– ابدەش تولەۋباي ۇلى, 1972 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» دەگەن كافەدرا اشىلدى. سىزدەر العاشقى تۇلەگى ەكەنسىزدەر. ەل اراسىندا اتالعان كافەدرانىڭ اشىلۋىنا «اباي جولىنداعى» اتاقتى ورازبايدىڭ نەمەرەسى – ءابدىماناپ مەدەۋ ۇلى ورازباەۆ مۇرىندىق بولدى دەگەن ءسوز بار. سونى تارقاتىپ ايتىڭىزشى...
– ابەكەڭ ارحەولوگ ماماندىعىن لەنينگرادتان ءبىتىرىپ كەلگەن جانداردىڭ ءبىرى بولدى. البەتتە كەيىن بۇل سالادا وتاندىق ارحەولوگياعا ولجا سالىپ, سول سوقپاقپەن ارامىزدان تالاي مىقتى ازاماتتار شىقتى. ستۋدەنت كەزىمنەن باستاپ ءابدىماناپ مەدەۋ ۇلىنىڭ جانىندا ءتورت جىل ەكسپەديتسيادا بولدىم. ۇنەمى قاسىنان تاستامايتىن. ول كىسىنىڭ باسقا ارحەولوگتەردەن ءبىر ەرەكشەلىگى – قازبانىڭ باسىندا كوپ وتىرمايتىن, جەر-جەردى ارالاپ, جاڭا ەسكەرتكىشتەر ىزدەپ, ەتنوگرافيانى, ەل اراسىنداعى فولكلورلىق ماتەريالداردى ىجداعاتتاپ, ەرىنبەي-جالىقپاي جينايتىن. ءابدىماناپ مەدەۋ ۇلى ءوزىنىڭ ەلۋ جىلعا جۋىق عىلىمي شىعارماشىلىعىندا قازاقستاننىڭ ورتالىق, سولتۇستىك, شىعىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە قولا ءداۋىرىنىڭ كوپتەگەن قورىمى مەن ءىرى جەتى قونىسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ باسىم بولىگى قولا داۋىرىنە ارنالعان عالىمنىڭ ومىردەگى ماقساتى دا, باقىتى دا تاريحتىڭ وسى كەزەڭدەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. بۇل دا عالىمنىڭ باستى مۇراتى سانالاتىن جەتىستىگى, ءوز ماماندىعىنا دەگەن شىن سۇيىسپەنشىلىگى بولسا كەرەك.
– ءومىرىڭىزدىڭ اتتاي 48 جىلى دالالىق ەكسپەديتسيادا ءوتىپتى...
– سونىڭ 17 جىلى ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار, قالعاندارى جالپى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار بولعانىمەن, ەلدىڭ ىشىندەمىز عوي, سول ابەكەڭنىڭ ۇلگىسى, قاي ەلگە بارسام دا ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردى جيناپ جۇرەمىن. ەتنوگرافيا دەگەنىمىز – حالىقتىڭ جادى. قازاقستاندا ارالاماعان وبلىسىم, اۋدانىم, ءاي جوق شىعار. كوبىنەسە سولتۇستىك, باتىس, شىعىس, سونان سوڭ جامبىل وبلىسىنا ات ءىزىن كوپ سالدىم. شىمكەنت ءوڭىرىن ازداۋ ارالاعان بولۋىم مۇمكىن, الايدا قىزىلوردانىڭ قىرات-قىراتىن قالدىرعان ەمەسپىن. جالپى, ەتنوگرافيالىق, فولكلورلىق ەكسپەديتسيالار بولىپ بولىنگەنىمەن, ەكەۋىنىڭ دە يلەيتىنى ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى. جەر جەردەگى اقساقالدارمەن, شەجىرەشىلەرمەن, باقسى-بالگەرلەرمەن, جالپى حالىق مۇراسىن كوپ بىلەتىن ادامدارمەن اڭگىمەلەسىپ, كەيبىرىمەن تاڭدى تاڭعا ۇرىپ سويلەسسەڭ دە اڭگىمەنىڭ تۇبىنە جەتە الماي, ءتىپتى جاندارىندا بىرنەشە كۇن قونىپ قالاتىن كەزدەر كوپ بولعان. سولاردان العان ماتەريالدارىمدى كىتاپ قىلىپ قاتتادىم, ارقايسىسىنا سىلتەمە جاسادىم. عىلىم دەگەن وسى بولسا كەرەك.
– ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالاردىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالاردان قانداي وزگەشىلىگى بار؟
– ۇلتتىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتاعى, جالپى وركەنيەتتەگى ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ۇلى دالا توسىندەگى جەتكەن جەتىستىكتەرىن سارالاۋ, باعالاۋ قاجەت. ماسەلەن, التىن ادامدى الايىق. ەۋرازيانىڭ بىرنەشە جەرىندە: تىۆا جەرىندەگى ارجاندا, قارا تەڭىز, دۋناي, دنەپر بويىنداعى ساق-سكيف ەسكەرتكىشتەرىنەن التىن اشەكەيلەر تابىلدى. بىراق ولاردى تولىققاندى التىن ادام دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى تابىلعان التىندار كيىمدى قامتي المايدى. ال 1969 جىلى ەسىك قالاسىنىڭ جانىنان شىققان التىن ادامنىڭ ءجونى بولەك. ءبىزدىڭ ۇستازىمىز, قازاق ارحەولوگياسىنىڭ اقساقالى مارقۇم كەمەل اقىشەۆ پەن بەكەن نۇرماعامبەتوۆ اعالارىمىز ونى تاۋىپ قانا قويماي, بۇكىل ءسان-سالتاناتىن قالپىنا كەلتىردى. ول قازاق مەملەكەتىنىڭ مادەني جەتىستىكتەرىنىڭ شىڭى بولدى جانە ۇلتتىق برەندىمىزگە اينالدى. سودان كەيىن 1999 جىلى باتىس قازاقستانداعى ارالتوبەدەن تابىلعان التىن ادام بار. ەگەر ەسىك التىن ادامى ب.ز.د. V-IV عاسىرلار ارالىعىنا جاتسا, ارالتوبەدەن تابىلعانى ب.ز.د. ءى عاسىر مەن ب.ز.د. ءى عاسىردىڭ اراسىنا ءتان بولىپ كەلەدى. ال ءۇشىنشى التىن ادامدى ءبىز 2003 جىلى زايسان اۋدانى شىلىكتى جازىعىنداعى ساق پاتشالارى وبالارىنىڭ بىرىنەن تاپتىق. كەيىن شىعىس قازاقستانداعى ءۇرجار اۋدانىنان, قارقارالى جەرىندەگى تالدىدان, باتىستاعى تاقسايدان دا تابىلدى.
– دەگەنمەن, وسىنداي جادىگەرلەردى تابۋ بار دا, سونى قالپىنا كەلتىرىپ, زەرتتەپ, عىلىمي تالداۋ جاساۋ بار.
– مەن شىلىكتى التىن ادامىن 10 جىلداي زەرتتەپ, كيىم تاريحىمەن اينالىساتىن تەحنولوگ, ديزاينەر, سونىمەن بىرگە ارحەولوگ, ەتنولوگتەرمەن اقىلداسا وتىرىپ, قالپىنا كەلتىردىم. بىزگە ونىڭ تەك 4303 دانا التىنى مەن سۇيەگى عانا جەتتى. بۇكىل تەكستيل, ماتا ءشىرىپ, جويىلىپ كەتكەن. ودان قالا بەردى, قابىر ءبىر كەزدەرى تونالعاندىقتان, التىن اشەكەيلەر توپىراقتىڭ ءار دەڭگەيىندە شاشىلىپ جاتتى. ساق-سكيف كيىمى جونىندەگى دەرەكتەر گەرودوتتىڭ ەڭبەگىندە, پارسى جەرىندەگى جارتاستارعا قاشاپ سالىنعان پەرسوپول سۋرەتتەرىندە, ءامۋداريا كومبەسىندەگى قاڭىلتىر پلاستيناداعى ساقتاردىڭ سۋرەتىندە كەزدەسەدى. ءبىز سولارعا سۇيەندىك. ءبىر جەرگە شاتىرىڭدى تىگىپ تاستاپ, 20 شاقتى اداممەن, وزىڭمەن ءوزىڭ, قوزعالماي تۇراتىن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاراعاندا, ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالاردىڭ قىزىعى مول. ول جىلجىمالى. ەل ارالايسىڭ. كوپتى كورەسىڭ, كوپتەگەن مۇرا تاباسىڭ, ءبىر جەردەن ەكىنشى ءبىر مەكەنگە ۇزدىكسىز اۋىسىپ وتىراسىڭ. ءتۇرلى وقيعالارعا تاپ بولاسىڭ. ءتۇرلى تاعدىرلاردى كەزىكتىرەسىڭ. 1983 جىلى بەينەۋدە بەكەت اتانىڭ مەشىتىندەگى شىراقشىمەن اڭگىمەلەستىم. ول كىسىمەن ۇزاق سويلەسىپ, اقىرى كەتپەي قونىپ قالدىم. قارت ادام بايبىشەسىمەن سوندا تۇرادى ەكەن. سودان ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ءدال جانىمداعى ۇڭگىردەن (بولمەدەن) قاسقىردىڭ ۇلىعانى, شىنجىردىڭ شىلدىرلاعانى ەستىلدى. ەرتەسىندە اقساقالدان سونى سۇراسام, ول مەنى الگى داۋىس شىققان جەرگە ەرتىپ باردى. قاراسام, ىشىندە ءبىر قولى, ءبىر اياعى شىنجىرلانعان ەڭگەزەردەي ءبىر جىگىت وتىر. سويتسەم ول شىراقشىنىڭ جالعىز ۇلى ەكەن. بوساتسام ءبارىن شاعادى دەيدى. جىندانىپ كەتىپتى, اقساقال سوعان مەدەت تىلەپ, دۇنيەدەن باز كەشىپ, وسىندا شىراقشى بولىپ جۇرگەن جايىن باياندادى. ادام ايتسا نانعىسىز بۇنداي وقيعالار ەل ىشىندە البەتتە كوپ. ونى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ وتە كۇردەلى دە كەشەندى عىلىمدى تالاپ ەتەدى. تاريح پەن تىلسىمدى قاتار زەرتتەۋ – ءبىر جاعى قىزىق, ءبىر جاعى قيىن.
– كانديداتتىقتى ماسكەۋدە, ال دوكتورلىقتى قازاقستاندا قورعاپسىز. ماسكەۋدەگى ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق ازيانى, ونىڭ ءداستۇرىن زەرتتەيتىن تاريحي مەكتەپتەردىڭ عالىمدارىمەن سىيلاستىعىڭىزدىڭ كەرەمەت ەكەنىن بىلەمىز. ماسكەۋ مەكتەبى ۇستانىمىڭىزعا قالاي اسەر ەتتى؟
– مەن كەيىنگى عىلىمي-وقىتۋشىلىق, كافەدرا باسقارۋشى قىزمەتتەردى اتقارعان كەزىمدە سولاردىڭ ۇلگىسىن, ەڭ باستى تالابىن قولدانۋعا تىرىستىم. ولاردىڭ تالابى: سىزگە دەيىن وسى تاقىرىپتى كىم زەرتتەدى, سول عالىمداردىڭ بۇكىل جەتىستىگىن, ەڭبەكتەرىن جاقسى بىلۋگە ءتيىسسىز جانە ءوز ەڭبەگىڭىزدە سولاردى تولىق كورسەتۋىڭىز كەرەك. بۇل عىلىمداعى ەتيكا! ەكىنشى, الكەي حاقان ۇلى, حالەل ارعىنباەۆ, مارات ءسابيت ۇلى مۇقانوۆ سىندى مىقتى ەتنوگراف عالىمداردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن زور ماحابباتىن شاكىرتتەرىمە ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرۋگە ءتيىسپىن. مىسالى, الەكەڭنىڭ جەرىنە جەتكىزىپ ايتاتىن مول ءبىلىمىن ماقتان تۇتۋىمىز كەرەك. ول كىسى كىرمەگەن ارحيۆ جوق تا شىعار, ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق قورلاردىڭ قايسىسىن قاراساڭىز دا مىندەتتى تۇردە الەكەڭنىڭ قولى تۇرعانىن كورەسىز. ويتكەنى سىزدەن بۇرىن العان ادامنىڭ قاشان قاراپ, پايدالانعانى تۋرالى مالىمەت جازىلىپ تۇرادى. ءتىپتى, ول كىسىنىڭ كەرەمەتتىگى – لەنينگرادتىڭ پالەن مۇراعاتىنىڭ, پالەن بولىمىندە, پالەن دەگەن بۋمادا دەپ تۇرىپ مالىمەتتى جاتقا ايتادى. ءبىز كورگەن مەكتەپ وسىنداي!
– ءسىز ارحەولوگيا مەن ەتنوگرافيانى تەل الىپ ءجۇرسىز. قايسىسىنا باسىمدىق بەرەر ەدىڭىز؟
– قيىن سۇراق, ءيا, ەسكەرتكىشتەر بۇعان دەيىن مىڭ جىل تۇرعان, ول تاعى دا مىڭ جىلداپ تۇرا بەرۋى مۇمكىن. ال ەتنوگرافيا ولاي ەمەس, قايتالاپ ايتايىق, ول – حالىقتىڭ جادى. ۇرپاق الماسادى, دەمەك ارحايكا ازايا بەرەدى. ەسكەرتكىشتەر دە ەكىگە بولىنەدى: قوزعالاتىن جانە قوزعالمايتىن. ءبىر كەزدە اقشا قوزعالمايتىن ەسكەرتكىشتەرگە عانا جاتاتىن. ول كەزدە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنىڭ توراعاسى ءانۋار اعا ءالىمجانوۆ ەدى. سول كىسىگە باردىم. ورىنبورداعى قازاقتاردىڭ اراسىنان ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار جيناۋ كەرەكتىگىن ايتتىم. حالىق اراسىنان قازىنا ىزدەۋ – قوزعالاتىن ەسكەرتكىشتەردى ەكشەۋ, ياعني حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن باستاپ ەستە جوق ەسكى اڭگىمەلەردى تاريح تاسپاسىنا ءتۇسىرۋ. اقىرى 1983 جىلى 20-داي ستۋدەنتپەن ورىنبورعا باردىم. ءۇش اۋدانىن ارالاپ, وندا 120 مىڭداي قازاق تۇراتىنىن بىلدىك. وكىنىشكە قاراي تۇرعىندار «ساۋلەم, ساۋلەم, ساۋلەمسىڭنەن» باسقا قازاقتىڭ كەيىنگى ولەڭدەرىنىڭ ءبىرىن دە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. سويتسەك ولارعا بىزدەن ەشبىر گازەت-جۋرنال بارمايدى ەكەن. اقتوبەدەگى قارابۇتاق اۋدانىنان ءبىر ترانسلياتور قويسا, راديو دا, ءبارى بارار ەدى, سونى جاساماعانبىز... الايدا تاريحي ءبىر ەرەكشەلىك, زاڭدىلىق تا بولۋى كەرەك, مادەنيەتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاۋىنىڭ ىشكى قۇپياسى ما, سونداي ورتادا كەرەمەت ارحايكالىق دۇنيەلەر ءبارىبىر ساقتالىپ قالادى. كەيدە ويلايمىن, وسى كۇنگى ۇرپاقتىڭ اۋزىنان دا, تۇرمىسىنان دا جازىپ الىپ قالاتىن دۇنيەلەر كوپ. ايتالىق, اناۋ تيبەت قىراتىنداعى اقساي قازاقتارىنىڭ جايى مەن ونداعى مۇراجايدى جانە قىتايداعى مۋزەيلەردى كورگەندە, وسىنداي ويعا كەلدىم. مەن سول جەردەن ءبىراز دۇنيەنى قولعا ءتۇسىردىم, بۇل شىلىكتىدەن تاپقان ولجامنان ەش كەم ەمەس ەدى...
– ارحەولوگياعا شىنداپ دەن قويعان كەزىڭىز 1988 جىلدان بەرگى ۋاقىت ەكەن.
– نەگىزىنەن شىعىس ايماقتى زەرتتەدىم. اسپيرانت كەزىمنەن باستاپ اتالعان ءوڭىردى كوپ ارالادىم. 2003 جىلى ءۇشىنشى شىلىكتى التىن ادامىن اشۋىما وسى ساپارلار العاش جول سالدى دەۋىمە بولادى.
اقسۋات پەن شىلىكتىنىڭ اراسى تۋرا جۇرگەن ادامعا 150 شاقىرىم. كىشكەنە كۇنىمدە اكەمە ىلەسىپ, شىلىكتىگە باردىم. سوندا تاۋ-تاۋ وبالاردى كورگەنمىن. جىپىرلاعان كوپ وبا... كەيىن وسى جەرگە قازبا جۇمىسىن جۇرگىزدىم. شىلىكتىنى قازۋ ءۇشىن كوپ قارجى, تەحنيكا كەرەك. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ازعانتاي قارجىسى ونى كوتەرە المايدى. سودان بىرنەشە جىل جوبا ۇسىنىپ, ونى يگەرەتىن قارجىنى جەڭىپ الا الماي جۇردىك. 2002 جىلى جۇرەكتەن قاتتى سىرقاتتانىپ, ءبىر جارىم اي توسەك تارتىپ جاتتىم. ءتىپتى مامىر ايىنا دەيىن سولاي قايتا-قايتا جانساقتاۋ بولىمىنە تۇسە بەردىم. بىراق وعان دا ۇيرەنەدى ەكەنسىڭ... تۇندە قاسىڭدا بىرەۋ جاتادى, تاڭەرتەڭ بەتىن جاۋىپ الىپ كەتەدى. «اللا, اللا!» دەپ امان قالدىق... ءبىر كۇنى شىلىكتىگە ارنالعان جوبامدى ماقۇلداعان «قازمۇنايگازدىڭ» قاعازى ۋنيۆەرسيتەتكە كەلدى دەگەن ءسۇيىنشى حابار جەتتى. بەس ميلليون تەڭگە بەرەمىز دەگەن قولداۋ حات قۋانىشىمىزدى ەسەلەي بەردى. ول كەزدە بۇل قوماقتى قارجى.
قازبا جۇمىستارىن سول جىلى دەرەۋ باستاپ كەتتىك. مەن تاياقپەن جۇرەمىن. اۋداننىڭ بەلدى دەگەن ادامدارى كۇتىپ الدى, ءوزارا اقىلداستىق. ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ, كومەكتەسەتىن بولىپ ۋاعدالاستىق.
ال شىلىكتىنىڭ ءوزى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە 6-7 شاقىرىم, ەنى 1 شاقىرىم, ال ۇزىندىعى 6 شاقىرىمداي اۋماقتا 200-دەي وبا بار. سونىڭ 40 شاقتىسى ءىرى وبالار. مەنىڭ «بايگەتوبە» دەگەن وباعا ەرەكشە كوڭىلىم ءتۇستى. اركىم ءار ءتۇرلى ويلارىن ايتتى, بىراق مەن وسى وباعا توقتادىم. قازۋ پروتسەسى ۇزاق ءارى تياناقتى جۇرگىزىلدى. ءار جارتى مەتر سايىن توپىراقتىڭ ءتۇسىن مۇقيات قاراپ وتىردىق. ءسويتىپ 1 جارىم ايدا تاس وباعا جەتتىك. تاس وبانىڭ بيىكتىگى 5 مەتر 50 سانتيمەتر بولدى, ال جالپى وبانىڭ بيىكتىگى – 8 مەتر. سامىرسىن اعاشىنان سالىنعان قابىرعالارعا جەتتىك. 7 قابات بورەنە قابىرعا. جۋاندىعىنا قۇشاق ارەڭ جەتەدى. ۇزىندىعى – 15 مەتر. وبانىڭ شىعىس جاق بەتى قيىق پيراميدا سياقتى بولىپ كەلتىرىلگەن. الدىنداعى دالىزبەن پاتشانىڭ قابىرحاناسىنا بارادى. قابىرحانانىڭ باتىس جاعىن قيىپ الىپ, كىشكەنە سىپىرتقىلارمەن, قالاقشالارمەن تازالاپ وتىرىپ, 1 اي 20 كۇندە ەدەنىنە جەتتىك. اۋدانى – 17 شارشى مەتر. ءىشىن تولىق زەرتتەپ بىتكەن كەزدەگى تابىلعان قازبالارعا تاڭىرقايسىز, عاجاپ ەدى دەيسىز.
مۇندا دا توناۋشىلاردىڭ ءىزى جاتىر. ايتسە دە ودان 4303 دانا التىن شىقتى. تابىلعان اشەكەيلەردىڭ ءبارى نە سىرعا, نە ساقينا ەمەس, تۇگەلى كيىمگە تاعاتىن تۇيمەلىگى بار قۇيما التىندار. وسىلاردىڭ تەحنولوگياسىن زەرتتەگەن مامان عالىمدار بۇل دۇنيەلەرگە قاتتى تاڭعالدى. كولەمدەرى تارىداي عانا تۇيمەلەر. ەڭ قىزىعى, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, التىن دانەكەرلەيتىن اسپاپتار بۇل تۇيمەلەردەن كەيىن شىققان دەلىنەدى جانە التىندى التىنعا دانەكەرلەۋ ءۇشىن ونىڭ ەرۋ تەمپەراتۋراسى تومەن بولۋى كەرەك. وعان مىس قوسۋ قاجەت. سوندا 650سو-تا التىن ەريدى. ال تابىلعان تۇيمەلەردىڭ دانەكەرى – 930-960-شى سىناما. مۇنىڭ ەرۋ تەمپەراتۋراسى – 1100سو. ونى دانەكەرلەۋ ءۇشىن ينەنىڭ ۇشىنداي عانا قىزدىرعىش كەرەك. 1100سو جىلۋدى قازىرگى جەتىلگەن تەحنولوگيانىڭ وزىمەن شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. مەنى قۋانتقان جايت وسى بولدى.
– قازبا كەزىندە تابىلعان بەسجۇلدىز نەنى بىلدىرەدى؟
– بەسجۇلدىز – ەڭ كونە سيمۆول, ساق داۋىرىنەن دە بۇرىن بولعان. بەسجۇلدىزدىڭ تۇپكى سەمانتيكاسى, ىشكى ءمانى ەكى قولىن ەكى جاققا جايىپ جىبەرىپ تالتايىپ تۇرعان ادامنىڭ بەينەسىنەن كەلىپ شىعادى. مۇنى عىلىمدا «سيمۆول ۆسەموگۋششەگو چەلوۆەكا» دەيدى. ادامنىڭ كەرەمەت قاسيەتىن, ارتىقشا قابىلەتىن بىلدىرەتىن بەلگى. بۇل ون سەگىز مىڭ عالامدى جاراتقان قۇدايدىڭ ءبىر ماق ۇلىعى, تابيعات الەمدى بيلەۋشى دەگەن ماعىنانى دا بىلدىرەدى. ءتىپتى وسى وي قۇراندا دا بار. جالپى ادامزاتقا ءتان سيمۆولدى كەيىن ماسسوندىق ۇيىمدار, ەۆرەيلەر وزدەرىنىڭ سيمۆولى ەتىپ العان. بەرتىندە پرولەتارلىق ديكتاتۋرا بەسجۇلدىزدى باسقا تاپتارعا ۇستەمدىك دەپ تە بەلگىلەدى. بۇل نەگىزى ءبىر ءوزى جەكە تاقىرىپ دەۋگە بولادى.
– ەندى اشەكەي بۇيىمدار جايلى كەڭىرەك ايتىپ وتسەڭىز. قازبا جۇمىستارى كەزىندە ەكى تاۋتەكەنىڭ تۇمسىعى ءتۇيىسىپ تۇرعان مۇسىندەر ءجيى كەزدەسەدى. قىرىنان قاراساڭىز – قالقىپ كەلە جاتقان قۇس. دەمەك, ءبىر فورماعا ءۇش ءتۇرلى ماعىنا بەرۋى ساقتاردىڭ اڭ ستيلىندەگى ەڭ كونە زامانىنا ءتان دۇنيە مە؟
– قازاقستان جەرىندەگى ساقتاردىڭ ەڭ كونە ەسكەرتكىشى باسى قاسقىردىكى, دەنەسى ايۋدىكى سياقتى التىن بۇيىم, ول دا ساقتاردىڭ سينتەزدىك ونەرىنە جاتادى. بۇلاردىڭ كوبى قۇيما التىن. شىلىكتى «التىن ادامىنىڭ» (كيىمىنىڭ) 80 پايىزى قۇيما التىن. سالىستىرمالى تۇردە ءبىزدىڭ برەندىمىزگە اينالعان ەسىك التىنىنىڭ كوپشىلىگى قاڭىلتىر. بەدەرلەپ سالعان. فولگادان ءسال عانا قالىڭ. ال قۇيما التىننىڭ تەحنولوگياسى الدەقايدا كۇردەلى. جانە جوعارىداعى اتالعان ۇلگىلەردەن بولەك التىن ارقار اشەكەيى تابىلدى. ول دا قۇيما التىن. جالپى, تابىلعان التىن 1 كيلوعا جاقىندادى. عالىمدار مۇنداي اشەكەيلەنگەن التىندار (كوزىنە بيريۋزا قوندىرىلعان) ب.ز.د. ءVى عاسىردان ارىعا بارمايدى دەيدى. ال مىناۋ VIII عاسىرعا جاتاتىندىعى جانە سول كەزدىڭ وزىندە بىزدە بيريۋزانىڭ كەنىشى بولعانى انىقتالدى. ءبىز وعان دەيىن اسىل تاستاردى ءۇندىستاننان, پاكىستاننان اكەلدى دەپ كەلگەن بولاتىنبىز. سول سياقتى ەكى بۇعىنىڭ مۇيىزدەسىپ تۇرعانى, ول ءومىر بايتەرەگى, ءوسىپ-ءونۋدى بىلدىرەدى, ونىڭ سەمانتيكاسى قىزىق, بۇل ەندى ۇزاق اڭگىمە. بەسجۇلدىز جايلى جوعارىدا ايتىپ كەتتىك. مەن بۇنى العاش كورگەندە قازبا ورىندارىندا سوۆەت وفيتسەرلەرىنىڭ گيمناستەركالارىنان ءتۇسىپ قالعان اشەكەي بولۋى كەرەك دەپ تە ويلادىم. ويتكەنى العاشقى كەزدە ولار وسىنداي ەسكەرتكىشتەردى كوپ توناعان. الىپ قاراسام, قۇيما التىن, ارتىندا تۇيمەلىگى بار. كونە مىسىرلىقتار مەن ۆاۆيلوندىقتاردا ەكى اياعىن تالتايتىپ, ەكى قولىن ەكى جاققا كەرىپ, باسىن تىك ۇستاپ تۇرعان ادام – ونىڭ ماڭايىنا دەگەن بيلىگىن, قۇزىرەتىن بىلدىرەدى. ەڭ باستىسى, بەسجۇلدىز بەلگىسى پاتشا كيىمىنىڭ كورنەكتى جەرىندە تۇرعان, دەمەك قابىرحانادان تابىلعان ادامدى ءبىز پاتشا دەپ تانىدىق. العاشىندا كوبىسى بۇل تۇجىرىمىمىزدى مويىنداعىسى كەلگەن جوق, ءوزىم سىيلايتىن كارل بايپاقوۆ اعامىز دا بۇل تۇجىرىمىما كۇمانمەن قاراعانىن جاسىرمايمىن. بىراق كەيىن ءوزى ماقالا جازىپ, مويىندادى. ايتايىن دەگەنىم, ماسسوندىقتار مەن كوممۋنيستىك جۇيە وسى بەسجۇلدىزدى پايدالانعان, ال ارعى ءتۇبى قايدا جاتقانىن ءبىزدىڭ قازبا كورسەتىپ تۇر, وسىدان 2800 جىل بۇرىن ساقتار قولدانعان ەرەكشە بەلگى ءبىزدىڭ تاريحتىڭ تىم تەرەڭدە ەكەنىن انىق اڭعارتقانداي.
– ءولىم الدىنداعى ايقاسقان گريفون, قۇستىڭ اياعىنا ورالىپ جاتقان جىلان سيۋجەتى, بۇل جەر مەن كوك كۇرەسى دەپ تۇسىنەمىز. ودان بولەك قازبا جۇمىسى كەزىندە قوڭىراۋشالار تاڭباسى دا تابىلىپتى. وسىلار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– تۇركى داۋىرىنەن, قولا داۋرىنەن بىزگە جەتكەن مەرزىمدەۋشى قۇرال – قوس قىرلى جەبەنىڭ ۇشى. ونىڭ سالماعى ءار كەزدە وزگەرىپ وتىرعان. شىلىكتىدەن اتالعان جەبە دە تابىلدى. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ كونەلىگىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا چەرنيكوۆتىڭ قازباسىنان وسىنداي 7-8 جەبە ۇشى شىققان. ول كىسى بۇنىڭ ءبارىن العازياعا, العازيا مادەنيەتتەرىنە جاتقىزدى, تەلىدى... شىلىكتىدەن تاقتايشاعا بۇعىنىڭ سۋرەتى سالىنعان بۇيىم دا شىقتى. ساق-سكيف مادەنيەتىندەگى العاش بوياۋى بار ەسكەرتكىش. جالپى, شىلىكتىنىڭ التىن ادامىن قالپىنا كەلتىرۋ وتە كۇردەلى بولدى. ونى 2009 جىلى ءبىر-اق قالپىنا كەلتىردىك. ويتكەنى بىزگە جەتكەنى تەك التىن, ونىڭ ءوزى ءار جەردە شاشىلىپ جاتتى. ونى جيناقتاۋدا تۇركىلەردىڭ, ورتالىق ازيا, ءسىبىر, كونە ورتا عاسىر, ساق-سكيف كيىمدەرى تۋرالى ەڭبەكتەر ماعان كوپ كومەكتەستى. مەن وعان بەشپەنت كيگىزدىم. بۇل ساقتارعا ءتان سىرتقى كيىمنىڭ ءبىرى. ساقتار كيىمدەرىنىڭ ءتۇسى كوبىنەسە قىزىل-كۇرەڭ ءتۇس. سودان سوڭ شاپان جاپتىم. مينيسترلەر شاپاندى قابىلداماي قويدى. شەشىپ تاستا, ەسىكتىڭ التىن ادامىمەن بىردەي بولۋ كەرەك دەپ قويمادى. مەن ەسىكتىڭ التىن ادامى ول جاس بالا, ال مىناۋ پاتشا دەپ شىر-شىر ەتەمىن. جانە, ءبىر نارسەنى ايتۋىمىز كەرەك, ەسىكتىڭ التىن ادامى ورتالىق قابىردەن شىققان جوق, ول تولىق تونالعان. ول شەتكى قابىردەن ەش تونالماي شىققان جاس حانزادا. شاپان كيۋ جاسىنا جەتكەن جوق. ال مەن شاپاندى ويلاپ تاپقانىم جوق, ار جاعىندا «قاتىندى» دەگەن جەردەن توڭ باسقان وبادا كيىمنىڭ تەكستيلى ساقتالىپ قالعان. سول كيىم ۇلگىسى شىلىكتىدەن شىققان. استارلى, جىبەكتەن جاسالعان شاپان.
ال بەت ءپىشىنىن ماسكەۋدەگى گەراسيموۆ لابوراتورياسىنا جىبەردىك. پاتشانىڭ بۇكىل سۇيەگى تۇگەل شىقتى. ولاردىڭ جىبەرگەن گيپس-نۇسقاسى ماعان ۇناعان جوق. التىن ادامدى ەۆروپەويد قىلىپ جىبەرگەن. سەنىمدى ادامدارىمدى جىبەرىپ, تەكسەرسەم, مۇلدە كەلمەيدى. ءسويتىپ ونىڭ ناعىز بەت ءپىشىنىن قايتا جاسادىق. بۇل ەۆروپەويد, بىراق كونە ەۆروپەويد. ونىڭ قۇرامىندا 30-40 پايىز مونگولويدتىك ءپىشىن دە بار. ال باس كيىمى كادىمگى ەسىكتەن شىققان التىن ادامنىڭ, تيگروحاۋد ساقتارىنىڭ شوشاق بورىگى. بۇل – تىماقتىڭ ءپروتوتيپى. ءبىز اتا-بابادان كەلە جاتقان دۇنيەنى ساقتاعان ەكەنبىز. بەسجۇلدىز تۋرا ماڭدايىندا تۇر. كەيبىر جولداستار سەن ونى قىزىلارمياشىلار قىلىپ جىبەردىڭ عوي دەپ كۇلدى. بويى – 179-182 سانتيمەتردىڭ اراسى, زەرتتەگەن انتروپولوگتەر ونىڭ ەت پەن سۇتپەن تاماقتانعان جانە سولاقاي ادام ەكەنىن انىقتادى. جامباس سۇيەكتىڭ بەلگىلەرىنە قاراعاندا, ات ۇستىندە كوپ جۇرگەن ادام ەكەنى جانە انىقتالدى. جاسى 37-42-ءنىڭ اراسى دەپ توپشىلاندى. ناعىز ەل باسقاراتىن كەزى جانە سول جاۋگەرشىلىك زامانداعى ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ىقتيمالدىعىنا سايكەس كەلىپ تۇر.
– «قارا ارحەولوگتەر» ءالى دە بار. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ تراگەدياسى.
– جالپى, «قارا ارحەولوگتەر» ءالى دە بار, بىلتىر ەلەكە سازىن قازعاندا, زەينوللا ساماشەۆ ءبىر التىن كيىمدى ادام تاپتى. قىستاي سول جەردە وبلىس اكىمى قاراۋىل قويسا دا ءبارىبىر ەكى وبانى قازىپ, التىنىن الىپ كەتىپتى. ونداي جاعداي قازاقستاندا كوپ, بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى باستى تراگەديالاردىڭ ءبىرى. تاريحقا زيان, قىپ-قىزىل قيانات. زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك, ۇلكەن ايىپپۇل سالسا, توقتار ەدى دەپ ويلايمىن. بىراق قالاي ەكەنى بەلگىسىز, وسى ۇسىنىس قابىلدانبايدى, 3-5 ميلليونعا دەيىن ايىپ سالۋ, سوتتاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ۇسىنعانبىز. بىراق سونىمىزعا سەلت ەتكەن ءتىرى جان كورگەنىمىز جوق.
ءبىزدىڭ زەكەڭ (ساماشەۆ) ەكەۋىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىز, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە تابىلعان دۇنيەلەردى زەرتتەۋ ءۇشىن ارنايى ءتۇرلى سالا ماماندارىن اتتاي قالاپ, شاقىرىپ الامىز. ولاردىڭ دا كوزقاراسى كەرەك. پالەوبوتانيك, پالەوزولوگ دەگەن ماماندار بار, سولارعا ماتەريالدارىمىزدى بەرەمىز. قازىر جان-جاقتى قاراستىرماساڭ, بۇرىنعىداي تازا تاريحي, ەتنوگرافيالىق پايىم جەتكىلىكسىز.
ەڭ باستى ايتارىم, ءبىز ساق, ءۇيسىن مادەنيەتىن شاتاستىرماۋىمىز كەرەك. ەكەۋى جەكە-دارا ەكى ۇلكەن مادەنيەت. جيناقتاپ كەلسەم, شىلىكتى تۋرالى 600 بەتكە جۋىق عىلىمي ەڭبەك جازدىم, دەمەك ايتار نارسە كوپ. كەيبىر ايتىلماي قالعان اقپاراتتار بولسا, سول كىتاپتا جانە وسىعان دەيىنگى جازعان عىلىمي ماقالالارىم مەن ەڭبەكتەرىم دە بار, سوندىقتان ۇزاق اڭگىمەنى وسىلاي قىسقا قايىرۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.
اڭگىمەلەسكەن
ساپارباي پارمانقۇل,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
