تانىم • 20 اقپان، 2020

كەبiن كيiپ، كەۋدەسiن وققا توسقان باتىرلار

693 رەتكورسەتىلدى

كەزىندە «باي-قۇلاقتار مەن دiن باسىلارىنىڭ كەڭەس وكiمەتiنە قارسى كونتررەۆوليۋتسيالىق قارۋلى كوتەرiلiسi» رەتiندە ناسيحاتتالىپ كەلگەن 1930 جىلعى اقپاننىڭ 7-16 ارالىعىندا بولعان سوزاق قاسىرەتiندە حالىقتىڭ قانى قيساپسىز توگiلiپ، بەيبiت ەل ازابىن تارتقان ەدi.

«اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشاتۇياق قالماسىن!»

سوزاق كوتەرiلiسi – وتىزىنشى جىلدىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiندە بوي كوتەرگەن حالىق نارازىلىعىنىڭ ەڭ ۇل­كەنi، ادام كوپ شىعىنعا ۇشى­راعان قىزىل قىرعىن. بۇل زوبا­لاڭ، ناۋبەتتiڭ شىعۋ سەبەبi – «قازاقستاندا كوشپەلi، جارتىلاي كوشپەلi جانە وتىرىقشى اۋدان­داردى بەلگiلەۋ تۋرالى» قا­زاق اسسر حالىق كوميسسار­لار كەڭەسiنiڭ 1928 جىلعى 3 قىر­كۇيەكتەگi قاۋلىسىمەن سوزاق اۋدا­نى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەردi. بۇرىن سىرداريا گۋبەر­نياسىنىڭ تۇركiستان ۋەزiنiڭ قا­راماعىندا بولىپ كەلگەن التى بولىس ەل­دە سول جىلى ءتۇتiن سانى 12 مىڭ­­­نان اسقانىن، حالىقتىڭ قو­­­­لىندا بiر ميلليونعا جۋىق قوي-ەشكi بولعانىن تاريحي قۇ­جات­­تار دالەلدەيدi. 1928 جىلى قا­راشا ايىندا بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتiنiڭ پلەنۋمىندا شارۋا­لاردى ەرiكسiز تەزدەتiپ ۇجىم­داستىرۋ ماسەلەسi كۇن تارتiبiنە قويىلىپ، بۇل جونiندە ارنا­يى قاۋلى قابىلداندى. قازاق ولكەلiك پارتيا كوميتەتiنە 1925-1931 جىلدارى جەتەكشiلiك ەتكەن ف.گولوششەكين ەلدi «مەيلiن­شە كىسقا مەرزiم iشiندە وتى­رىقشىلىققا كوشiرۋدi بۇيى­رادى». مiنە، وسىدان بارىپ، جاپ­پاي باستالعان كولحوزداس­تىرۋ iسiندە بۇرمالاۋشىلىق، اسىراسiلتەۋشiلiك جەر-جەردەگi سياقتى سوزاق اۋدانىندا دا ورىن الدى. «اسىرا سiلتەۋ بولماسىن، اشاتۇياق قالماسىن!» دەگەن ۇراندى بەتكە ۇستاعاندار ۇجىمداستىرۋدىڭ لەنيندiك پرينتسيپiن ورەسكەل بۇزىپ، حا­لىقتىڭ قولىنداعى ساۋىن جانە ۇساق مالىن سىپىرىپ الىپ، ورتاقتاستىرۋعا سالدى. سوزاق اۋدان­­دىق پارتيا كوميتەتiنiڭ پلە­نۋمى شاقىرىلىپ، كولحوز­داستىرۋ iسiنiڭ الدا تۇرعان شۇ­عىل مiندەتتەرi تالقىلاندى. اۋدان­نىڭ جەرگiلiكتi ەرەكشەلiگiن ەسكەرمەۋدەن، ەلدiڭ ءبارiن تەڭ­گەر­مەۋشiلiكتەن جاپپاي اسى­را­سiلتەۋشiلiك ورىن الدى. ۇجىم­داستىرۋدىڭ سال­قىنى بەيبiت ەلگە اۋىر تيدi. ۇجىمشارعا كۇشتەپ ەنگiزiلگەندەر تاقىر كەدەيشiلiككە ۇشىراپ، اشتىقتىڭ زاردابىن تارتتى. اۋىلشارۋاشىلىق سا­لىعىن تولەي الماعانداردىڭ مال-مۇلكi تاركiلەنiپ، سوزاقتىڭ اباقتىسىنا جابىلدى. بۇدان بولەك، جەرگiلiكتi بيلiك ورىندارى شىعارعان «قا­تىق»، «وتىن»، ء«مۇيiز» سالىعى دا بولعان. بي­لiكتiڭ قولداۋىنا يە بول­عان جەر­گiلiكتi ساۋاتسىز شولاق بەل­سەن­دiلەر تاراپىنان جاستاردى «قى­زىل وتاۋعا» كۇشتەپ الىپ با­رۋ، قىز-قىرقىن، كەلiنشەكتەرگە كوز سالۋ، زورلىق-زومبىلىق جاساۋ سياق­­تى ورەسكەل iستەر دە ورىن الدى.

 قۇدايسىزدارعا قارسى قارۋلى جورىق

اۋىل-اۋىلدان «كولحوزعا بiرiك­پەيمiز!» دەگەن نارازىلىق سوزدەر ەستiلە باستادى. ون ەكiن­شi اۋىلدا بيلiكتەن، شولاق بەل­سەندiلەردەن ءزابiر-جاپا كور­گەندەر باس قوسىپ، زورلىق-زوم­بىلىققا قارسى بiرiگۋگە، نا­رازىلىق بiل­دiرۋگە ءسوز بايلاس­تى. كەڭەس وكi­مەتiنiڭ سولاقاي ساياساتىنا قار­سى شىعىپ، ەلدi بiرiكتiرۋگە باس­شىلىق جاساعان نامىسقوي ازاماتتار بولدى. اۋىل-اۋىلعا كiسi ج­iبەرiپ، بيلiك با­سىنداعى تiزەسiن با­تىرعاندارعا قارسى تۇرۋدىڭ امال-ايلاسىن ويلاستىرا باستادى. مويىنقۇمدى قىستاپ وتىرعان اۋىل­داردا باس قوسىپ، كەڭەس قۇردى. جەر­گi­لiكتi بيلiك ورىندارىمەن بەي­بiت كەلiسiمگە كەلۋ جونiندەگi ارە­كەتتەرiنەن ەش ناتيجە شىق­پادى. ەزiلگەن حالىق باس كوتە­رەرلەرiنiڭ كەزەكتi جيىنىندا سۇلتانبەك شالاق ۇلىن باسشى ەتiپ سايلادى. ونىڭ قاسىنداعى يمامدىققا – ىبىرايىم ۇلى اسادۋللا، باس ۋازiرلiككە – شىل­­­مانبەت ۇلى ساعىندىق، قا­زى­لىققا – ءالiپباي ۇلى يمانبەك، باس ساردارلىققا – اتاقتى مەرگەن ارالباي ۇلى سالىقباي، وز­گە دە سەنiمدi ادامداردى بە­كiتتi. «حالىقتىڭ جاپپاي نا­را­­زى­لىعى كورشi سارىسۋ، تۇر­كiستان، قىزىلوردا، وزگە دە جەردە بiر مەزگiلدە بوي كوتەرەدi» دەگەن الدىن الا كەلiسiم بولىپ، ول جاق­تاعىلارمەن دە بايلا­نىس ورناتىلدى. سۇلتانبەك باستاعان توپ كوتەرiلiسكە ال­دىن الا دايىندىق جاسادى. اۋىل-اۋىلدان جاساق دايىن­دا­لىپ، قولعا iلiككەن ايىر، وراق، نايزا، بالتا، iشiنارا شي­تi مىل­تىقپەن قارۋلاندى، ات-تۇيەمەن قامتىلدى. ارادان شىق­قان كەڭەسشi-ۇگiتشiلەرi ارقىلى يسلام دiنiن ۋاعىزداپ، اللا تاعا­لانىڭ اق جولىن دiننەن بەزگەندەردەن قورعاۋعا ۇندەدi. اق­­پاننىڭ اقشۇناق ايازىندا قاسيەتتi رامازان ايىنىڭ سوڭعى كۇنi، ورازا ايتتىڭ العاشقى جۇ­ماسىندا تاڭ نامازىنان سوڭ بەس جۇزدەن استام حالىق جاساقشىسى قولىنا اق تۋ الىپ، «اللا! اللا!» دەپ ۇران تاستاپ، سوزاق قىستاعىنا قاراي قاپتادى. كوتەرiلiستiڭ «اللاھۋ» دەپ اتالۋىندا دا وسىن­داي سىر جاتسا كەرەك. جىلى كيi­مiنiڭ iشiنەن دەنەسiن كەبiنمەن وراپ، اق ولiمگە باس تiگiپ شىققان ەستيا­ر جاندار دا بولدى. سول كەزدە الدىن الا ۋاعدا بويىنشا مويىنقۇمنىڭ وزگە وڭiرiنەن، تاۋ جاقتان، سوزاق قىستاعىنىڭ وزiنەن بيلiكتەگiلەر مەن شولاق بەلسەندiلەرگە وشiگiپ جۇرگەندەر قوسىلىپ، كوشە-كوشە ادامعا تولىپ كەتتi. باس كوتەرگەندەر العاشقى ەكپiنمەن اۋدان، مەكەمە باسشىلارىن، ميليتسيا قىزمەتكەرلەرiن – بارلىعى ون سەگiز ادامدى، قولعا ءتۇسiرiپ، ازاپ­تادى. قاراپايىم حالىق وكiل­دەرi ولاردى تاسپەن، كۇرەكپەن سوعىپ، تەپكiلەپ ءولتiردi. ايازدى كۇنى شاشتارىن ۇستارامەن الدى. كەڭسەلەردەگى بارلىق قاعازدى ورتەدi. قويما، دۇكەندەگi دۇ­نيە-مۇلiك، ازىق-تۇلiكتi تالاپ الىپ، ميليتسيا ءبولiمi مەن اس­كەري كوميسسارياتتاعى قارۋدى قولعا ءتۇسiردi. قىستاقتى باسىپ العان سۇلتانبەك حاننىڭ شتابى اقپاننىڭ 7-16-سى ارالىعىندا جۇمىس iستەپ، جالپى سانى 2384 ساربازدى بiرiكتiردى دەگەن دەرەك بار. سۋىق قارۋ دايىندايتىن ۇس­تاحانا اشىپ، وق-دارiمەن اتىلاتىن مىلتىقتاردى جوندەگەن. بۇل قاندى وقيعانىڭ iزiن سۋىتپاي جازالاۋشى وتريادتىڭ كەلiپ جەتەتiنiن كوتەرiلiسشiلەر الدىن الا بولجاي ءبىلدى. قارۋلى وتريادتان قورعانۋ ماقساتىندا قاراتاۋدىڭ «سۋىندىق» جانە «بالىقشى» اسۋىنا بەكiنiس ورناتتى. وسى «بالىقشى» اسۋىندا سالىقبايدىڭ مەرگەندەر توبى قىزىل اسكەرمەن اتىسىپ، بiرازىن شىعىنعا ۇشىراتىپ، قالعانىن كەرi شەگiندiردi. سۇلتانبەك حان ساربازدارىمەن «قوعاشىقتا» تۇركiستاننان شىكقان يساەۆتىڭ وتريادىمەن كەزدەستi. وترياد تاۋ-تاسقا بەكiنiپ العان ساربازداردى وڭاي الا المادى. يساەۆتىڭ اسكەرiنە قىزىلوردادان پوليا­كوۆتىڭ، تاشكەنتتەگi اسكەري ۋچي­ليششەدەن مالىشەۆ باستاعان 500 كۋرسانت ءتورت زەڭبiرەگiمەن، الماتىدان اقاەۆتىڭ كاۆالەرلەر ەسكادرونى كەلiپ قوسىلدى. ماسكەۋدەن شىققان بروندى پويىز جاڭاقورعانعا كەلiپ ايالدادى. شىمكەنتتەن اندرەەۆ باسقارعان، مىقتى اسكەري دايىندىقتان وتكەن، پۋلەمەت، زەڭبiرەكپەن قا­رۋ­لانعان وترياد قارۋلى كۇشكە كە­لiپ قوسىلىپ، شوقپار، ايىر، شيتi مىلتىقپەن قارۋلانعان دا­لا قازاقتارىن ءا دەگەننەن تىقسىرىپ تاستادى. قاراتاۋدىڭ ەتەگىندەگى «تاماشەيت» دەگەن جەر اتاۋى سول قاندى قىرعىننان قالعان. شەشۋشi شايقاس سوزاق قىستاعىنىڭ «جاڭا بازار» توڭi­رەگiندە ءوتتi. باقايشىعىنا دەيiن مۇزداي قارۋلانعان قىزىل وترياد جاساقتىڭ سوڭعى توبىن جان-جاقتان قورشاپ الىپ، كوزiن جويادى. وسى قىرعىن شايقاستا كوتەرiلiس باسشىلارىنىڭ دەنi وق­قا ۇشتى. دەم بەرۋشiلەرiنەن ايىرىلعان جاساق بوراعان وققا تابانداپ قارسى تۇرا الماي، جەڭiلiسكە ۇشىرادى. «سوزاق اۋدا­نىندا 12–16-اقپان ارالىعىندا بولعان سوعىستا 126 بانديت، 16 اق­پانداعى سوزاق قىستاعى ءۇشiن بول­عان شايقاستا 200 بەلسەندi بانديت تاباندا اتىلدى. قولعا تۇسكەن جانە وپەراتيۆتi iس-شا­­را­لاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نات­يجەسiندە بانديتتەرi، دەم بە­رۋشiلەرi، ۇگiت­شiلەرi، سونداي-اق بارلاۋشىلارى بار 389 ادام تۇتقىندالدى. باندىنى جويۋ بارىسىندا حان جانە ونىڭ ۇيتقىسى بولعان ور­تالىعى تالقاندالدى. سوزاق وپە­راتسياسىنىڭ ناتيجە­سiندە 290 ات، 20 تۇيە، 150-دەي وق-د­ارiمەن اتىلاتىن قارۋ، 100-شاقتى سۋىق قارۋ قولعا ءتۇس­­تi» دەپ جازىلعان تاريحي قۇ­جاتتا. ال شىنتۋايتىندا وق­قا ۇشىپ، اجال قۇشقاندار سانى بۇ­دان الدەقايدا كوپ ەدi. كو­تە­رiلiستiڭ نەگiزگi وشاعىن تال­قان­داعان سوڭ، جازالاۋشى وترياد كۇدiكتi دەگەننiڭ ءبارiن قولعا ءتۇسiرiپ، تابان استىندا اتىپ تاستاي بەردi. جازالاۋشى وترياد العاشقى قاقتىعىستا ولتىرىلگەن اۋدان پروكۋرورىنىڭ ءار جاسىنا 41 ادامدى قاتار قويىپ، اتىپ تاستايدى. ءبىر وق قانشا ادامنىڭ دەنەسىنەن تەسىپ وتەتىنىن بايقاۋ ءۇشىن قاتار قويىپ، سىناپ تا كو­رەدى. ورتالىق مەشiتتiڭ ءتورت جاق تەرەزەسiنەن پۋلەمەت ورناتىپ كويىپ، جۇما نامازعا جي­ىلعان ەلدi ۇلكەن-كiشi دەمەي جۋساتىپ سالادى. كوشە كەزiپ، تiنتكiلەپ ءجۇرiپ كۇدiكتi دەگەننiڭ ءبارiن اياۋسىز اتىپ تاستايدى. با­سى قوسىلىپ وتىرعان جاندار­دى كۇدىكتى رەتىندە دۋالعا قاتار قويىپ اتا بەرگەن. ولىك­تەردى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبى­رىن تاس­تاعان قۇدىقتىڭ ورنىندا بەلگى دە بار. اقپاننىڭ ايازدى كۇنi كوشەدە قىزىل قانعا بوككەن ولiكتi ات ارباعا تيەپ، قىستاقتىڭ شەتiندەگi «تاستاقسايعا» الىپ بارىپ، تiك جاردان تاستاي سالادى. سالىقباي باستاعان از عانا مەرگەندەر توبى بەتپاقدالادا قولعا تۇسەدi. قاشىپ ءجۇرiپ، ۇرىس سالىپ، بiراز اسكەر مەن ميليتسيا قىزمەتكەرiن وققا ۇشىرعانىمەن «سالىقباي مەرگەندi جاسىرىپ جۇر­سiڭدەر!» دەپ، بەيكۇنا حا­لىق­تى اتىپ-شاۋىپ، قىسپاققا الا بەرگەن سوڭ مەرگەندەر ءوز ەركiمەن بەرىلەدى. سالىقباي مەر­گەندi شىمكەنتكە الىپ كەلiپ، ون جىلعا كەسiپ، سiبiرگە جەر اۋدا­رادى. يت تۇمسىعى باتپايتىن بايكالدىڭ قالىڭ ورمانى iشiندە كەڭەستەر ەلiنiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن اۋىر سوت كەسiمiن ار­قالاپ كەلگەن سان مىڭداعان جاننىڭ قا­تارىندا كانال قازۋدىڭ اۋىر قارا جۇمىسىنا جەگiلەدi. قۇرالايدى كوزگە اتقان مەر­گەن­دiگiنiڭ ارقاسىندا سالىقباي اۋىر قارا جۇمىستان بوساتىلىپ، ورمان iشiنەن اڭ اتىپ، اسحانانى ەتپەن قامتاماسىز ەتiپ تۇرادى. «بەلومور – بالتىق» كانا­لىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ، iسكە قوسىلعان كەزدە ستاليننiڭ ءوزi كەلiپ، كەڭەس وداعى ورتالىق ات­­قارۋ كوميتەتiنiڭ ارنايى قاۋ­­­لىسى بويىنشا الپىس مىڭ ادامنىڭ جازاسىن وتەۋ مەرزiمi قىس­قارتىلادى. سالىقباي مەرگەن دە كەسiمدi جازاسىن التى جىل­دا مەرزiمiنەن بۇرىن وتەپ، «بە­­لومور – بالتىق كانالى قۇرىلىسىنا بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشiن» مەدالiن توسiنە تاعىپ، تۋعان ەلi – سوزاققا قايتىپ ورا­لادى. اۋدان ورتالىعى – شولاق­قورعاننىڭ iرگەسiندەگi «جەت­كiنشەك» ەلدi مەكەنiندە كولحوز باقشاسىنا قاراۋىل بولىپ جۇرگەندە 1937 جىلى اۋداندىق iشكi iستەر بولiمiندە iستەيتiن تۋىسقانى – ميليتسيا قىزمەتكەرi اۋىل ماڭىنداعى قالىڭ شيدiڭ اراسىنا الىپ بارىپ اتىپ تاستايدى. سودان سالىقباي مەرگەننiڭ سۇيەگiنiڭ قايدا جاتقانى دا بەلگiسiز بولىپ قالادى. مەر­گەننiڭ ايەلi ۇلبالا ەگiز ۇل تاپ­قانىمەن ولار شەشەكتەن قاي­تىس بولىپ كەتەدi. 1947 جىلى «حا­لىق جاۋىنىڭ» ايەلi كولحوزدا ەڭبەك قۇنىن تاپپادى» دەگەن جالامەن ۇلبالا دا شالعايداعى ەۆ­رەي اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ورتالىعى – باريبوجان قالاسىنا جەر اۋدا­رىلادى. ءسويتiپ ۇلبالانىڭ دا سۇيەگi جات ەلدە قالىپ قويادى. وسىلايشا بiر شاڭىراق يەلەرi iز-ءتۇزسiز كەتiپ، سوڭىنان ۇرپاق قالمادى.

«حان سايلادىق قارادان،

از عانا ءۇيلى تامادان.

كەلبەتى نۇردان جارالعان،

شالاق ۇلى سۇلتانبەك،

حان بولىپ شىقتى ارادان.

كوتەرگەن كەزدە ۇراندى،

اعىلىپ كەلدى قالادان.

قوڭىرات تۋىس قوسىلدى،

كومەككە كەلىپ دالادان...

جۇما كۇنi قوناعا،

سوزاقتى سارباز قاماعان...

قىستاقتى بارىپ باسقاندا،

ءتورت ءجۇز وتىز بiر ادام،

Iس قىلدى كەلمەس شامادان.

شەيiتتiكتەن دامە ەتiپ،

ءولiپ تە كەتتi كوپ ادام.

ءداۋ مىلتىقتان دوپ ءتۇسiپ،

جاي وعىنداي وت ءتۇسiپ،

ايىرىلدى جۇرت پانادان.

كوشەدە جاتتى شاشىلىپ،

قان-جىنىمەن سان ادام.

ارماندا كەتتi-اۋ جايساڭدار،

ايىرىلىپ بالا-شاعادان.

وسى بiر قايعى كەتپەيدi.

كۇيiك بولىپ سانادان» –

دەگەن جىر جولدارىنان سوزاق كوتەرiلiسiنiڭ قانداي قاسiرەت-قايعىمەن اياقتالعانىن اڭعارۋعا بولادى.

سوزاقتاعى جازالاۋ لاگەرi

كوتەرiلiستەن كەيiن دە وعان قاتىسقانداردىڭ جاقىن-تۋىس­تارىن، كۇدiكتiلەردi تۇتقىنعا الۋ، تەرگەۋسiز اتىپ تاستاۋ ۇزاققا سوزىلادى. ەركiندiكتi اڭساعان بەيكۇنا حالىقتىڭ نارازىلىعى قاندى قىرعىنعا، جاپپاي جازالاۋعا ۇشىراعان سوڭ، امان قالعاندارى باس ساۋعالاپ، جان-جاققا تارىداي شاشىلىپ قاشتى. قىسقى ايازدا، جازعى شiلدەدە تاۋ-تاستا، قۇمدا اشتىققا ۇشىراعاندار قىناداي قىرىلىپ جاتتى. «كiشi وكتيابردەن» توز-توزى شىققان ەل «اقتابان شۇبىرىندىعا» ۇشىراپ، تاۋ اسۋىنان امان وت­كەندەرi وزبەكستان، تاجiكستان، تۇرiك­مەنستانعا قاراي ۇدەرە قاش­تى. سول قاندى كوتەرiلiستەن باستالعان 1931-1933 جىلعى اشار­شىلىقتا سوزاق ەلiنiڭ تەڭ جارتىسى تۋعان مەكەنiن تاستاپ كەتتi. اۋداندىق ەسەپ-ساناق مە­كە­مەسiنiڭ مالiمەتiندە 1930 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىندا اۋداندا 12 مىڭ ءتۇتiن بولسا، 1935 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىندا 2915 ءۇي عانا قالعانى كورسەتiلگەن. 1928 جىلعى اۋدانداعى بiر ميلليون قويدان 7772 باسى عانا قالادى. حالىق سەنگەن پارتيانىڭ قول­دان جاساعان اشارشىلىق جىل­دارى اۋدان حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى قۋعىن-سۇرگiندە ءجۇرiپ اجال قۇشتى. 1930-1931 جىلدارى سو­­زاق قىستاعىنا تاياۋ «دۋانا» دەگەن جەردە كوتەرiلiسكە قاتىس­قانداردىڭ جاقىندارىن قاماۋدا ۇستاعان جازالاۋ لاگەرi جۇمىس iستەدى. ۇزىنا بويى اتشاپتىرىم القاپقا ورنالاسقان كۇركەشiكتەر ورنى ءالi كۇنگە ساقتالعان. جازا­لاۋشىلار تۇتقىندارعا بەلۋار­دان جەر قازدىرىپ، توبەسiن جاپ­­­تىرىپ، تار قاپاستا تۇرۋعا ماج­بۇرلەگەن. قاقاعان ايازدا، اپتاپ ىستىقتا كوپ ادام جازالاۋ لا­گەرiندە ءولiپ كەتەدi.

«بۋحەنۆالدى سوزاقتىڭ،

بولعان ەدى «دۋانا».

ور مەن تورى ازاپتىڭ،

تولعان ەكەن «دۋانا»...

شىندىققا بارار جولدارعا،

قاۋىپپەنەن قارادىق.

قۇلاماي تۇرعان تورلارعا،

سوۆحوز مالىن قامادىق...

قاندى ورعا حرۋشەۆ تۇسىندا،

جۇگەرى سۇرلەم ساقتادىق»

– دەپ اقىن بورعازىنىڭ وس­كەنى جىرلاعانداي، سول اتا-با­بالارىمىزدىڭ قانى توگىلگەن قارالى ايماق ورىستەگى مالدىڭ تۇياعىنا باسىلىپ، قورشالماستان، بەلگى دە قويىلماستان ەسكەرۋسىز قالىپ قويعان. وزگە ەلدەردە مۇنداي قاندى ايماقتار ەرلىككە تاع­زىم ەتەر تاريحي ورىندار رە­تىندە كۇتىمگە الىنىپ، ساقتا­لىپ قالعان.

وكiنiشكە قاراي، ءالi كۇنگە 1930 جىلعى اقپانداعى ەلiمiزدiڭ تاۋەلسiزدiگi مەن ەركiندiگi جولىن­دا كوپ ادامنىڭ ءومiرiن قيعان قازاقستانداعى ەڭ iرi حالىق نا­رازىلىعى – سوزاق كوتەرiلiسi ەگ­جەي-تەگجەيلi زەرتتەلiپ، تاريح­تان ءوزiنiڭ تۇكپiلiكتi باعاسىن ال­عان جوق. سوزاق كوتەرiلiسiنەن كەيiن پارتيا ءۇشiن بۇل شالعاي اۋدان 70 جىل بويى جابىق ايماققا اي­نالدى. سىرداريا وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى «سوزاق، سارىسۋ كوتەرىلىسىنىڭ ساباقتارى جانە ال­­­داعى تۇرعان مىندەتتەر» اتتى قاۋلى قابىلدايدى. تاعدىرى اۋىر اۋداندى باسقارۋعا باسشى ما­مان 70 جىل بويى سىرتتان جi­بەرiلدi. اۋداننان ءوسiپ شىق­قان بiردە-بiر كادر وزگە جەرگە جاۋاپ­تى باسشىلىق قىزمەتكە جوعا­رىلامادى.

شىندىقتى شiدەرلەپ تۇرا المايسىڭ

1990 جىلدىڭ مامىر ايىندا سوزاق اۋداندىق تاريحي-اعارتۋ ەرiكتi «ادiلەت» قوعامىنىڭ العاشقى باسقارما جيىنىندا ۇزاق جىلدار وبلىستىق پار­تيا اكتيۆiندە باسشىلىق قىز­مەت اتقارعان قالامگەر ءارi سازگەر مۇحامەدجان رۇستەموۆ سول كەزدەگi ساياساتتىڭ، قاتاڭ جۇيە­نiڭ كوبەسi سوگiلمەي تۇرعان كەز­دiڭ وزiندە سوزاق كوتەرiلiسiنە ادiلەتتi باعا بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرەدi. سول كەزدەگi اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى دوسىباي شەرiمقۇلوۆ قولداۋ كورسەتكەن سوزاق اۋدان­دىق تاريحي-اعارتۋ ەرiكتi قوعام­نىڭ باسقارما جيىنى: «1930 جىلى اقپاندا سوزاق اۋدانىندا بولعان حالىق قوزعالىسىنا «الاشورداشىلاردىڭ، بايلار مەن يشانداردىڭ باسشىلى­عى­مەن كەڭەس وكiمەتiنە قار­سى ۇيىمداستىرىلعان كونتررە­ۆوليۋتسيالىق قارۋلى كوتەرiلiس» دەگەن باعا ادiلەتسiز، ناقاقتان-ناقاق قازاق حالقىنا جابىلعان جالا دەپ ەسەپتەلiپ، ول الداعى كەزدە تاريحي قۇجاتتاردا ف.گو­لو­ششەكيننiڭ قازاقستان اۋىل­دا­رىندا وتكiزiلگەن «كiشi وكتيابر» ساياساتىنىڭ «مەيلiنشە قىسقا مەرزiمدە وتىرىقشىلىققا كو­شiرۋ» بۇيرىعىن ورىنداۋدىڭ زاردابىنان ەلگە جاسالعان وز­بىرلىقتان، زورلىق-زومبى­لىق­تان، قياناتتان، اشتىقتان شىققان اشىنعان حالىقتىڭ قوزعالىسى» دەپ تۇجىرىمدالسىن» دەگەن قاۋلى قابىلدادى. اقيقات ءسوز­دiڭ تىعىنى اعىتىلعان سوڭ مiن­بەگە كەزەك كوتەرiلiپ، ۇزاق جىل كوكەيلەرiندە بەرiش بولىپ قاتقان مۇڭ-شەرلەرiن ورتاعا سالىپ، كوز­دەرiنە جاس العان قارتتار بۇل كۇندە جارىق دۇنيەدە جوق. 2000 جىلى اۋداندا سوزاق كوتەرiلiسiنiڭ 70 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونiندە كوميسسيا قۇرىلىپ، ارنايى قور دا اشىلىپ، بiراز شارۋالاردى قولعا الۋ جوسپارلانعان بولاتىن. شولاققورعان اۋىلىندا كوتە­رiلiس باسشىسى سۇلتانبەك شا­لاقوۆتىڭ ەسiمi بەرiلگەن كوشەگە مەموريالدىق تاقتا ورناتۋ ءراسiمi بولدى. سوزاق اۋىلىندا «سوزاق كوتەرiلiسiنە 70 جىل اتىنداعى كوشە» اتاۋى بەرiلدi. كوتەرiلiس قۇرباندارىنىڭ ارۋاعىنا قۇران باعىشتالدى. وسىندا كەلەشەكتە كوتەرiلiس قۇرباندارىنا ورناتىلاتىن ەسكەرتكiشتىڭ تۇعىرى دا قۇيىلدى. ەسكەرتكiش جوباسىن جاساۋعا بايقاۋ دا جاريالانعان بو­لاتىن. شەيiت كەتكەن اتا-بابا ارۋاعىن قۇرمەت تۇتۋ ماقسا­ت­ىندا ەڭسەلi مۇنارا مەن كوتە­رi­لiس باسشىسى سۇلتانبەك شا­لاقوۆقا ەسكەرتكiش ورناتۋعا قۇل­شىنىس بiلدiرگەن، جالپى وسى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ اتى-جوندەرi دە سول جىلدارى تاعدىرى اۋىر اۋدان­دا جۋرناليست بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزiمدە قويىن داپتەرiمە جازىلىپ قالىپتى. بiراق ەل كۇتكەن سول مۇنارا بەلگi دە، ەسكەرتكiش تە ءالi كۇنگە بوي كو­تەرمەدi. سوزاق كوتەرiلiسiنiڭ باس ساردارى بولعان، اتاقتى مەرگەن سالىقباي ارالباەۆ ءومiر ءسۇرiپ، ەڭبەك ەتكەن، وتىز جەتiنشi جىلى اتىلىپ كەتكەن «جەتكiنشەك» ەل­دi مەكەنiنە ەسiمiن بەرۋ تۋرالى تۇر­عىنداردىڭ دا ءوتiنiش-تiلەگi ورىندالماي كەلەدi. تاريحتاعى شىندىق وقيعاعا قيانات جاسالماسىن دەسەك، شىمكەنتتiڭ ورتالىق ساياباعىنداعى وڭتۇستىك ولكەسىندەگى ايتۋلى وقيعا – سوزاق كوتەرiلiسiندە ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعى جولىندا وق­قا ۇشقان، سول كەزدەگi ساياسات قۇر­باندارى بولعان قىزىل اسكەر جاۋىنگەرلەرi جەرلەنگەن ەسكەرتكiش ورنىنا سالىقباي مەر­­گەن­نiڭ نەمەسە حالىق باتىر­لارىنىڭ قولىنا قارۋ الىپ، ەلi مەن جەرiن قورعاۋعا ءتاستۇيiن بەكiنiپ تۇرعان جيىنتىق بەينەسiن ورناتۋ كەرەك. سوزاق كوتەرiلiسiنiڭ باسقارۋشى ۇيىمى، شتابى، اق تۋ كو­تەرiپ، «اللاھۋلاپ» ۇران تاستاۋى، قارابايىر قارۋ دايىن­دايتىن ورنىنىڭ بولۋى، وعان قاتىسۋشىلاردىڭ الدىن الا باس قوسىپ، كەڭەسۋi بۇل حالىقتىق تولقۋدىڭ توسىننان بولعان ستي­حيالى قيمىل-ارەكەتi دەپ قا­راۋعا جاتپايتىن iرi تاريحي وقي­عا ەكەنiن دالەلدەسە كەرەك. كو­­تەرiلiسكە ءۇش ءجۇزدiڭ ادامدا­رى، وزگە دە ۇلت وكiلدەرiنiڭ قا­تى­سۋى جالپىحالىقتىق سيپات ال­دى. وتىزىنشى جىلعى قا­زاق تا­ري­حىنداعى اقتاڭداق وقي­عا­نىڭ بiرi دە بiرەگەيi – سوزاق كو­تەرiلiسiنiڭ بيىلعى 90 جىلدىق قا­رالى داتاسى ەسكەرۋسىز قالماۋى ءتيىس.

 

وتەش قىرعىزباەۆ،

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار