پارلامەنت • 13 ناۋرىز، 2020

ميتينگتەر تۋرالى زاڭ جوباسى – ماجىلىستە

61 رەتكورسەتىلدى

ماجىلىستە اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن تانىستىردى.

 

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى قا­زاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇكىمەت الدىنا ميتينگتەر تۋرالى زاڭنامانى جە­تىلدىرۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويعان بولاتىن. وسىعان سايكەس اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى بەيبىت جيىندار تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن ەدى. اتالعان زاڭ جوبالارىنىڭ تانىستىرىلىمىنا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى، قوعام بەلسەندىلەرى مەن بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار، باق وكىلدەرى قاتىستى.

– زاڭ جوبالارىن «اشىق دەرەكتەر» پورتالىندا جاريالاعاننان بەرى ازاماتتاردان 261 ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ 9 قالاسىندا تىڭدالىم جۇر­گىزىلدى. قازاقستانداعى حالىقارالىق ۇيىم­دار مەن ديپلوماتيالىق وكىلدەر ءۇشىن زاڭ جوبالارىنىڭ جەكە تانىستىرىلى­مى ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن قاتار قوعامدىق كوزقاراس زەردەلەنىپ، الەۋ­مەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرلەر دە ەسكەرىلدى. الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جاسادىق. قاراما-قاي­شى پىكىرلەر وتە كوپ بولدى. مەملەكەتتىك ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە بىزگە بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ وڭاي بولعان جوق، – دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى. 

ونىڭ ايتۋىنشا DEMOSCOPE قوعام­دىق پىكىرگە جەدەل-مونيتورينگ جۇرگىزۋ بيۋروسى كونراد ادەناۋەر قورىنىڭ قول­داۋىمەن قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا سا­ۋالداما جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە، ساۋال­داماعا قاتىسقانداردىڭ 40%-ى ميتينگتەر ەلدەگى جاعدايدى تەك تۇراقسىزداندىرادى دەپ جاۋاپ قاتسا، 73%-ى ميتينگ وت­كى­زۋدە بيلىكپەن كەلىسۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

ال قازاقستاننىڭ قوعامدىق دامۋ ينس­­تيتۋتى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالدا­ما بارىسىندا وعان قاتىسقان وتانداستارى­مىزدىڭ 87،7%-ى شەرۋگە شىققىلارى كەلمەيتىنىن جەتكىزگەن. بۇل رەتتە اقپارات جانە قو­عامدىق دامۋ مينيسترلىگى جۇرگىزگەن الەۋ­مەتتىك ساۋالداماعا سۇيەنسەك، قازاق­ستان­دىق­تار­دىڭ 53،7%-ى ميتينگ وت­كى­زۋگە رۇق­سات الۋ وسى ميتينگ وتكىزۋشى­لەر ءۇشىن مىن­دەتتى بولۋى ءتيىس دەپ ساناي­تىن­دار ەكەن. ايتا كەتەيىك، ساۋالداماعا قاتىس­قان­­داردىڭ تەك 21،4%-ى عانا قازاقستاندا مي­­تينگتەر وتكىزۋگە وڭ كوزقاراس ۇستانعان.

زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزەڭىندە ۇكىمەتتىك ەمەس جانە حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ، بىرقاتار وزگە­رىستەر ەنگىزىلدى. جەكەلەگەن نورمالار قولدانىستاعى زاڭنامامەن ۇيلەستىرىلىپ، ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كەيبىر مىندەتتەرى الىنىپ تاستالدى. رەتتەلەتىن ءتارتىپ تۇسى­نىگى كۇشىن جويدى.

كەيبىر جەكەلەگەن ماسەلەلەر بويىنشا اسا قىزۋ پىكىرتالاس جۇرگىزىلگەن كەزدەر دە بولىپتى. ماسەلەن  بۇعان دەيىن ميتينگكە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 250 ادامنان اسپاۋ كەرەك دەگەن پىكىر بولعان ەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ماسەلەگە قاتىستى ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ، الدىن الا ەسكەرتىلگەن بەيبىت جيىندارعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن شەكتەۋ ورىنسىز قادام ەكەنىن جەتكىزگەن بولاتىن. سولاي بولا تۇرا ۇيىمداستىرۋشىلار ميتينگكە قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن الدىن-الا ەسكەرتۋلەرى ءتيىس. د.اباەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل قادام قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى.

وسىلايشا ميتينگتى ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلار دا، جەرگىلىكتى بيلىك تە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا قاتىستى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن بولادى. بۇل رەت­تە دەمونستراتسيالار مەن شەرۋلەر ءوتىنىش بەرىپ، كەلىسىم العاننان كەيىن تەك ار­نايى ورىنداردا وتكىزىلەدى. بۇل نورما قازاق­ستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 32-بابىنا سايكەس كەلەدى.

سونىمەن قاتار بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىنىڭ 1966 جىلعى 16 جەلتوقساندا قا­بىلداعان قارارىنداعى ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ 21-بابىنا سايكەس، بەيبىت جيىن­دارعا قاتىستى قۇقىق مويىندالادى.

– ءبىز حالىقارالىق تاجىريبەنى بارىنشا تىڭعىلىقتى زەردەلەپ شىقتىق. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەلەرى بار. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي، الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ بارىسىنداعى باستى باسىمدىق قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە بەرىلەدى. قو­عامدىق-ساياسي احۋالدىڭ ناشارلاپ كەتۋىنە بايلانىستى بەيبىت جيىندار وتكىزۋ جو­نىندەگى زاڭنامالارىن قاتاڭداتۋعا بارعان بىرقاتار دەموكراتيالىق ەلدەر دە بار. سونىمەن قاتار ليبەراليزاتسيا جولىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر دە از ەمەس، – دەدى د.اباەۆ.

زاڭدارىن ىرىقتاندىرۋعا بارعان مۇنداي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا فران­تسيا، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، پولشا، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قىرعىزستان مەن ارمەنيا سىندى ەلدەر دە بار. اتالعان مەملەكەتتەردە بەيبىت جيىنداردى وتكىزۋ بارىسى ەسكەرتۋ جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ال رۇقسات بەرۋ جۇيەسى اقش، شۆەتسيا، جاپونيا، سينگاپۋر ەلدەرىندە قول­دانىلادى. ەلىمىزدە بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدى رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭناما وسىدان 25 جىل بۇرىن – 1995 جىلى قابىلدانىپتى. ياعني قوعام ساناسىنا بەيبىت جيىندار ما­دەنيەتىن سىڭىرەتىن ۋاقىت كەلدى. سوندىقتان قولدانىستاعى زاڭنامانى وزگەرتۋ عانا ەمەس، تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدا جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا. اتالعان زاڭ بەيبىت جيىنداردىڭ بارلىق تۇرلەرىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە نەگىزدەلەدى. سولاي بولا تۇرا ميتينگتەر وتكىزۋ – ازاماتتىق قۇقىق قانا ەمەس، جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ قاجەت.

ماجىلىستە تالقىلانعان زاڭ جوبالارىنا قاتىستى پىكىرلەر دە سان الۋان بولدى. ساراپشىلاردىڭ ءبىرى قۇجاتقا ەن­گەن باپتاردىڭ قۇقىقتىق نورمالارىنا توقتالسا، ەندى ءبىرى حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەندى. زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ساياساتتانۋشى مارات باشيموۆ زاڭ جوباسىنىڭ قوعامدا ۇلكەن تالقىعا تۇسكەنىن العا تارتتى.

