ايماقتار • 10 ناۋرىز، 2020

ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى تالقىلاندى

65 رەتكورسەتىلدى

پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن قورىتىندىلاۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس الماتى قالاسىندا فيلولوگ عالىمدار مەن ءتىل ماماندارى اراسىندا اشىق تالقىلاۋ ءوتتى.  شاراعا قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرى، قالا اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى مەن بەلگىلى عالىمدار قاتىستى.

ەلىمىزدە ۇزاق ۋاقىت بويى قىزۋ تالقىلانىپ كەلە جاتقان تاريحي بەتبۇرىس جاي عانا تىلدىك رەفورما ەمەس، رۋحاني سانانىڭ جاڭعىرۋى ەكەنىن ايتقان عالىمدار، نەگىزگى ءتورت ماسەلەنى جىپكە ءتىزىپ، ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ءتىل ماماندارى الىپبيدە قازاقتىڭ ءتول دىبىستارى، ياعني 19 داۋىستى، 9 داۋىسسىز دىبىس جەكە-جەكە تاڭبالارمەن كورىنىس تابۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ودان بولەك، جاڭا الىپبيدە ءبىر دىبىس ءبىر تاڭبامەن بەرىلۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار، لاتىن گرافيكاسىنداعى داۋىستى دىبىستى تاڭبالايتىن تاڭبامەن تەك داۋىستى دىبىستى، تيىسىنشە داۋىسسىز دىبىستاردى تاڭبالايتىن تاڭبامەن تەك داۋىسسىز دىبىستاردى تاڭبالاۋىمىز قاجەت دەگەن پىكىر ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى.   

سونداي-اق جيىنعا قاتىسۋشىلار بۇل تاريحي قادامعا بەت تۇزەردە ەڭ الدىمەن ورىس ءتىلىنىڭ ەمەس، قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن جاساپ وتىرعانىمىزدى نازاردان شىعارماۋىمىز كەرەكتىگىن ايتادى.  نەگە دەسەك، بۇل ىستە ناقتى ءبىر توقتامعا كەلە الماۋىمىز جوعارىدا كەلتىرگەن ءتورت ماسەلەدەن تۋىنداپ وتىرعان كورىنەدى. ءبىر قاراعاندا قاراپايىم بولىپ كورىنەتىن بۇل پرينتسيپتەر ءتۇرلى پىكىر قايشىلىقتارىن تۋدىرۋدا. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ەڭ الدىمەن وسى قاعيدالاردى قاپەردە ۇستاعان ابزال.

– ورىس ءتىلىنىڭ بارشا دىبىستارى قازاق ءتىلىنىڭ الىپبيىندە كورىنىس تاپقان. ءبىز ولاردى اينىتپاي پايدالانامىز. كەيبىر عالىمدار قازىر قازاق تىلىندە كوپتەگەن ورىس تىلىندەگى دىبىستار بارىن ايتادى. ءبىز ولاردى قولدانامىز. دەگەنمەن عىلىمي تۇرعىدان قاراساق، ءبىز تەك ورىس سوزدەرىن ايتامىز. قازاق ءتول سوزدەرىندە ورىس تىلىندە بار سوزدەر جوق. قازاق ورفوگرافياسىندا كەيبىر ورىس ارىپتەرىن پايدالانعانىمىزبەن، بىردە ءبىر بوتەن دىبىس قازاق تىلىنە ەنگەن جوق. قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس قۇرامى وزگەرگەن جوق. ەجەلگى قالپىندا. ءبىزدىڭ شەت ءتىلدىڭ سوزدەرىن اينىتپاي پايدالاناتىنىمىز، سول دىبىستار، سول ەرەجەلەر تىلىمىزگە ەندى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ماسەلەن فرانتسۋز بەن نەمىس ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن تۋىس تىلدەر. بىراق ولاردا بىردە-ءبىر باسقا ءتىلدىڭ بۇكىل دىبىس جۇيەسى كورىنىس تاپپاعان. كوپتەگەن فرانتسۋز دىبىستارى نەمىس ءتىلىنىڭ الىپبيىندە كەزدەسپەيدى جانە كەرىسىنشە. ال ورىس ءتىلى مەن قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرى عىلىمي تۇرعىدان مۇلدە سايكەسپەيدى. ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى. دەگەنمەن ءبىز ءبارىبىر ورىس سوزدەرىن ايتقاندا سول ءتىلدىڭ دىبىستارىن پايدالانامىز. قازىرگى كەزدە بىزگە ەشقانداي قاتىسى جوق، شەت تىلدەردە عانا كورىنىس تاباتىن دىبىستاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماي كەلەمىز. ەكى ءتىلدىڭ ەرەجەلەرى تىلدىك جۇيەمىزگە جارىسىپ ەنگەن. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە سودان ارىلىپ، تەك قانا ءتول ءالىپبيىمىزدى جاساۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك، – دەيدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك.

باسقوسۋدا الماتى قالاسى  اكىمى اپپاراتىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ورتالىعىنىڭ باس ينسپەكتورى باقىت قالىمبەت، بەلگىلى عالىمدار ءالىمحان جۇنىسبەك،  قۇرالاي كۇدەرينوۆا، يۋلاي شاميوعلۋ ءسوز الىپ، ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ماماندار ورفوگرافيا وتە كۇردەلى سالا، ەڭ الدىمەن ساۋاتتى جازۋ ءۇشىن ورفوگرافيا مەن عىلىمي نەگىز بولۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان ونىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىنە سۇيەنۋ ماڭىزدى. بۇل تۇرعىدا شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە دە كوز جۇگىرتكەننىڭ  ارتىقتىعى جوق. ەڭ باستىسى ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتى بۇزىلماۋى كەرەك. ءالىپبي دەگەن قاتىپ-سەمىپ قالعان دۇنيە ەمەس. ول جول-جونەكەي جوندەلە، تولىقتىرىلا تۇسەدى. الايدا «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەپ قازىر رەتتەۋگە بولاتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى كەيىنگە شەگەرۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى  لاتىن الىپبيىندەگى قازاق جازۋىن قالىپتاستىرۋ – ۇلتتىق سانانى  ازات ەتىپ، ۇلتتىق بىرلىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى قادام.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار