ەكىنشى ءبىر تاعىلىمدى تامسىلگە وي جۇگىرتەيىك: باعزى زاماندا ءبىر ءامىرشى جالعىز قىزىن باي بالاسىنا بەرمەي, ونەرلى دە ونەگەلى جارلىعا بەرىپتى. سوندا الگى پاتشا بىلاي دەگەن ەكەن:
– انانىڭ قولىندا قىزىمدى ءومىر بويى مۇقتاج قىلمايتىن التىن بىلەزىگى بار. ال مىنا بايدىڭ بالاسىندا قولدىڭ كىرىنەن باسقا ەشتەڭە جوق. بوقتان ساسىققا, تاستان قاتتىعا بىتكەن بايلىق قولدىڭ كىرى سەكىلدى, جۋساڭ كەتەدى. ونەر – التىن بىلەزىك, ءومىر-باقي قولىڭنان ءتۇسىپ قالمايدى. ونەرلى, بەرەكەلى ىسپەن شۇعىلدانۋ, دەن قويۋ, ءوز تاعدىرىڭا جانىڭ اشۋ, ومىردەگى ءتۇزۋ, دۇرىس جولىڭدى تاڭداۋ, قاق-سوقپەن اينالىسپاۋ, تابيعي سىپايىلىقتى بولمىسىڭا ءسىڭىرۋ, ىزگىلىككە, ۇستامدىلىققا, قايىرىمدىلىققا, ءار نارسەنىڭ شەك-مولشەرىن ءجىتى بىلۋگە, ادىلدىككە, ەرلىككە, كەز كەلگەن ءىستىڭ سەبەبى مەن سالدارىن قىران كورەگەندىكپەن سالماقتاۋعا, ۋاقىتتى سارابدالدىقپەن پايدالانۋعا ۇمتىلۋ – ءاربىر كىسىنىڭ ابزال ءىسى بولسا يگى. ابايدىڭ:
قۋانباڭدار جاستىققا,
ەلىرمە كۇلكى, ماستىققا.
كوزىڭ قايدان جەتەدى
دوستىق پەنەن قاستىققا؟
قۇربىڭنىڭ قىزىق دەگەنىن,
ءسوز ەكەن دەپ اپ شىقپا.
ادالدان تاپقان تيىندى
سال دا ساقتا قاپشىققا.
قولداعىڭدى قورعاپ باق,
مال ارزان دەپ اپتىقپا.
سىپايى ءجۇر دە, شارۋا ويلا,
داڭعويلانىپ قاقتىقپا – دەپ, تۇجىرىمدى وي تۋىنداتادى.
نەمەسە: «قۇداي تاعالا ساعان ەڭبەك قىلىپ مال تابارلىق قۋات بەردى. ول قۋاتتى ادال كاسىپ قىلارلىق ورىنعا جۇمسايمىسىڭ؟!» دەپ جازادى 10-شى سوزىندە. ءسوز جوق, ادامشىلىقتىڭ كورسەتكىشى – ادال كاسىپ, ءتىلدىڭ ۇشىمەن اپىرىپ-جاپىرىپ ايتۋ ەمەس, اياق-قولىڭمەن مەيىرلەنىپ قىزمەت ەتۋ, «وقتاي زىرلاپ, قارداي بوراپ» بەينەتتەنىپ ەڭبەكتەنۋ. ءبىر وي ءبىر ويدى قوزعايدى ابىلاي حاننىڭ ەلىمدى وتىرىقشى ەل ەتىپ, جەر ەمشەگىن ەمىزىپ, ەگىنشىلىك ونەردى ۇيرەتە المادىم دەگەنى بار. ابايدىڭ ۇلى ءداستۇرىن دامىتقان ويشىل شاكارىمنىڭ «ەگىن سال, نە ساۋدا قىل, مالىڭدى باق» دەيتىن قاعيدالى عيبراتى دا تولعاندىرادى.
حاكىم اباي ادام بالاسىنا ەڭبەك ەتۋدىڭ ءتۇپ نەگىزىن بىلايشا تۇبەگەيلەپ مالىمدەيدى: ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ, ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ». ءوزىڭدى دە, وزگەنى دە, جاندى-جانسىز جاراتىلىستى دا ارداقتاۋ ءھام گۇلدەندىرۋ – ءبىر عانا ەڭبەك ەتۋ, كاسىپپەن اينالىسۋ. تابيعاتتىڭ ءوزى عاجايىپ ءبىر وقۋلىق. مىسالى, «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» بىرەگەي مىسالىنا جۇگىنەيىك: «ارا ايتادى: مەنىڭ ءۇيىم عيمارات ونەرىنىڭ ەڭ جوعارى ورنەگى بويىنشا جاسالعان. مەنىڭ ۇيامنىڭ گەومەترياسىنان ەۆكليدتىڭ ءوزى تاماشا ءتالىم العان بولار ەدى» (كورنەكتى ماتەماتيك گ.ۆەيلدىڭ «سيممەتريا» دەيتىن تراكتاتىنان. ماسكەۋ, «عىلىم», 1968. 114-بەت). قازاق بالاسى ءۇشىن ارا مەن قۇمىرسقانىڭ ەرەسەن ەڭبەكشىلدىگى ايان. اباي: «ەگەر مال كەرەك بولسا قولونەر ۇيرەنبەك كەرەك. الداۋ قوسپاي ادال ەڭبەگىن ساتقان قولونەرلى – قازاقتىڭ اۋليەسى سول» – دەيدى 33-سوزىندە. دەمەك, قىدىر اتانىڭ اۋليەلىگى دەگەنىمىز ەگىنشى-مالشى قاۋىمعا ءىلتيپات-ىزەتى. ابايدىڭ ايتىپ وتىرعانى ون ساۋساعىنان ونەر تامعان قولى ونەرلى, ۇستا – باق-بەرەكەنىڭ يەسى. قوعامدى ىزگىلەندىرۋدىڭ باستى قارۋى – ءونىمدى, ونىكتى كاسىپپەن اينالىسۋ. مەملەكەت تە, حالىق تا, قوعام دا جاتىپىشەر, كەرجالقاۋ, ارامتاماقتاردى جۇگەندەپ, ستراتەگ ابايشا ايتقاندا, «مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم» دەگەن ۇستانىمىن, كوزقاراسىن بەرىك ۇستاساق, شەبەر قولدانساق, ۇلى دالانىڭ يگىلىكتەرى ەل كادەسىنە اسىپ, داۋلەتىمىز تاسىپ, رۋحتانىپ, قاناتتانىپ, ساۋلەتتەنەر ەدىك-اۋ!
اباي وركەنيەتتىڭ قاق تورىندە, پاراساتتىڭ ۇشار بيىگىندە شارت جۇگىنىپ بار داۋسىمەن ساڭقىلداپ سويلەپ تۇرعانداي: «قۋلىق ساۋماق, كوز ءسۇزىپ, تىلەنىپ, ادام ساۋماق-ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى. اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ, ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ, ەڭبەگىڭدى ساۋ, قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى» (4-ءشى ءسوز). تاعى دا «ەگەر ءىسىم ءونسىن دەسەڭ, رەتىن تاپ», «حارەكەت قىلماق, جۇگىرمەك» دەيتىن التىن ويلارى بار. مىنە, بۇلار «تولىمدى-ءبىلىمدى» ادام بولۋعا باۋليتىن ونەگەلى دانالىق, عيبراتتى ساباق, بەرەكەلى اقىل.