– قۇجات وكىلەتتى ورگانداردىڭ، تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ، مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭىنەن تالقىلاندى. بارلىق پىكىرلەر ەسكەرىلدى. سول سەبەپتى دە بۇل زاڭ جوبالارىنا ۇلكەن سەنىم بىلدىرەمىن. ميتينگ وتكىزۋگە ار­ناۋلى ورىنداردى بەلگىلەۋ تۋرالى مەم­لەكەتتىڭ ۇسىنىسىن قولداۋ كەرەك. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. ەڭ الدىمەن، ارناۋلى ورىنداردىڭ بولۋى ميتينگ وتكىزۋگە ءوتىنىش بىلدىرگەن ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى. ميتينگ ساياسي، ەكولوگيالىق، الەۋمەتتىك، مادەني ماق­ساتتا ءوتۋى مۇمكىن. ءار ادام ويىن ەركىن جەت­كىزۋگە مۇمكىندىك الۋى ءتيىس، – دەدى م.با­شيموۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، بەيبىت جيىنعا شىعاتىن ازامات بەلگىلەنگەن الاڭداردا ورىننىڭ بارىنا سەنىمدى بولىپ بارادى. سونداي-اق ادام كوپ جينالاتىن ورىنداردا دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسى نازاردان تىس قالماۋ كەرەك دەگەن پىكىردى دە ۇستانىپ وتىر. ياعني ميتينگ وتكىزۋدىڭ ارنايى ورىندارى بولسا، دارىگەردىڭ كومەگى قاجەت بولعان جاعدايدا ماماندار دا دايىن تۇرادى. بۇل رەتتە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ دا وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. مارات ءباشيموۆتىڭ ايتۋىنشا، بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە قوعام نازارىن اۋدارتۋعا ۇمتىلعاندار ءۇشىن ارناۋلى الاڭدار ءتيىمدى بولماق. سەبەبى ۇيىمداستىرۋشىلار شەرۋ تۋرالى حاباردى الدىن الا تاراتىپ، باق وكىلدەرى مەن قوعام بەلسەندىلەرىن شاقىرا الادى.

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ساۋلە اماندىقوۆا زاڭ جوباسى حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي دايىندالعانىن اتاپ ءوتتى.

– حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇجاتتار مەن ۇلىبريتانيا، اقش، فرانتسيا، گەر­ما­نيا جانە وزگە دە ەلدەردىڭ ءتيىستى زاڭ­دارىنا تەرەڭ تالداۋ جاسالدى. شەتەل زاڭنامالارىندا ميتينگ ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلار مەن وعان قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋاپكەر­شىلىگىنە ۇلكەن ءمان بەرىلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل مەملەكەتىمىز بەن وتانداس­تارىمىزدىڭ ءوزارا جاۋاپكەر­شىلىگىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق قاعيداسىنا سايكەس كەلەدى. ەگەر مەملەكەت اتالعان شارا­لار ەل زاڭناماسىندا كورسەتىلگەن تالاپ­تارعا ساي بولۋىنا جاۋاپتى بولسا، ۇيىم­داستىرۋشىلار دا ەلىمىزدەگى زاڭدار­دىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋى قاجەت. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي ارەكەت، – دەدى س.اماندىقوۆا.

ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ساياساتتانۋشى ەرلان سايروۆ بەيبىت جيىندارعا قاتىستى زاڭ جوباسى ماجىلىسكە دەيىن قوعامدا ۇزاق ۋاقىت تالقىلانعانىن ايتتى.

– بۇل زاڭ جوباسى ءبىر ايدان استام ۋاقىت تالقىلانىپ كەلەدى. جالپىۇلتتىق پىكىرتالاس تۋدىردى دەۋگە تولىق نەگىز بار. قۇجات ەلىمىزدەگى دەموكراتيانى دامىتىپ، ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارماق. تالقىلاۋ بارىسىندا ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر نازارعا الىنىپ، وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. قۇجاتتىڭ باستاپقى نۇسقاسى مەن قازىرگىسىن سالىس­تىرساق، بىرقاتار وزگەرىس بارىن بايقاۋ­عا بولادى. ازاماتتىق قوعام مۇشەلەرى مەن بەلسەندىلەردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە زاڭ جوباسى جەتىلدىرىلدى، – دەدى ە.سايروۆ.

زاڭ جوبالارىن تانىستىرۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى د.اباەۆقا بىرقاتار ساۋالدارىن جولداپ، ويلارىن ورتاعا سالدى.

 

راۋان قابيدولدا،

مەرۋەرت بۇركىتباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار