رۋحانيات • 24 اقپان، 2020

ءسوز سويىل №89

3024 رەتكورسەتىلدى

كەشىرىلەر كەمشىلىك

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى كەزىندە جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ سىر بويىنداعى ءبىر ءىسساپارى بارىسىندا شيەلىدەگى «قازاتاوموندىرىسىنە» قاراستى №6 كەن باسقارماسىنا سوعادى. جەرگىلىكتى اكىمدەر مەن كەن باسقارماسىنىڭ باسشىلارى كۇتىپ، جۇمىس جاعدايىمەن تانىستىرادى. سوڭىنان قورىتىندى جيىن وتەدى. سوڭىنان ءسوز العان قالامگەر ءوز تۇجىرىمدارىن ايتا كەلىپ: «نەگىزىنەن جۇمىستارىڭىز دۇرىس سەكىلدى. دەگەنمەن، ءبىر كەمشىلىكتەرىڭىز بار ەكەن..» دەپ باسشىلارعا سىناي قارايدى. لاۋازىمدى ادامنىڭ اۋزىنان «كەمشىلىك» دەگەن ءسوز شىققاننان: «ويپىرماي، قاي جاعىمىزدان قۇداي ۇرىپ قالار ەكەن» دەپ جەرگىلىكتى باسشىلار قىپىلىقتاي باستايدى. «كەمشىلىكتەرىڭىز سول... رۋعا بولىنەدى ەكەنسىزدەر..» دەيدى ساۋىتبەك. باسشىلاردىڭ ءبىرى: «جوق، ءا، بىزدە بولىنۋشىلىك جوق»، دەسە، ەكىنشىسى مويىنداعانداي: «قازاق بولعان سوڭ، ونداي-ونداي كەزدەسىپ قالۋى مۇمكىن...» دەپ كۇمىلجيدى. شامالى ءۇزىلىس جاساپ العان ساۋكەڭ: «جانە دە ولارىڭىزدى ءار جەرگە جازىپ قويادى ەكەنسىزدەر» دەپ قادالا تۇسەدى. «ولاي ەمەس دەسەڭىزدەر، رۋ-6، رۋ-4، رۋ-3» دەگەن جازۋى بار كورنەكىلىكتى قالاي تۇسىنەمىز؟» دەيدى كۇلمەستەن. وسى كەزدە الدىڭعى ءسوزدىڭ زىلىنەن ساسقالاقتاعان باسشىلار ابدراحمانوۆتىڭ ازىلدەپ وتىرعانىن ەندى اڭعارعانداي جامىراي سويلەي جونەلىسىپتى: «ويباي-اۋ، ول مەكەمەنىڭ اتى ەمەس پە، رۋ-دەگەن «رۋدا ۋپراۆلەنيە» دەگەنىمىز عوي...

 

ءدىرىل مەن ءدۇرىل 

 بەلگىلى جۋرناليست اقايدار ىسىموۆ الپىستان اسىپ ەكىنشى نەكەلى ايەلىنەن ۇلدى بولىپ، قۋانىشىن ءوزى تۋعان اۋىلى – تەلىكولدە اتاپ وتەدى. بۇل جيىنعا نەگىزىنەن ينستيتۋتتا بىرگە وقىعان جاقىن دوستارى، سىيلاس جورا-جولداستارى قاتىسادى. كوڭىلدى داستارحان باسىندا بەلگىلى تەلەجۋرناليست تىلەۋقابىل مىڭجاساروۆ داۋسىن مىڭ قۇبىلتا دىرىلدەتىپ، ارتىستىك مانەرمەن جۇرتتىڭ ىشەك-سىلەسىن قاتىرىپ وتىرسا كەرەك. كوپشىلىكپەن بىرگە جادىراپ وتىرعان ساۋىتبەك تە ءازىلدى ارى قاراي جالعاستىرىپ: «دەگەندە جاسى الپىستان اسقان كىسىنىڭ دىرىلدەن اۋلاق بولعانى ءجون. اسىرەسە، سەن... اقايدار بايقا!»، دەيدى استارلاي سويلەپ. سول كەزدە اقاڭ ساسپاستان: ء«ا، مىنا قىزىقتىڭ ءبارى – سول ءدىرىل مەن ءدۇرىلدىڭ ارقاسى شىعار...» دەپتى.

ەمگە تاپپايسىڭ

 كەڭەس وداعى كەزىندە، سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزى بولسا كەرەك، ستسەناريىن جاس تالانت جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ جازعان «گاۋھارتاس» ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ، ماسكەۋگە بەكىتۋگە «گوسكينونىڭ» باستىعى قالتاي مۇقامەدجانوۆ الىپ بارادى. تالقىلاۋدان سوڭ وداقتىق كوميسسيا ءفيلمدى نەگىزىنەن ەكرانعا جىبەرۋگە كەلىسەدى دە، يدەولوگيا جاعىنان ءبىر ەسكەرتپە جاسايدى. ء«بارى جاقسى، دەگەندە فيلمدە ورىس ۇلتىنىڭ بىردە ءبىر وكىلى جوق ەكەن»، دەيدى. قاشاندا قالجىڭى دايىن قالتاي اعامىز سوندا: «سيىر باعاتىن، شوشقا باعاتىن ورىستار قازاقستاندا بار، ال قوي باعاتىن ءبىر ورىستى ەمگە تاپپادىق» – دەپ ازىلگە سۇيەنگەن ءۋاج ايتىپ تاپقىرلىق تانىتقان ەكەن.

 

نۇرماحان ەلتاي،

قىزىلوردا وبلىسى

 

 ساۋاتسىز پەندەنىڭ سيقى

سول ساۋاتسىز پەندە،

قۇمار بولىپ شەنگە –

وسەكتەپ ءجۇرىپ وزگەنى،

ءوسىپ كەتتى دەمدە...

 

باستىقتىڭ قاباعىن «باقتى»،

جاعىمپازدانىپ جاقتى...

بەرەتىنىن بەرىپ،

وزگەنى سىرتىنان «ساتتى...».

وسەكشىل، وزبىر، ءوسۋدىڭ،

وسىلاي امالىن تاپتى.

 

بۇگىندە ءوزى بولعانداي،

ءتورت جاعى تۇگەل تولعانداي،

كەۋدەسىن كەرىپ كوسەمسىپ،

سويلەيدى سول سورماڭداي...

 

عاسىر پەندەسى

كەرەمەت كۇتىم،

كيىمى ءبۇتىن.

سۋسىنى – شاراپ،

تاماعى – ءتۇتىن.

 

قىمبات نەبىر،

كولىگى تەمىر.

قۇلقىنى قۇردىم،

قۇرىسىن-اي، جەبىر...

 

ايتپايىن اتاپ،

ارمانى – اتاق...

ويپىرماي، ويى –

مانساپ پەن ماداق.

 

ءتىلىن توسەپ،

ايتاتىنى – وسەك:

باسەكە...

كۇندەۋ...

ءبىر كۇنگى «توسەك»...

جات وعان تانىس،

«جىر-ءانى» – تابىس...

قارپىپ قالۋ،

بولسا ەگەر «شانس»...

 

كاسىبىن «نەكە»-لەپ،

كاتتانى «كوكە»-لەپ...

كەي جەردە «پرياموي»،

كەتەدى «توتەلەپ»...

 

بۇندايلار جالپى،

بۇرىننان قالپى –

وزىنەن زورعا،

جاعىنۋ سالتى...

 

قازىبەك اشىربەك ۇلى

 قىزىلوردا

 

تىكەنەك ءسوز

تاپانشاڭىز بولسا – بانك توناي الاسىز. ال بانكىڭىز بولسا – وندا بۇكىل ەلدى تونايسىز...

***

ەگەر ارىستانمەن بىرگە اشارشىلىققا تاپ كەلسەڭ – ارىستان سەنەن كەيىن ولەتىنى انىق.

***

سىيلىقتىڭ مىقتىسى – اقشا، ويتكەنى ول مەندە بار دەپ ەشكىم ايتا قويمايدى.

***

ەگەر ارميا مەن پوليتسيانىڭ ايلىعىن ءبىر مەزگىلدە بىردەن ءۇش ەسەگە وسىرە قويسا، وندا بيلىك حالىقتان قورقىپ وتىر دەگەن ءسوز.

***

جەر بەتىندە ءبارى جاقسى بولسا بالا تۋىلعاندا جان ۇشىرا شىرىلداپ دۇنيەگە كەلمەس ەدى.

 

تالتىرەك

ەل اۋزىندا مىناداي ءبىر ءتامسىل بار. ءتاڭىرىم ادامزاتتى، جان-جانۋارلاردى جارات­قاننان كەيىن ولارعا قانشا جاس بەرى­لەتىنىن پەرىشتەگە ناقتىلاپ ءتۇسىندىرىپتى. پەرىشتە بارىنە بەلگىلەنگەن جاسىن ۇلەستىرىپ، قانداي جاعدايدا ءومىر سۇرەتىنىن بايانداپتى.

ەڭ ءبىرىنشى ادامعا بۇرىلىپ:

– ساعان 35 جاس بەرىلەدى. ءومىرىڭ ءماندى دە ماعىنالى دا بولادى. مىنا جالپاق الەمگە ۇستەمدىگىڭدى جۇرگىزەسىڭ. جەردىڭ ۇستىندەگى، استىنداعى بايلىقتىڭ ءبارى سەن ءۇشىن. بىراق ونى بەيبەرەكەت شاشىپ-توكپەي، ىسىراپ قىلماي، اشقاراقتانباي، اشكوزدەنبەي، قياناتشىل، قاتىگەز، قايى­رىمسىز، پالەقور، ەسەرسوق، ماقتانشاق بولماي قاجەتىڭە جاراتا بەر.

– وسىنشاما بايلىقتى مەنىڭ مەن­شىگىمە بەرگەنىڭىزگە راحمەت. بىراق 35 جىل وتە قىسقا مەرزىم، – دەپتى ادام.

ەسەككە 45 جاس بەرىپتى.

– ومىردە بەينەتىڭ كوپ بولادى. اۋىر-اۋىر جۇمىستارعا جەگىلەسىڭ. ەڭبەگىڭمەن تاپقانىڭ وزىڭە بۇيىرا بەرمەيدى.

– 45 جىل ءومىر سۇرسەم، كورگەنىم ىلعي بەينەت بولسا، ۇزاق جاستىڭ كەرەگى نە؟ 20 جاستى الىپ تاستا، – دەپ ەسەك بۇرتيىپتى.

ادام ەسەك الماعان 20 جاستى سۇراپ الىپتى.

يتكە 40 جاس بۇيىرىپتى.

– ءۇيىڭ بولمايدى، كۇيىڭ بولمايدى. نە بولسا سونى تالعاجاۋ ەتىپ، بۇراتىلىپ ءومىر سۇرەسىڭ. كۇندىز دە، تۇندە دە ءار نارسەگە ءۇرىپ، ادامعا قىزمەت ەتەسىڭ. ايتاقتاسا اۋپىلدەپ ۇرەسىڭ، «كا، كا» دەسە ادامنىڭ قاسىندا ەركەلەپ جۇرەسىڭ، – دەيدى.

يت 20 جاس ارتىق دەپ باس تارتىپتى. ونى دا ادام سۇراپ الىپتى.

پەرىشتە مايمىلعا بۇرىلىپ:

– ساعان دا 40 جاس بەرىلدى. اعاشتان- اعاشقا، بۇتاقتان-بۇتاققا سەكىرىپ، جا­پىراق جەپ كەكىرىپ جۇرەسىڭ. تىرلىگىڭنىڭ ءبارى سايقىمازاق، كورىنگەنگە كۇلكى بولا­سىڭ. ىرجىڭداپ كۇلە بەرەسىڭ، جاعىمپاز، جارامساق بولىپ جۇرە بەرەسىڭ، – دەيدى.

– ونداي سۇرەڭسىز ومىردە ۇزاق جاساۋ­دىڭ ماعان كەرەگى جوق. 20 جاستى الىپ تاستاڭىز...

مايمىل الماعان جاستى ادام تاعى دا ءوتىنىپ سۇراپ الىپتى. پەندەنىڭ 35 جاسقا كەلگەنشە كوپ ويلانباي ءومىر ءسۇرىپ، ودان كەيىن ەسەكتەي بەينەت كورىپ، يتشەلەپ تىرشىلىك كەشىپ، قارتايعاندا الجىپ مايمىلعا ۇقساپ، اركىمگە كۇلكى بولاتىنى سودان قالىپتى.

وسى ءتامسىل ومىرگە كەلگەلى قانشاما مىڭ­جىلدىق ءوتتى دەسەڭىزشى؟ زامان وزگەردى، زاڭ وزگەردى، قوعام وزگەردى، جاھاندانۋ ءجۇرىپ جاتىر. سوعان بايلانىستى ما، كىم ءبىلسىن، كەيبىر پەندەلەر حايۋاناتتاردان سۇراپ العان جاسىن رەتسىز ارالاستىرىپ پايدالانا بەرەتىن بولىپتى. كەيبىر جاعىمپاز، جارامساق، ماقتانشاقتار وزىنە بەرىلگەن جاستان كەيىن، بىردەن ماي­مىل­دىڭ جاسىن پايدالانعاندى دۇرىس كورەدى ەكەن. قىزمەتى، شەنى جوعارى ادام­دار­عا جارامساقتانىپ، وڭ جاعىنان ءبىر، سول جاعىنان ءبىر شىعىپ مايموڭكەلەپ، وتىرىك ىرجيىپ، قۋلىعىن اسىرىپ، ىشكى­ ەسەبىن تۇگەندەۋدى بىردەن باستاپ جىبەر­گەن. بىرەۋلەردى قۋلىعىمەن قۋىرىپ، سۇم­دىعىمەن سۋارادى. قىزىل وكىمەتتىڭ تۇ­سىن­دا ء«بىز مايمىلدان جارالدىق» دەپ ايعايلاعانىن ەستىدىك. بىراق «مايمىل اتا­سى­نىڭ» شەجىرەسىن اقىر-تاقىرىنا دەيىن تاراتىپ ايتىپ بەرە العان جوق.

ال يت جاسى يمەڭدەپ كىرىپ كەلگەندە شولاق بەلسەندىلەر ۇلىپ- ۇلىپ جىبەرىپ، الاش كوسەمدەرىن، ازاماتتارىن ورتاعا الىپ، «بۇلار حالىق جاۋى، حالىق جاۋى» دەپ بىرنەشە جىل شاۋىلدەپتى. ولار ۇرگەننەن تىيىلعان جوق. ءالى ابالاپ ءجۇر.

نەگە وسى حالىق ماقال-ماتەلدەرىندە، ەر­تەگىلەردە، تامسىلدە يت تۋرالى كوبىرەك ايتى­لادى؟ ء«اي، يت ءومىر-اي» دەپ كۇر­سىنگەندەرىنە قاراعاندا، يتتىك جاساي سالۋ وپ-وڭاي بولسا كەرەك؟ جاڭا تۋعان شاقالاق كەزىمىزدە بىزگە يتجەيدەنى نەگە كيگىزدى ەكەن؟ يت بولىپ ءۇرىپ ءجۇرسىن دەمەگەن بولار؟ نەسىبەسى يتتىكى سياقتى مول بول­سىن دەگەن شىعار؟ ءارى قاراي نەسىن اي­تامىز؟ وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر عوي. ءدال قازىر ەسەكتەن سۇراپ العان جاستى ەش­كىم پايدالانعىسى كەلمەيدى. ەسەك­تىڭ باسقا بىردەڭەلەرىن پايدالانىپ جۇر­گەندەر از دا بولسا بار. ماسەلەن، ميىن، داۋسىن، قىرسىقتىعىن، ارامدىعىن كادەگە جاراتاتىندار تابىلادى. مەنىڭ قۇر­داسىم كاپ-كادىمگىدەي باستىق. وعان ءجيى بارىپ تۇرامىن. بارعان كەزىمىزدە قاراما­عىن­داعى­لارعا اقىرادى دا جاتادى. ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت كوردىم.

بىردە:

– ءاي، قۇرداس، اكەڭ ەسەك  جاسىن پايدا­لان­عاندا سەن ومىرگە كەلگەن بولۋىڭ كەرەك، – دەدىم.

– نەنى وتتاپ تۇرسىڭ، – دەدى توبە شاشى تىكىرەيىپ.

– قاراماعىڭداعىلارعا باستىقپىن دەپ اقىرا بەرەسىڭ، اقىرا بەرەسىڭ. دەمەك، اكەڭ ەسەك جاسىن پايدالانعان كەزدە سەنى تاپتىرعان، ۇقتىڭ با؟ – دەدىم.

حالىق اۋزىنداعى ءتامسىل ەسىنە ءتۇستى-اۋ دەيمىن، ءوڭى جىلىندى. ول پالەنىڭ ءىشى ءبىر نارسەنى سەزەدى.

 1

ءجۇنىس قوقىش ۇلى

الماتى وبلىسى

 

«قالتالىلار» تۋرالى قاعىتپا

ەكى مىقتى ەسەپ-قيساپ جۇر­گىزىپ وتىرادى. ءبىر كەزدە بىرەۋى كومەكشىسىنەن:

– وسى ميلليوندا التى ءنول جازىلماۋشى ما ەدى؟ – دەيدى.

– ءداپ ءوزى.

– ياعني، ەكى ميلليون ون ەكى نولمەن جازىلادى، – دەپ ەسەپكە تۇزەتۋ جاساپتى...

*  *  *

«قالتالىلار» اڭگىمەلەسىپ وتىر.

– ۇنجىرعاڭ ءتۇسىپ كەتىپتى عوي!؟ جاعدايىڭ قيىن-اۋ دەيمىن؟

– كۇنكورىس ناشارلادى! قالتام قاعىلىپ بارادى، سوڭعى ءجۇز ميلليون عانا قالدى...

*  *  *

بايشىكەشتىڭ ايەلى شەتەلگە كەتىپ بارا جاتقان كۇيەۋىنە:

– قىتايدا ۇرلىق جاساپ قويما، ول ءۇشىن وندا اتىپ تاس­تايدى، – دەپ ەسكەرتپە جاسايدى.

– جانىم، قامكوڭىلىڭە، جاناشىرلىعىڭا راحمەت.

– ولار ساعان شىعىنداعان وقتىڭ قۇنىن ون ەسە ەتىپ ەڭ جاقىنىنان ءوندىرىپ الادى ەكەن...

2

 

 

ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن

بەرىك سادىر

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار