جاڭاقالا دەگەن اۋىلداعى قايرات تۇرلىباەۆتىڭ نەمىستەردىڭ تەحنولوگياسىمەن مال ءوسىرىپ, مال باسىن كوبەيتىپ جاتقان شارۋاشىلىعى جايلى ەستىپ جۇرگەن ەدىك. ال, ءوزى جالپى, كانادالىقتار مەن نەمىستەرىڭىز مال ءوسىرىپ, باعۋدان ءتىپتى مال-جاندى قازاقتاردان اسىپ تۇسكەندەي. ەندى مىنە, زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شال دەگەن, الىستاعى ەلدىڭ مال ءوسىرىپ, ءسۇت ساۋعان تاجىريبەلەرى ءبىزدىڭ اۋىلدارعا دا كەلىپ جەتتى. مالدى جايىلىمعا جىبەرمەي-اق, كەشەندەر ىشىندە ۇستاپ, كومپيۋتەرمەن باعىپ, باسقارىپ, توننالاپ ءسۇت ساۋىپ الاسىڭ. بۇل سۇتتەن مول ءونىم, پايدا تابامىن دەگەن شارۋاشىلىق يەسى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە جاڭا سەرپىلىس جاساي الادى دەگەن ءسوز.
جاڭاقالا دەگەن اۋىلداعى قايرات تۇرلىباەۆتىڭ نەمىستەردىڭ تەحنولوگياسىمەن مال ءوسىرىپ, مال باسىن كوبەيتىپ جاتقان شارۋاشىلىعى جايلى ەستىپ جۇرگەن ەدىك. ال, ءوزى جالپى, كانادالىقتار مەن نەمىستەرىڭىز مال ءوسىرىپ, باعۋدان ءتىپتى مال-جاندى قازاقتاردان اسىپ تۇسكەندەي. ەندى مىنە, زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شال دەگەن, الىستاعى ەلدىڭ مال ءوسىرىپ, ءسۇت ساۋعان تاجىريبەلەرى ءبىزدىڭ اۋىلدارعا دا كەلىپ جەتتى. مالدى جايىلىمعا جىبەرمەي-اق, كەشەندەر ىشىندە ۇستاپ, كومپيۋتەرمەن باعىپ, باسقارىپ, توننالاپ ءسۇت ساۋىپ الاسىڭ. بۇل سۇتتەن مول ءونىم, پايدا تابامىن دەگەن شارۋاشىلىق يەسى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە جاڭا سەرپىلىس جاساي الادى دەگەن ءسوز.
قازىر قۇرعاق ءسۇتتى پايدالانۋ دەنساۋلىققا زيان بولعاندىقتان ونى شىعارۋدى زاڭمەن توقتاتۋ ماسەلەسى قارالۋدا. تەك تۇرلىباەۆتىڭ عانا ەمەس, سوڭعى جىلدارى وبلىستىڭ باسقا دا شارۋاشىلىقتارى شەتەلدىك وسى ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەردى ءوز شارۋاشىلىقتارىنا پايدالانا باستادى. اۋىلدىقتار ءۇشىن تاڭعالارلىقتاي كورىنەتىن بۇل تاجىريبەنى وبلىستاعى ۋسپەن اۋدانى گاليتسكوە, شارباقتى اۋدانىنداعى الەكساندر پولياكوۆ باسقاراتىن, پاۆلودار اۋدانىنداعى «ماياك» شارۋاشىلىقتارى وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن قولعا الىپ, قازىر ءتىپتى, بەرىك شارۋاشىلىق نەگىزىن قالاپ الدى. موتسارتتى تىڭداسا ءسۇتتى كوپ بەرەتىن, كومپيۋتەرمەن باعىلاتىن, كەشەن ىشىندە تۇرىپ جايىلىم تاباتىن جاڭا زاماننىڭ تاپ-تازا سيىرلارىن كورىپ مۇنداي دا بولادى ەكەن-اۋ دەپ ويلاعانبىز. ەندى, مىنە, قايرات باسقاراتىن شارۋاشىلىققا كەلىپ ءوز كوزىمىزبەن كورىپ تۇرمىز. اۋىلدىڭ ءوزى ورمان شەتىندە ورنالاسقانداي كوك شالعىندى ەكەن, اينالا تاماشا, جاپ-جاسىل. سەرىكتەستىك جىگىتتەرى ءشوپ شابۋ ناۋقانىنا كىرىسىپ كەتىپتى. قاپتاعان شومەدەگى جينالعان شوپتەر قىسقا دايىندىقتىڭ قىزۋ قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتقانىن كورسەتىپ تۇر.
وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعانداي, ءبىز قازىر سيممەنتال تۇقىمدى 340 باس سيىرعا ارنالعان كەشەن سالىپ جاتىرمىز. بىلتىر يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 300 ميلليون تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الدىق, دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى قايرات تۇرلىباەۆ. ءبىز دە قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان قوس كەشەن ءىشىن ارالاپ كورىپ شىقتىق. اۋىلداعى ءوندىرىس ورنى, ياعني وركەنيەت تالاپتارىنا ساي ەتىپ كەشەندە مال باعىپ, ءسۇت ساۋ ودان پايدا كورۋ قولىمىزدان كەلەدى ەكەن. مالعا ازىق جەم-ءشوپ القاپتاردا, ءشوپ مول, ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى اۋىلدىڭ مىناداي تابيعي شوبىمەن قۇنارلانعان, تازا جەردە كۇتىمدە تۇرعان سيىرلار قايتىپ اسىل تۇقىمدى بولماسىن. جانە 20 ميلليون تەڭگە تۇراتىن قۇرال-جابدىقتاردى شارۋاشىلىق ءوز قارجىسىنا ساتىپ الىپتى. نەمىستەر سياقتى مال ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن ءبىلۋ ءۇشىن گەرمانياعا دا بارىپ قايتقان ەكەن. ال, جالپى, بۇل جاڭا يننوۆاتسيالىق وندىرىستىك كەشەن جوباسىنىڭ ەرەكشەلىگى – نەمىستەردىڭ مال باعۋ ءتاسىلى بويىنشا مال جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە كەشەندە باعىلادى. ۋاقىتىمەن جەم-ءشوپ بەرىلەدى. كەشەننىڭ قاسىندا قۇراماجەم تسەحى جۇمىس جاساپ تۇر. تسەحتا كۇنىنە 2,5 توننا جەم دايىندالادى. ساۋىندى سيىرعا, جاس تولگە, بورداقىلاناتىن مالدىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە راتسيون ازىرلەنەدى. مىسالى, ساۋىلاتىن سيىرعا بەرىلەتىن جەمنىڭ قۇرامىندا ارپا, ال بۇزاۋعا كەبەك بەرىلەدى. جەمگە بور, تۇز قوسىلادى. ءبىر ليتر ءسۇت الۋ ءۇشىن 700 گرامم جەم جەتەدى. جەم دايىنداۋعا قاجەتتى شيكىزات بار. قاستارىنداعى سۋارمالى القاپتا سەرىكتەستىك جوڭىشقا, جۇگەرى, تاعى باسقا بۇرشاق تۇقىمداس شوپتەر وسىرەدى. جوڭىشقانى جىلىنا ءۇش رەت شاۋىپ الادى. مالعا قاجەتتى ازىقتىڭ راتسيونىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمى توقتار بەكسەيىتوۆ جاساپ بەرىپتى. جەمدى مالعا ۇلەستىرۋ اۆتوماتتى جۇيەگە كوشىرىلەدى. ساۋىنشىلار سيىرلارىن كومپيۋتەرمەن ساۋا الادى. قايرات وزگەلەر سياقتى مالدى شەتەلدەن ەمەس, كورشى اۋىلداعى اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن «لۋگانسك» سەرىكتەستىگىنەن ساتىپ الدى. شەتتەن كەلگە ن مالعا قاراعاندا, اۋىلدىڭ تابيعاتىنا ۇيرەنگەن ءوز سيىرلارىمىز وزىمىزگە جاقسى تانىس قوي. شارۋاشىلىق قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان مالعا ارنالعان الىپ ەكى كەشەندى ارالاپ كوردىك. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا قاجەتتى سۋ قۇبىرلارىن دا جۇرگىزىپ قويىپتى. بۇل كۇندەرى جايىلىمعا شىقپاي كەشەندە باعىلاتىن سيىرلاردى ىرىكتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. ال, 200 باس سيىر اشىق دالالىق الاڭدا تۇرادى. بۇزاۋلار پلاستماسسادان جاساعان جىلى كۇركەدە تۇرادى. كەيىن اشىق الاڭعا شىعادى. ءسۇت تاسىعىش ميكسەر-قۇرىلعى بۇزاۋلارعا قىزمەت كورسەتەدى. ءار بۇزاۋعا ءسۇت قۇيادى, جىلى قالپىن ساقتايدى.
قۇرال-جابدىقتار «قازاگروقارجى» اق-تىڭ كومەگىمەن ساتىپ الىندى. ەكى كەشەن ارالىعىندا سيىر ساۋ الاڭى جاسالۋدا. ال قىركۇيەك ايىندا الىپ كەشەندەر ىسكە قوسىلادى. بۇل كۇندەرى نەمىس كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى قۇرال-جابدىقتاردى ورناتۋدا. كەشەن 340 سيىرعا ارنالعان. كەشەننىڭ توبەسىندەگى جەلدەتكىش قىستا جىلۋمەن, جازدا سالقىن تەمپەراتۋرامەن قامتاماسىز ەتەدى. ەدەندە بەتون, ياعني سيىردىڭ تەزەگى اۆتوماتتى تۇردە شايىلىپ, جيناقتالادى دا, ءارى قاراي سىرتقا ەگىسكە پايدالانىلاتىن القاپقا توگىلەدى. ساۋىلاتىن سيىرلار تاڭەرتەڭ جانە كەشكىسىن كەشەن ىشىندەگى ەكى جاعى قورشالعان جولدار ارقىلى ساۋ الاڭىنا كەلىپ تۇرا قالادى. ءار سيىردىڭ ەلەكتروندى «چيپ» ءتارىزدى بەلگىلەرى بار. بۇل بەلگىدەگى ءنومىر ارقىلى قانداي سيىر قانشا ليتر ءسۇت بەرەتىنى كورىنىپ تۇرادى. ساۋىنشىنىڭ مىندەتى, جەلىندى شايىپ, ساۋ قۇرىلعىسىن قۇرۋ عانا. ال قالعانى كومپيۋتەردىڭ قولىندا. ەۋروپاشا ءومىر ءسۇرۋ ءۇردىسى مال ەكەش مالعا دا جەتتى. ءسويتىپ ءسۇت قۇبىر ارقىلى اعىپ بارىپ, ارنايى ورىنعا جيناقتالادى. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, تازا قۇبىر بويمەن اعىپ كەلگەن ءسۇتتىڭ ساپاسى جوعارى بولادى ەكەن. رەسەيدە ونداي تەحنولوگيامەن وندىرىلگەن ءسۇتتى بالالار تاعامىن دايىنداۋعا پايدالاناتىن كورىنەدى. باعاسى دا جوعارى قايراتتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تەحنولوگياعا ادامنان بۇرىن مالدىڭ ءوزى تەز ۇيرەنىپ الىپتى. اۆتوماتتى جۇيەنىڭ ارقاسىندا 360 باس مالدى 2 ساۋىنشى ساۋادى. ءبىر سيىر جىلىنا 5000 ليتر ءسۇت بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. نەمىستەردىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا سيىردىڭ ساۋىلۋ ۋاقىتىندا موتسارت, باح سىندى كلاسسيك كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلارىن تىڭداتادى ەكەن. اۋەنگە ءيىپ, مالدىڭ ءوزى كادىمگىدەي ەلىتىپ, عاجاپ كۇي كەشەدى. كەشەن ىسكە قوسىلعاندا ءوزىمىزدىڭ اندەرىمىزدى دە تىڭدايتىن قۇرىلعىلار ورناتامىز, دەيدى قايرات. بۇل سيىرلار 5 جىل ساۋىلادى. سودان كەيىن بارىپ, بورداقىلانىپ, ەتكە جىبەرىلەدى. ءسۇت ساۋ پروتسەسىن باسقاراتىن وپەراتوردىڭ قىزمەت ورنى, ساۋىنشىلاردىڭ كيىم اۋىستىراتىن, جۋىناتىن بولمەلەرى بار. جەكە ورنالاسقان, سىيىمدىلىعى ۇلكەن ىدىستا جينالعان ءسۇت سالقىنداتىلىپ, ساپالى كۇيدە ساقتالادى.
جالپى, قايرات تۇرلىباەۆ باسقاراتىن «جاڭا قالا» سەرىكتەستىگى 1999 جىلى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ, جاي قاراپايىم شارۋاشىلىقتى وندىرىستىك يننوۆاتسيالىق كەشەنگە اينالدىرۋدى ويلاستىرا باستاپتى. بىرگە جۇمىس جاسايتىن جولداسى ەرمەك اۋعانباي ۇلى ەكەۋى سەمەيدىڭ زووتەحنيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن, اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەدى. العان بىلىمدەرىن جاڭا زامان ۇردىسىنە ساي ىزدەنىپ, شەتەلگە بارىپ-كورىپ, ەندى مىنە, ارادا جىلدار وتكەندە ولاردىڭ ارماندارىنداعى وندىرىستىك كەشەنى دە ومىرگە كەلدى. مول ءىس-تاجىريبە جانە ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتىڭ, ەڭبەكتىڭ ماڭداي تەردىڭ ارقاسىندا اۋىلدى يننوۆاتسيالىق ورلەۋ ارقىلى وركەندەتۋ دەگەن ماقساتقا قول جەتكىزدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى,
جاڭاقالا اۋىلى.
