مجزق نەگىزىندە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋدى مجزق-نىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋىن, تاجىريبەسىن جانە ماماندارىنىڭ كاسىبيلىگىن ەسكەرسەك, ابدەن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
قوردىڭ ورتالىق وفيسىنە بارعان دەپۋتاتتار توبىنىڭ قۇرامىندا بولعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, پارلامەنت ماجىلىسىندەگى «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسى جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەستىڭ ءتورايىمى ايتكۇل ساماقوۆا وسىنداي پىكىردە.
تۇجىرىمدارىن دالەلدەي كەلە, ول 1998 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان مجزق-نىڭ وتاندىق جيناقتاۋ جۇيەسىندەگى ەڭ ۇلكەن پراكتيكالىق تاجىريبەسىن اتاپ ءوتتى. قور ءىس جۇزىندە ەلىمىزدەگى زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ باستاۋ الاتىن الاڭى بولىپ تابىلادى: ول قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى (جزج) تاريحىندا ءبىرىنشى بولىپ زەينەتاقى جارناسىن قابىلدادى جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ (جزق) ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ءوز بەتىنشە باسقارۋ قۇقىعىن الدى. دەپۋتاتتىڭ تاعى ءبىر ءۋاجى – قازىرگى جۇيە جاعدايىندا قور پوزيتسياسىنىڭ جوعارى بولۋى: مجزق ءوزىنىڭ جۇمىس ىستەگەن بارلىق تاريحىندا زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى جاعىنان دا, جيناقتالعان جيناق اقشا كولەمى جاعىنان دا كوشباسشىلاردىڭ ۇشتىگىنە كىرىپ وتىر. ماسەلەن, 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا مجزق سالىمشىلارى مەن الۋشىلارىنىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ (جزش) سانى 1 999 989 بولدى نەمەسە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندەگى بۇكىل جزش-نىڭ 23,6%-ىن قۇرادى, ال قورداعى زەينەتاقى جيناق اقشاسى 624 638 336 مىڭ تەڭگەنى نەمەسە جۇيە بويىنشا بۇكىل جيناق اقشانىڭ 19,6%-ىن قۇرادى.
نارىقتا جەكە قورلار پايدا بولىپ, سالىمشىلاردى كوميسسيالارىمەن, سىيلىقتارىمەن وزدەرىنە تارتىپ جاتقان كەزدە حالىق مجزق-دان جاپپاي كەتە قويمادى. سالىمشىلاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ قورعا دەگەن ادالدىقتارىن (ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ وتە كونسەرۆاتيۆتى جانە ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ قالىپتى بولعانىنا قاراماستان) «سەنىمدىلىك» دەگەن ءبىر عانا سوزبەن ءتۇسىندىردى.
ءبىر عانا ايدىڭ نەمەسە توقساننىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا كوپشىلىككە ونشا تۇسىنىكتى ەمەس كوەففيتسيەنتتەردى, اتاپ ايتقاندا ك2 سالىستىرعان كەزدە اشىقتان اشىق جارىسۋ جيناق اقشانىڭ ۇزاق مەرزىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى قاعيداتىن, دەمەك قوردىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ قاعيداتىن دا كولەڭكەسىندە قالدىردى. بۇل رەتتە جيناقتاۋ جۇيەسىن قۇرعان كەزدە جزق-نىڭ جوعارى كىرىستەرى تۋرالى ءىس جۇزىندە اڭگىمەنىڭ بولماعاندىعىن ەشكىم ەسىنە تۇسىرە دە قويعان جوق. ول كەزدە ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ وڭتايلى دەگەن كورسەتكىشى 3% دەپ ايتىلدى. ءسوز جوق, جزق ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەت قالىپتاستىرىلدى: ول سەنىمدىلىك, ورنىقتىلىق, سالىمشىنىڭ بۇكىل ەڭبەككە جارامدى جاسى كەزىندەگى ناقتى ەڭبەگىنە بەرىلەتىن بولاشاقتاعى زەينەتاقى مولشەرىنىڭ بارابارلىعى. بىراق بيرجا ويىنىنا اۋەستەنىپ كەتكەن كەزدە ورنىقتىلىقتىڭ ورنىن كىرىستىلىك باسىپ كەتەدى.
جيناقتاۋشى قوردىڭ كەز كەلگەن سالىمشىسى سياقتى مەن دە جزق-نىڭ العاشقى جىلدارى كورسەتكەن 25-30% كىرىسىن العىم كەلەتىنىن جاسىرعىم كەلمەيدى. بىراق ماماندار مۇنىڭ دا ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ وتىر: العاشقى جىلدارى كىرىستىلىكتىڭ مۇنداي بولۋى وبەكتيۆتى ۇدەرىستەردىڭ قيسىندى ناتيجەسى بولدى – نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر وسى شەكتەردە بەلگىلەندى. بىراق ەكونوميكاداعى جاعدايدىڭ, ونىڭ كورسەتكىشتەرىنىڭ – وڭ جانە تەرىس بولىپ وزگەرۋىنە قاراي, كىرىستىڭ ءوسۋ قارقىنى دا وزگەرەدى. بۇل وزگەرىستەردى سوڭعى ۋاقىتتا بايقاپ تا ءجۇرمىز.
جيناقتاۋ جۇيەسىندە جيناعان ءبىلىمدى, مارافوندىق الەۋمەتتىك دەپ اتالاتىن مۇنداي ۇزاق مەرزىمدى جوبالار مەملەكەتتىڭ بارىنشا كوپ كەپىلدىك بەرۋىن, قوردىڭ ورنىقتى پوزيتسياسىن, ناقتى ءارى وبەكتيۆتى كىرىستىلىكتى, نارىقتا شەكتەن تىس جۇرگىزىلەتىن الىپساتارلىقپەن, سونداي-اق حالىقتىڭ جەكە قورلار قامتاماسىز ەتە الماعان جۇيەگە جاپپاي قاتىسۋىمەن بايلانىستى «امەريكالىق تاۋلارسىز» بارابار احۋالدى تالاپ ەتەتىنىن نازارعا الساق, مجزق نەگىزىندە بجزق قۇرۋ قيسىندى قادام بولىپ تابىلادى. قورلارعا وزدەرىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردى تارتۋدىڭ تەتىگىن ىزدەگەننەن گورى, باسەكەلەسىنەن كليەنتتى «وزىنە تارتۋدىڭ» وڭايىراق بولعانى جايىندا كىنا تاعۋ – ءادىل تاعىلعان كىنا. مىڭداعان شارۋالار, بازارلارداعى ساتۋشىلار, جەكە ك اسىپكەرلەر جۇيەدەن تىس قالۋدا.
سوندىقتان دا جيناقتاۋ جۇيەسىن مەملەكەتتىڭ قاراۋىنا قايتارۋ ىقتيمال داعدارىس تۋرالى تاۋسىلمايتىن اڭگىمەلەردىڭ اياسىندا الدىن الا جاسالعان شارا دەپ تە, ۇكىمەتتىڭ, قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ, زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ وتاندىق ورتاعا اۋىستىرۋدىڭ قاتەلىكتەرىن ناقتى تالداۋعا, جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناقتى قاعيداتتارىن, ونىڭ ىشىندە جيناقتاۋ جۇيەسىنە ەلدىڭ جۇمىسقا قابىلەتتى بارلىق حالقىن ءجۇز پايىز تارتۋ قاعيداتىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەتىن تاۋەكەلى تومەن قاعيدالار مەن تەتىكتەر ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تايم-اۋتى دەپ تە باعالاۋعا بولادى.
وسى قادامدى قۇپتايتىندار بجزق قۇرۋدى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءالى وتە قويماعان «الاپات ايماعى» جاعدايىندا زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ساقتاۋدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايدى. نە دەگەنمەن دە, اڭگىمە حالىقتىڭ زەينەتكە دەپ جيناعان 3,39 ترلن. تەڭگەگە جۋىق اقشاسى جايىندا بولىپ وتىر. بۇل ەندى قارجىلىق كورسەتكىش قانا ەمەس, الەۋمەتتىك تە ماسەلە. بجزق قۇرۋ كەزىندە زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ ساقتالۋىنىڭ قاراما-قارسى: مەملەكەتتە, قوردىڭ يەسى رەتىندە ۇكىمەتتە, اكتيۆتەردى باسقارۋشى جانە كاستوديان بانك رەتىندە ۇلتتىق بانكتە – اكتيۆتەر مەن ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن ەمەس دەڭگەيدە ساقتاۋ ماسەلەسى بويىنشا كەپىلدىگى تۋىندايدى. بۇل شارا جزق-نىڭ 15 جىلعى تاجىريبەسىندە بايقالعان بيرجا ويىنىنىڭ قاۋپىنەن ينۆەستيتسيالىق پورتفەل بويىنشا قاتاڭ رەتتەۋ ليميتتەرى بولعاننىڭ وزىندە قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءبىز زەينەتاقى جۇيەمىزدى الەمدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باعىتتالعان جۇيەلەردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋىمىزعا نەگىز جەتكىلىكتى, – دەپ سانايدى «مجزق» جزق» اق باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى دولورەس مەدەۋشەەۆا, – ءدال وسى ءچيليدىڭ ۇلگىسىن الۋ ارقىلى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز و باستان زەينەتاقى جيناق اقشاسىنا كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىن ويلاستىردى. قازاقستان – زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ ساقتالۋى, جيناقتاۋ كەزىندەگى ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيىنەن تومەن ەمەس دەڭگەيدە ينۆەستيتسيالىق كىرىس ەسەپتەۋ بويىنشا جانە ونىڭ زەينەتكەرلەرگە تولىق تولەنۋى بويىنشا وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الىپ, كەپىلدىك بەرگەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا بجزق وسى كەزگە دەيىن مجزق جۇرگىزگەن ساياساتتى جالعاستىراتىن بولادى: ءتاسىل – سارالانعان, پورتفەل – قالىپتى, ال قور – ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتى تۇردە ورنىقتى. قوردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بەكىتىلگەن ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسياعا سايكەس قر ۇلتتىق بانكى باسقاراتىنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. بۇدان باسقا بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋعا بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەس (كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسۋ ورگانى) تە قاتىسادى, ونىڭ فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى – بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن رۇقسات ەتىلگەن قۇرالداردىڭ تىزبەسى بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ بولىپ تابىلادى. كەڭەستىڭ دەربەس قۇرامىن مەملەكەت باسشىسى بەكىتەتىن بولادى.
ارينە, قورلاردى بجزق-عا بىرىكتىرۋ يدەياسىمەن كەلىسكەن, حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى قالىپقا كەلگەن ۋاقىتتا پراگماتيكالىق, تەحنيكالىق سيپاتتاعى ماسەلەلەر پايدا بولدى. مجزق-داعى 2 ملن. شوتتىڭ بولاشاقتىڭ بجزق-نىڭ 8,5 ملن. جزش ەمەس ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ولاردى سالىستىرۋ, بەرۋ, وڭدەۋ ءۇشىن سونىڭ كولەمىنە سايكەس بۇكىل ەل بويىنشا تەحنيكالىق جانە باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ, ساۋاتتى قىزمەتكەرلەر, قوسىمشا كەڭسەلەر جانە كليەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان زاماناۋي كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك مارتەبەدە بجزق باياعى الەۋمەتتىك قامتۋ ورتالىقتارى سياقتى بولماۋى ءتيىس.
بۇل ماسەلە قورعا بارعان دەپۋتاتتاردى دا تولعاندىردى. ايتكۇل ساماقوۆا اتاپ وتكەندەي, بۇگىن قور سالىمشىلارى جزش ەنگىزۋ ءۇشىن قولدانىپ وتىرعان تەحنيكالىق جابدىقتالۋى اۆتوماتتاندىرىلعان اقپارات جۇيەلەرىنە قويىلاتىن بارلىق تالاپتارعا سايكەس كەلەدى, ولاردىڭ ەڭ نەگىزگىسى سەنىمدىلىك پەن ءتيىستى قورعانىش دارەجەلەرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ سالىمشىلارى شوتتارىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ اياقتالعانىن ءوز كەزەگىندە قوردىڭ ماماندارى دا راستاپ وتىر.
– 2010 جىلى, بجزق قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن قور اقپارات جۇيەسىن دامىتۋدىڭ, باسقا باعدارلاماعا ءوتۋدىڭ ستراتەگياسىن قابىلدادى جانە سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز بۇعان دايىندالدىق, – دەيدى مجزق باسقارۋشى ديرەكتورى رۋسلان ەردەناەۆ. – ءبىز بجزق بولعانىنا نە بولماعانىنا قاراماستان, جاڭا تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا كوشكەن بولار ەدىك. جاڭا جۇيە ساقتالاتىن اقپارات كولەمى بويىنشا, جىلدام قوزعالۋى بويىنشا ەداۋىر مىقتى, نەعۇرلىم قورعالعان. مجزق-نىڭ و باستان وزدىگىنەن قور بولعانىن جانە ءىس جۇزىندە قازىرگى 8,5 ميلليون جزش كەم ەمەس دەڭگەيدەگى قازاقستان سالىمشىلارىنىڭ بۇكىل بازاسىن وڭدەگەنىن ەسكەرۋ قاجەت. ياعني, ءبىزدىڭ قازىرگى جۇيەمىزدە ەلىمىزدىڭ بارلىق سالىمشىلارى دەرلىك ەڭ بولماعاندا ءبىر رەت مجز
