رۋحانيات • 28 اقپان، 2020

قايسارلىق قاعيداتى

24 رەتكورسەتىلدى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تولارساقتان قان كەشىپ ءجۇرىپ، ەۋروپانىڭ جارتىسىن شارلاعان، الەمدى فاشيزم ەزگىسىنەن قۇتقارۋ جولىندا قارۋ اسىنعان بايمۇقان امانتاەۆتىڭ ونەگەلى ءومىرى ۇرپاقتارىنا ۇلگى.

بۇل – كوزى تىرىسىندە: «مەن ءوز پارتيامنىڭ جانە ءوز تۋعان ەلىمنىڭ جاۋىنگەرىمىن» دەي­تۇعىن انتىنا ادال، وتانىنا شەكسىز بەرىلگەن جا­ۋىنگەر-كوممۋنيست تۋرالى ەستەلىكتىڭ ءبىر ۇزىگى.

1912 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان ب.امانتاەۆ 6 جاسىنان باستاپ اقمولا قالاسىنداعى جەتىمدەر ۇيىن­دە تاربيەلەندى. سول جەردە فاب­­ريكا-زاۋىتتىق وقىتۋ مەكتەبىن ءتامام­داپ، پەتروپاۆل قالاسىنداعى تەمىر جول كولىگى تەحنيكۋمىنا وقۋعا قا­بىل­داندى. جاس كەزىنەن قوعامدىق جاس­تار قوزعا­لىستارىنا بەلسە­نە قا­تى­سىپ، كوم­سومولدىڭ قاي­نار كوز­ىن­دە بولدى. سول ەڭبەگى ەسكە­رى­لىپ، كەيىن 1934 جىلى جاستاردى تاربيەلەۋ ىسىندە بەلسەندىلىك تانىتقانى ءۇشىن نۇرا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بكپ (ب) كوم­مۋ­نيس­تىك پارتياسىنا قا­بىل­دان­دى.

1937 جىلى كوڭىرات اۋدا­نى­نىڭ (قاراعاندى وبلىسى) پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ اۋىس­­تى­رىلسا، اراعا ءتورت جىل سا­لىپ 1941 جىلى قاڭتاردا بكپ (ب) كوميتەتىنىڭ شەشىمى بو­يىن­شا لە­نينگراد قالاسىنداعى جوعا­رى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبە­رىل­دى. وسى تۇستا سوعىس باستالىپ، وقۋىن اياقتاماستان ماي­دان­عا شا­قىر­تىل­دى. ماسكەۋ قا­لا­سىن قور­عاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى بول­دى. ءتىپتى اتتى اسكەر قاتا­رىن­­دا دا سوعىستى. 1941 جىلى قىر­­­كۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا العاش رەت جاراقاتتانىپ، دەن­­ساۋ­لىعى تۇزەلگەننەن سوڭ ۆ.لەنين اتىنداعى اسكەري-ساياسي ۋچيليششەنىڭ جەدەلدەتىلگەن كۋرسىنا جىبەرىلەدى. 1942 جىلعى قاراشادا ۋچيليششەنى ويداعىداي ءتامامداپ، بىردەن ساياسي جەتەكشى رەتىندە ۇرىس شەبىنە اتتاندى.

مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ب.امانتاەۆ 302-تەرنوپول ديۆي­­زياسىنىڭ قۇرامىنداعى 827-اتقىش­تار پولكىندە روتا سايا­سي جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ، سولتۇستىك كاۆ­كاز ماي­­دانىنا قاتىسادى. كەيىن 3016-تەمريۋك ديۆيزياسىنىڭ 1075 پول­كىنىڭ 2-باتالونىندا پار­تورگ بولىپتى. كەزەكتى جارا­قات­­تان ايىققان سوڭ، 1-ۋكراينا ماي­دانىنا جىبەرىلەدى. 60-ارميا قولباسشىلىعىنىڭ شەشىمى بويىنشا ەكى مارتە «قىزىل تۋ» وردەندى 246-شۋمسك ديۆي­زيا­سىن­ىڭ 914-پولكىندە ساياسي ءبولىم كومان­ديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعاي­ىندالادى.

سوعىستا جاۋىنگەر بول­­ىپ قانا ەمەس، ساياسي جەتەكشى جۇ­مىسىن ات­قار­دى. جا­ۋىن­گەر­لەر­مەن تاربيە جۇ­­مىس­تارىن دا جۇرگىزدى. ول وزگە دە ساياسي جەتەك­شى­لەر، كوميسسارلار سياق­تى بلينداجدار مەن وكوپتاردى ارا­لاپ، پوستتاردى تەكسەرىپ، جاع­داي­دى ءبىلىپ تۇرعان ەكەن. جانى مەن ءتانى قاجىعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ، قۇلازىعان كوڭىلىن كوتەرىپ، جاس ساربازداردىڭ تى­لە­ۋىن تىلەدى. ءتۇسىندىرۋ، ۇگىت-نا­سي­حات جۇمىستارىنا جۇيەلى تۇردە جەتەكشىلىك ەتە ءبىلدى. ءتىپتى ساياسي ساباقتار جۇرگىزۋگە دە ۋاقىت تا­ۋىپ وتىردى.

سوعىس كەزىندە ساياسي جەتەك­شى­نىڭ اتقارعان جۇمى­سىن با­عا­­لاۋ قيىن. ولار ارقا­شان ەر­لىك پەن نامىستىڭ، قاھار­مان­­دىقتىڭ ۇلگىسى بولعانىن ايتۋ قاجەت. ساياسي جەتەكشىلەر جاۋ­عان وققا قاراماي، مايدانداس­تا­رىن شابۋىلعا شاقىردى. سار­بازداردىڭ جىگەرىن جانىپ، ولار­دىڭ مويىماۋى، بەرىلمەۋى، كەرى شەگىنبەۋى ءۇشىن رۋحتارىن شىڭدادى.

ب.امانتاەۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ارە­كەت­تەرى تۋرالى سوعىس حرونيكاسى بىلاي ءورىلىپتى. 1943 جىلى 31 جەل­توق­ساندا تەمىر جول توراپتارىنىڭ بەسىنشى جول ايىرىعى ءۇشىن ۇرىستا اۆتومات­شى­لار كومانديرى قازا بولىپ، اكەمىز قول­باسشىلىقتى ءوز قولىنا الا­دى. ىلە-شالا ساربازداردى شا­بۋىل­عا باستاپ شىعىپ، كەس­كىلەسكەن شايقاستا ۆزۆود نە­مىس­­تەردىڭ قورعانىس شەبىن بۇز­عان ەكەن. شەپتى بۇزىپ قانا قويماي، جاۋدىڭ ەكى ساربازىن قولعا ءتۇسىرىپ، فاشيستەردىڭ ۇلكەن توبىن جويادى.

1945 جىلعى قىسقى شا­بۋىل­­­داعى ۇرىس الدىندا جاۋىن­گەر­لەردى سوعىسقا دا­يىنداي وتىرىپ، جەكە قۇ­رام اراسىندا ۇگىت جۇمىسىن جۇر­گىز­دى. كراكوۆ باعىتىنداعى جانە ودان ءارى وڭتۇستىك-باتىستاعى مايدانداردا قاراماعىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ جىگەرىن جانىپ، باتالوننىڭ، جەكە قۇرامىنىڭ جوعارى مورالدىق جاي-كۇيىن قامتاماسىز ەتە الدى. سونداي-اق بارلىق اسكەري مىندەتتەردى تابىس­تى ورىندادى. ب.امانتاەۆ قاۋىپتى ەلەڭ قىلماي، ۇنەمى سوققى بەرەتىن توپتا بولدى. جەكە باسىن ۇلگى ەتىپ، ساربازداردى جىگەرلەندىردى.

بىردە روتا جاۋ وعىنىڭ استىندا قالعان ماكسۆالداۋ ەلدى مە­كە­­نىن باسىپ الادى. سول ءسات ب.امان­تاەۆ­تىڭ جەكە ىنتاسى بو­يىن­شا مينومەت روتاسى شاقى­رى­­لىپ، سو­نىڭ تاساسىندا روتانى شا­بۋىل­عا كوتەرەدى. سويتە ءجۇرىپ
1945 جىلى 5 ساۋىردە اۋىلدىڭ شەتىنە شى­عىپ­تى.

ب.امانتاەۆتىڭ ەندىگى ءبىر ەر­لىك ءىسىن ەرەكشە اتاپ ايتقىمىز كەلە­دى. ونىڭ 1943 جىلى 6 مامىردا العان جاراقاتى وتە اۋىر بولدى. سو­عىسقا جارامسىز دەپ تانىلىپ، ۇيگە جىبەرەمىز دەگەندە ول كىسى باس تارت­قان ەكەن. كومانديرلەرىن قاتاردا قال­امىن دەپ كوندىرەدى. الايدا ب.امانتاەۆ بەرلينگە دەيىن جەتە الما­دى. 1945 جىلى ساۋىردە وقتىڭ جا­رىقشاعى يىعىنان اۋىر جارالادى. پولشاداعى گوس­پيتالعا ءتۇسىپ، جەڭىستى سوندا قارسى الدى. بىراق ول ءۇشىن سوعىس اياقتالعان جوق ەدى. بان­­­دەروۆشىلاردىڭ شابۋىلىنا ۇشى­راپ، تاعى جارا­قات­تا­نىپ، ۋكراي­نا­دا­عى گوسپيتالدا ەم­دە­لە­دى.

تاڭعالارلىق تاعدىر يەسى نەبىر سىننان وتسە دە ءتىرى قالدى. اقىرى 1945 جىلى قاراشادا اعا لەيتەنانت شەنىمەن تۋعان ۇيىنە – اقمولا قالاسىنا ورالدى.

ەرلىگى ەلەۋسىز قالماي «قىزىل جۇلدىز»، ءىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن، «كاۆ­كاز قور­عانىسى ءۇشىن»، «قا­ھار­م­ا­ن­دى­عى ءۇشىن»، «گەرمانيا تۇ­بىن­دە­گى جەڭىس ءۇشىن»، «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن مارا­پاتتالدى.

سوعىس اياقتالعان سوڭ مۇگە­دەك­تىگىنە قاراماستان، قوعام يگى­­لى­گى جو­لىن­­داعى قىزمەتىن جال­عاس­تىردى. اقمو­لا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى جا­­نىنداعى كوشى-قون ءبولىمىنىڭ باس­تى­عى بولىپ جۇمىس ىستەدى. كەيىن ۆيشنەۆ اۋداندىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بۇدان سوڭ قورعالجىن اۋدا­­­نىنداعى ماشينا-تراكتور ستانساسىنىڭ باس­تى­عى بولىپ جۇمىس ىستەپ، سول جەردەن دەن­ساۋ­لى­عىنا بايلانىستى مەر­زى­­مى­نەن بۇرىن زەينەتكەرلىككە شىق­تى. 1979 جىلى ومىردەن وزدى.

 

كەنجەبەك امانتاەۆ

 

نۇر-سۇلتان

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • بۇگىن، 20:12

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:45

بالالار ۇيىندەگى ىزگىلىك شاراسى

ايماقتار • بۇگىن، 15:47

ەلتاڭبا تاريحى تالقىلاندى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:54

ۇقساس جاڭالىقتار