رۋحانيات • 11 ناۋرىز، 2020

كىرمە دىبىستاردان ارىلعان ءجون

130 رەتكورسەتىلدى

وسكەمەندە وتكەن جاڭا ءالىپبي جوباسىن اشىق تالقىلاۋدا فيلولوگ عالىمدار، ادىسكەرلەر تاراپىنان ءارتۇرلى ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر ايتىلدى. جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعان جەتى ۇسىنىسقا جەتپىس ءتۇرلى پىكىر ءبىلدىرىلدى.

بىرەۋ قولدادى، بىرەۋ قولدا­مادى. ءبىر عالىم «چ»، «ف»، «ح»، «تس» دى­بىس­تارىنىڭ قا­جەتى جوق. «ف» دى­بى­سىنىڭ ورنىنا «پ» دى­بىسىن پاي­دالانۋعا بولادى. ء«ى» مەن «ي» ارىپتەرىنىڭ ورنىن اۋىستىرۋعا قار­سى­مىن. سەديل بەلگىسىنە دە مۇلدە قار­سى­مىن، سوزدەردى جازۋ بارىسىندا ارىپ­تەردى بايلانىستىرۋ قيىنعا تۇسەدى» دەسە، ەندى ءبىر عالىم: «چ» مەن «تس»-عا تاڭبا بە­رۋ­­دىڭ قاجەتى جوق. «ج» ءارپىن «J» دەپ بۇ­رىن­عىداي جازعان دۇرىس»، دەدى. 

سەمەيدەگى شاكارىم ۋنيۆەرسي­تە­تى­نەن كەلگەن عالىم تولەۋعازى ءنۇر­­سالىموۆ قازاق ءالىپبيىن ازىرلەپ جاتقان­دىق­تان قازاق الىپبيىندە قازاقتىڭ ءتول دىبىستارى تۇرۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. «قازىر قازاق تىلىندە 31 دىبىس بار. 1928 جىلعا دەيىن دىبىس سانى 28 بولدى. ونىڭ 27-ءسى ءتول دىبىسى­مىز بولدى دا، ء«ا» دەگەن ءبىر عانا كىرمە دىبىس بولدى. اراب-پارسى ءتىلى­نىڭ اسەرىمەن ونى قازاقتىڭ ءتول دىبى­سىن­داي قابىلداپ كەتتىك. 1940 جىل­دان باستاپ كيريلل قارپى ەندى. ونىڭ ەرەجەلەرى قولدانىسقا كىردى. بۇل ءبىزدىڭ جازۋ پسيحولوگيامىزدى ورى­س­­تان­دىرىپ جىبەردى. ءبىز قازىر قازاق­تىڭ سويلەۋ مانەرىنەن ايرىلدىق، فونە­تي­كالىق زاڭىمەن سويلەۋدەن قال­دىق. قازىر 1940 جىلدارداعى قازاقتار­دىڭ سويلەۋ مانەرىمەن سويلەسەك ەسكى زاماننىڭ قالدىعى رەتىندە قاراي­دى. بۇل – 80 جىلداعى وزگەرىس. ەندى 80 جىلدان كەيىن نە بولادى؟ سون­دىق­تان مۇمكىندىگىنشە كىرمە دىبىس­تاردان قاشۋىمىز كەرەك. ءبىر عاسىر ىشىندە ء«ا» دىبىسىنان بولەك تاعى ءۇش دىبىس تىلىمىزگە قوسىلدى. ولار – «ۆ»، «ف»، «ح» دىبىستارى. بۇل دىبىستار قۇلا­عىمىزعا ءسىڭىستى بولىپ قالدى. قازىر فاتيماعا ء«باتيما بول» دەسەڭ كەلىسە مە؟ كەلىسپەيدى. ال قالعان «چ»، «تس» دىبىس­تارىنان قۇتىلۋىمىز كەرەك. سوند­ا عانا ءتىلىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپا­تىن ساقتاۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىز كىرمە سوزدەردى قابىلداماي تۇرا المايمىز. بىراق وعان «قازاقتىڭ تىماعىن كيگىزىپ كىرگىزەيىك» دەپ كەزىندە حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ايتقانداي، قازاقى دىبىستاۋ جۇيەسىنە سالىپ كىرگىزەيىك»، دەدى ول.

وسكەمەندەگى سارسەن امان­جولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاق­ستان مەملە­كەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ وقىتۋ­شىسى بەردىبەك بياروۆ: ء«بىز قاي ءتىلدىڭ ءالىپ­بيىن جاساپ جاتىرمىز» دەگەن ماسە­لەنىڭ باسى اشىلۋى كەرەك. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيى بولسا، وندا ەش­كىمگە جالتاقتاماي تەك قازاق ءتىلى دىبىستارىن بەلگىلەيتىن ءالىپبي جاساۋىمىز كەرەك. تۇپنۇسقا تىلدەگى سوزدەردى جازۋ ءۇشىن اناۋ دىبىستى الايىق، مىنا دىبىستى الايىق دەگەن پسيحولوگيادان ارىلۋىمىز كەرەك. ءاربىر ءتىل ءوز تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن تۇپ­نۇسقا ءتىل بولىپ تابىلادى. ءبىر ءتىل نەمەسە ءبىر ءتىلدىڭ ءسوزى ەكىنشى تىلگە تۇپ­نۇسقا بولا المايدى. بارلىق ءتىل ءبىر-بىرىمەن تەڭ. الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق، ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە ءسوز اۋىسقانىمەن، دىبىس اۋىسپايتىنىن كورەمىز. ءبىر ءتىل ەكىنشى ءتىلدىڭ ءسوزىن ءوز دىبىسىمەن جازادى. اعىلشىن فرانتسۋز ءتىلىنىڭ ءسوزىن جازۋ ءۇشىن فرانتسۋز دىبىسىن المايدى، اعىلشىن ءسوزىن نەمىس ءوز دىبىسىمەن جازادى. ورىس قازاقتىڭ اكىم، ءماجىلىس، قازاقستان دەگەن سوزدەرىن جازۋ ءۇشىن قازاق تىلىندەگى ء«ا»، ء«ى»، «ق» دىبىس­تارىن الا ما؟ المايتىنىنا كوز جەتكىزىپ وتىرىپ، ولاردىڭ دىبىسىن ءبىز نەگە الۋىمىز كەرەك؟!» دەپ الەمدىك تاجىريبەگە كوز جۇگىرتە كەلە «ى» جانە ء«ى» دىبىستارى ءبىر تاڭبامەن ء(ى – ى، ءى – ءى)، «ۋ» دىبىسى «W»، «ي» دىبىسى ء«ۇ» تاڭباسىمەن بەرىلسە، الىپبيدەن «ح»، «ھ»، «ۆ»، «ف» دىبىستارى الىنىپ تاستالسا» دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار