراعىم بار ەدى. بۇل تىشقان ۇستاي ما؟ – دەدىم.

– تىشقان؟! جوق، ۇستاپ كور­مەگەن. سوندا سەن مۇنى تىش­قانعا سالايىن دەپ تۇرسىڭ با؟ – دەدى كوزى اتىزدانىپ.

– ءيا... ۇيدە تىشقان كوبەيىپ كەتىپ ەدى. سوعان مىسىق كەرەك بولىپ...

– قاراعىم، سەن بىلەسىڭ بە، تىشقاندا قانشاما ينفەكتسيا بولاتىنىن... بالۋ ونى جەپ اۋى­رىپ قالسا قايتەسىڭ؟ بىراق ۇيدە تىشقان بولىپ جاتسا، اري­نە بالۋ قۋاتىن شىعار. مۇمكىن، قورقىتادى. مىسىقتىڭ ءيىسىن سەزىپ تە تىشقاندار قاشىپ كەتەدى. ۋايىمداما، – دەپ جۇبات­قانداي بولدى.

مۇنداي كەزدە شۇعىل شەشىم قابىلداۋ قيىن ەكەن. مىسىقتى نە الار، نە الماسىمدى بىلمەي وتىرىپ قالدىم. رۇستەمگە سىبىرلاپ: «راكە، نە ىستەسەم بولادى؟» دەدىم. ول ىشەك-سىلەسى قاتىپ ك ۇلىپ وتىر. كەمپىر دە تۇرىمە قاراپ: «ايبەك، ۆسە پوريادكە؟ ۋ تەبيا گلازا بولشە ستالو چەم موەگو كوتا»، دەپ قويادى. مەن بايعۇس نە دەيىن... سۇراپ، ىزدەپ كەلگەن ءوزىم. امال جوق، ايۋداي مىسىعىن ارقالاپ ەسىكتەن شىقتىم. جول بويى مىسىق ماشينانىڭ سالدىر-گۇلدىرىنەن قورقىپ مازاسىزدانعان سايىن اشۋلانىپ كەتپەسىن دەپ باسىنان سيپالاپ قويامىن.

سودان ۇيگە جەتتىم. ايەلىم مىسىقتى كورىپ شوشىپ كەتتى. «ەسىڭ دۇرىس پا؟ كارى، ءداۋ مىسىق­تى نەمەنەگە اكەلگەنسىڭ؟ مىنانى تويدىرا المايسىڭ عوي»، دەپ ۇرسىپ ءجۇر. مەندە ءۇن جوق. ەگەر كەمپىردىڭ ايتقان تالاپتارىن تىزەر بولسام، ايەلىم تالىپ قۇلايتىن شىعار. مىسىق ءۇيدىڭ بولمەلەرىن ارالاپ، كەردەڭ-كەردەڭ باسادى. «تىشقاندار بالۋدىڭ ءيىسىن سەزىپ، جۇكتەرىن جيناپ جاتقان شىعار» دەپ ىشتەي ءوزىمدى جۇباتىپ قويامىن. توسەگىن سالىپ بەردىم. ايەلىمە ايتپاي، تاباعىنا «تاسساي» سۋىنان قۇيىپ قويدىم. «كيتكات» دا دايىن. تاراعىن، سۋسابىن ءبىر بۇرىشقا قويدىم. ءبىر كەزدە تەلەفونىم شىرىلدادى. تۇتقانى كوتەر­سەم، ورىس كەمپىرىم. بالۋدىڭ جاع­دايىن سۇراپ جاتىر.

– ءبىر نارسە ايتۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىن. بالۋ ەركەك مىسىق قوي. ونىڭ كۇيلەيتىن كەزى بولادى. ونى دارىگەرىنە اپارساڭ، ۋاقىتىن ءوزى ايتادى. سول كەزدە ءبىر ۇرعاشى مىسىق اكەلەسىڭ دە، ءبىر كۇنگە ەكەۋىن ءبىر بولمەگە قا­ماپ قوياسىڭ. دالادا جۇرگەن جابايى مىسىقتى اكەلىپ جۇرمە. بۇر­گەسى جۇعىپ كەتەر. ونى دارى­گەر­مەن اقىلداساسىڭ عوي، – دەدى.

شىدامىم وسىعان جەتتى... تىشقان اۋلاماسا مۇنىڭ نەسى مىسىق؟! ەندى مىسىقتى باعىپ-قاعۋ قالىپ ەدى. تۇنىمەن دوڭبەكشىپ، تاڭعى ساعات 5-ءتى ارەڭ بولعىزىپ، مىسىعىن ەگەسىنە اپارىپ تاستادىم. قۇرىسىن، ءبۇيتىپ تىشقان اۋلاماي-اق قويدىم.

 2

ايبەك ءنابي

  تىشقان جىلعى سۇزەگەن سۇراق

«قىزىل كىتاپقا» ەنگەن وسىمدىكتى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋار جەپ جاتسا نە ىستەۋ كەرەك؟

*  *  *

كەيىنگى كەزدە بىرەۋدەن قارىز السام ۇمىتام دا قالامىن، ال بىرەۋگە بەرسەم ونى استە ەستەن شىعارمايمىن… بۇل ۇمىتشاقتىقتىڭ العاشقى بەلگىسى مە، الدە باسقا بىردەڭە مە؟

*  *  *

ەكى قولىڭ بوس ەمەس كەزدە مۇرىننىڭ قىشيتىنى نەدەن ەكەن؟

*  *  *

كۇيەۋى ايەلىنە:

– ۇيگە قىزمەتتەگىلەر كەلەتىن ەدى، داستارقان جايىپ، اس ازىرلەپ جىبەرسەڭ…

– قالاي ەتىپ دايىندايىن: كەلەسىدە تامسانا كەلەتىندەي ەتەيىن بە، جوق الدە مۇلدەم باس سۇقپايتىنداي عىپ جىبەرەيىن بە؟..

*  *  *

جىگىت قىزعا سۇراق قويدى.

– سەن اقىماق بايشىكەشكە كۇيەۋگە شىعار ما ەدىڭ؟

– قيىنداۋ سۇراق ەكەن… دەگەنمەن، قانشا اقشاڭ بار؟

 2

 مەن جايلى ماتەلسىماقتار

 جانىنان بەزگەن تىشقان ءيتتىڭ كوزىن شىعارادى.

                                  *  *  *

ەر قارتايسا قازان­شى­ل بولادى،

بۇركىت قارتايسا تىشقانشىل بولادى.

                                 *  *  *

ديىرمەندە تۋعان تىشقان نايزاعايدىڭ گۇرىلىنەن قورىقپاس.

                                *  *  *

ولەتىن تىشقان مى­سىق­تىڭ تاڭىن قاسيدى.

                               *  *  *

مىسىق جوقتا تىش­­قان توبەگە شىعادى.

                               *  *  *

قۇتىرعان يت يەسىن قابادى،

جىندانعان تىشقان مىسىققا شابادى.

                              *  *  *

ءوز ىنىندە كورتىش­قان دا باتىر.

                              *  *  *

يناباتتى ادام تىش­قاننان دا ۇيالادى.

                             *  *  *

مايمىلدىڭ پى­سىقتى­عى، تىش­قا­ن­نىڭ تىرلىگى قاجەت.

                            *  *  *

جابىلىپ كەتسە، تىش­قان دا ارىستان تەرىسىن تەسىپ تىنادى.

                           *  *  *

تىشقانعا مىسىقتان ۇلكەن مىقتى جوق.

                           *  *  *

مىسىق جوقتا تىش­قان مياۋلايدى.

                           *  *  *

تىشقان ەكەش تىشقان دا يت بولعىسى كەلمەيدى.

 

ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىس» ۇتىلىپ قالدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

ەلدوس سمەتوۆ كۇمىس الدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

«قايرات» – قولا جۇلدەگەر

ايماقتار • 06 ناۋرىز، 2021

ءار سالا ۇزدىكتەرىنە قۇرمەت تانىتتى

ايماقتار • 05 ناۋرىز، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار