«بۇكىلالەمدىك ازىق-ت ۇلىكتىك قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ريم دەكلاراتسياسىندا» (1996) مەملەكەتتىڭ ءاربىر ازاماتتى قاۋىپسىز تاماق پەن دۇرىس تاماقتانۋ جانە اشتىقتان ادا بولۋ قۇقىقتارىنا ساي تولىققاندى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ كەرەك دەلىنگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىك ساپالى ءارى باعاسى جاعىنان قولجەتىمدى بولۋى كەرەك.
ءدال وسى سەبەپتى, مەملەكەتتەر ءوز قارجىلارىن ازىق-ت ۇلىككە سالىپ, ءوز كليماتىنا ساي كەلەتىن سالانى دامىتۋعا تىرىسادى. مىسالى, نورۆەگيادا بالىق شارۋاشىلىعى جانە جاعالاۋ اكىمشىلىگى مينيسترلىگى جۇمىس ىستەيدى. ال بالىق اۋلاۋ سالاسى دامىعان مۇناي وندىرۋگە قاراماستان الدا كەلەدى. اۋماعى كەڭ قازاقستان ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالاسى بولىپ قالىپتاسۋى زاڭدى ەدى.
مەملەكەت ۇستانعان يمپورتتى الماستىرۋ ساياساتى اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىندا دا تابىستى قولدانىلىپ كەلە جاتقانداي سياقتى ەدى. قازاقستاندا مەملەكەتتىك قاراجات ەسەبىنەن اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار – نان, ءسۇت, ەت, جۇمىرتقا, كوكونىس سالاسىنا قولداۋ كورسەتىلىپ كەلدى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك قولداۋ اياسىندا ءار باعىتتى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامالار ارقىلى ازىق-ت ۇلىك باعاسى ارزاندايدى ءارى حالىق ءۇشىن قولجەتىمدى بولادى دەپ كۇتۋ زاڭدى قۇبىلىس.
الايدا ولاي بولمادى. كەرىسىنشە, باعا جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن سوڭعى 9 جىل (2011-2019) بويىنا سالىستىرساق, ءوسىم ەكى ەسە ەكەنى بايقالادى. كوش باسىندا سارى ماي تۇر. ونىڭ باعاسى – 91 پروتسەنتكە - كەلىسىنە 1240 تەڭگەدەن 2368 تەڭگەگە دەيىن ارتقان. ەكىنشى ورىندا نان تۇر. 89,7 پروتسەنتكە - 78 – دەن 148 تەڭگەگە قىمباتتاعان. ءۇشىنشى ورىندا – تاۋىق ەتى. باعا 83 پروتسەنتكە ارتتى. سيىر ەتى سوڭعى 9 جىلدا 66,8 پروتسەنتكە, ءسۇت 57,9, جۇمىرتقا – 57,4, ايران – 52,1 پروتسەنتكە قىمباتتاعان.
ال رەسمي دەرەكتەر مەن اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ەسەبىنشە, قازاقستان ءوزىن-ءوزى نانمەن تولىق قامتىعالى قاشان, سيىر ەتى بويىنشا دا قامتۋ بار, ال جۇمىرتقا سۇرانىستان اسىپ كەتكەن. مينيسترلىك ءدال وسى اسىرا وندىرۋشىلىكتىڭ ەلدەگى جۇمىرتقا ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋدى توقتاتۋعا سەبەپ بولعانىن ايتادى. ال وندىرۋشىلەر سۋبسيديانى الىپ تاستاۋدىڭ باعانىڭ ءوسىپ, ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە جانە يمپورتتىڭ ارتۋىنا اكەپ سوعادى دەيدى.
وعان نە سەبەپ؟ وندىرۋشىلەر بىلاي تۇسىندىرەدى: ولاردىڭ قازىرگى ءتيىمدى جۇمىسى مەملەكەتتىك قولداۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بارلىق كاسىپورىنداردىڭ نەسيەسى بار, ول قارىزدى وتەۋ كەرەك. قازاقستانداعى جۇمىرتقا ءوندىرىسى سوڭعى 10 جىلدا ءوندىرىس كولەمىن 2 ەسە ارتتىرىپ, العا باسقانى راس. قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا قارجى قۇيىلدى, قارجىنى تابۋدىڭ جالعىز جولى – نەسيە الۋ.
ءوندىرىس جايدان جاي كەڭەيمەدى. ەلدە 2021 جىلعا دەيىنگى اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان. وندا ءوندىرىستى ارتتىرىپ, يمپورتتى الماستىرۋ باستى مىندەت بولاتىن. كاسىپورىندار باعدارلاماعا زور ءمان بەرىپ, 2019 جىلى-اق مەملەكەت ىشكى نارىقتى جۇمىرتقامەن 100 پروتسەنت قامتۋعا قول جەتكىزدى.
تۇتىنۋشىعا ارنالعان جۇمىرتقا باعاسىنىڭ ءتۇزىلۋ بارىسىنا زەر سالساق, مىناداي كورىنىس بايقايسىز. جۇمىرتقانىڭ ءوندىرۋشى ۇسىنعان ءوز باعاسى داناسىنا 22,7 تەڭگە تۇرادى, ون داناسى – 227 تەڭگە. بۇل سومانىڭ 80 پروتسەنتى – كاسىپورىننىڭ مىندەتتى شىعىندارى. قۇس فابريكاسى 53 پروتسەنتىن جەم-ءشوپ (ايتپاقشى, بيداي باعاسى (نەگىزگى جەم) ءبىر جىل ىشىندە 50 پروتسەنتكە قىمباتتاعان), 8 پروتسەنتى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنا كەتەدى. 2 پايىزدان كوبى كوممۋنالدىق شىعىندار (ەلەكتر قۋاتى, سۋ, گاز), 4 پروتسەنتى جۇمىرتقا قۇتىسىنا كەتەدى. تاعى 11% - كاسىپورىننىڭ اكىمشىلىك شىعىندارى مەن نەسيە تولەۋگە جۇمسايدى. 10 پروتسەنتتەن كوبى – وندىرىستىك سالىق.
الايدا قازاقستاندىق دۇكەندەردەگى باعا 50 پروتسەنتتەن جوعارى. نەگە؟ جۇمىرتقانىڭ فابريكادان دۇكەن سورەلەرىنە دەيىنگى جولى قىسقا ەمەس, ءار كەزەڭ ونىڭ باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. جۇمىرتقانى وڭىرلەرگە جەتكىزۋ ءۇشىن دە 4 پروتسەنت قوسىلادى. 13 پروتسەنتى – بولشەك ساۋدا قالتالارىنا سالىنادى. ەڭ قىمبات كەزەڭ - ديستريبيۋتسيا, وعان جۇمىرتقا قۇنىنىڭ 19 پروتسەنتى كىرەدى. تاعى 13%-ءى ساۋدا نۇكتەسىنە جانە 9 پروتسەنتى رەترو-بونۋسقا كەتەدى (تاۋاردى ساۋدا ورنىنىڭ ىشىندە ساتۋ). ناتيجەسىندە وزىندىك قۇنىنا 59,4 پروتسەنت قوسىلادى جانە تۇتىنۋشىعا دەيىن جۇمىرتقا داناسىنا 36 تەڭگە نە ون داناسىنا 360 (نە ودان دا كوپ) تەڭگە بولىپ جەتەدى.
جۇمىرتقانى ساتۋ بارىسىن سارالاي كەلە, دەلدالدار مەن ديستريبيۋتورلار ءونىمدى قايتا ساتۋ ارقىلى وندىرۋشىلەردەن كوپ اقشا تاباتىنىن ايتا الامىز. ال شىعىندار مەن تاۋەكەل وندىرۋشىگە تيەدى, دەلدالعا ەمەس.
دەمەك, سۋبسيديادان باس تارتسا, باعانىڭ وسەتىنى تۋرالى ەسكەرتۋ جاي ءسوز ەمەس. بۇل تاۋار باعاسىنىڭ شىنايى ەسەبىمەن بەكىتىلەدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ءسات بار: سالانى قولداۋدان باس تارتقان مەملەكەت وسى تاۋار ءتۇرى بويىنشا ەركىندىكتەن ايىرىلۋى مۇمكىن. بۇل دا بوس ءسوز ەمەس. جۇمىرتقانى تۇتىنۋ ماۋسىمدىق ەرەكشەلىككە يە. سۇرانىس قىستا ەسەلەنەدى. جازدا ەكى ەسە ازايىپ كەتەدى. سوندىقتان, سۇرانىس از كەزدە وندىرۋشىلەر تاۋاردىڭ ىركىلۋىنە جول بەرمەس ءۇشىن جۇمىرتقانى فابريكادان 10-12 تەڭگەدەن بوساتادى. الايدا, بۇل ىركىلۋ رەسەي, بەلارۋس سياقتى كورشى ەلدەردە دە بولادى. وندا ءونىم نارىقتىڭ اۋقىمدىلىعى مەن ءوندىرىس كولەمىنىڭ قازاقستانعا قاراعاندا كەڭدىگىنە جانە مەملەكەتتىك قامقورلىققا قاراي ارزانداۋ كەلەدى. الىپساتارلار بىردەستە ساپا, جارامدىلىق مەرزىمى دەگەن كورسەتكىشتەرگە قاراماستان, رەسەيدىڭ ارزان ونىمىنە كوشە سالادى. ءسويتىپ, نارىقتى يمپورتقا تولتىرادى. ارينە, جۇمىرتقا باعاسى قازاقستان ىشىندە كوتەرىلىپ كەتسە, وتاندىق ءوندىرۋشىنى جەرگىلىكتى دۇكەندەردەن وپ-وڭاي الىپ تاستاۋعا بولادى. بۇل ارقىلى الىپساتارلار ۇتادى. ال مەملەكەت ماڭىزدى ازىق بويىنشا وسىنشا جىلدان بەرى جيناعان ەركىندىكتەن ايىرىلىپ قالادى.
