قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى عارىش قىزمەتىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
بۇل زاڭدى دا, بۇگىنگى كۇنى زامان تالابىنا ساي عىلىمى بولماي, ەشقانداي مەملەكەت دامىعان ەل بولىپ قالىپتاسا المايدى جانە ونداي ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرە المايدى. بۇكىل جاراتىلىستانۋ عىلىمى, ەڭ الدىمەن, جوعارى تەحنولوگيالى بولىپ سانالادى, ال بارلىق جوعارى تەحنولوگيالى سالالار, تيىسىنشە عىلىمي سىيىمدىلىعى كەڭ سالالار.
«قالام ۇشىنان» ۇلى عىلىمي جاڭالىقتار اشاتىن ۋاقىتتار كەلمەسكە كەتتى. بۇگىن قانداي دا ءبىر ماڭىزدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە, جاراتىلىستانۋ عىلىمىندا, عىلىمي ورتادا ەكسپەريمەنتتىك بازا دەپ اتالاتىن زاماناۋي جابدىقتار قاجەت. ءبىز بۇل جەردە كومپيۋتەرلىك تەحنيكا مەن باسقا دا ۇيىمدىق تەحنيكالار تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىرعان جوقپىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى عارىش قىزمەتىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
بۇل زاڭدى دا, بۇگىنگى كۇنى زامان تالابىنا ساي عىلىمى بولماي, ەشقانداي مەملەكەت دامىعان ەل بولىپ قالىپتاسا المايدى جانە ونداي ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرە المايدى. بۇكىل جاراتىلىستانۋ عىلىمى, ەڭ الدىمەن, جوعارى تەحنولوگيالى بولىپ سانالادى, ال بارلىق جوعارى تەحنولوگيالى سالالار, تيىسىنشە عىلىمي سىيىمدىلىعى كەڭ سالالار.
«قالام ۇشىنان» ۇلى عىلىمي جاڭالىقتار اشاتىن ۋاقىتتار كەلمەسكە كەتتى. بۇگىن قانداي دا ءبىر ماڭىزدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە, جاراتىلىستانۋ عىلىمىندا, عىلىمي ورتادا ەكسپەريمەنتتىك بازا دەپ اتالاتىن زاماناۋي جابدىقتار قاجەت. ءبىز بۇل جەردە كومپيۋتەرلىك تەحنيكا مەن باسقا دا ۇيىمدىق تەحنيكالار تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىرعان جوقپىز.
قازاقستاندىق عارىشتىق عىلىم مۇنداي بازاعا بارلىق كەزدە يە بولعان. رەسپۋبليكامىزدا عارىشتىق زەرتتەۋلەر وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى, ال ءبىزدىڭ عالىمدار – استرونومدار, استروفيزيكتەر, زەرتتەۋشىلەر, ينجەنەرلەر ءار كەزدە تەك كەڭەستىك عىلىم عانا ەمەس, الەمدىك عارىشتىق عىلىمنىڭ دا العى شەبىندە بولدى. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ وزىندە ءبىزدىڭ قولىمىزدا ايناسىنىڭ ديامەترى 1 مەترگە دەيىنگى وپتيكالىق تەلەسكوپتار, 12 مەترلىك راديوتەلەسكوپ, يونوسفەرالىق ستانتسيا, عارىشتىق ساۋلەلەردى تىركەۋگە جانە زەرتتەۋگە ارنالعان نەيتروندى مونيتور سياقتى زاماناۋي استروفيزيكالىق جابدىقتار قولدانىستا بولدى. ال ەگەمەندىك العان جىلدارى جەردى قاشىقتىقتان بارلاۋ جەر سەرىكتەرىنەن عارىشتىق اقپاراتتار قابىلداۋ ستانتسيالارى ورنالاستىرىلدى.
بىراق, قازىرگى عالامدا ەشتەڭە دە وزگەرمەي, ءبىر ورىندا تۇرىپ قالمايدى, ەڭ الدىمەن, عىلىمي الەم شاپشاڭ وزگەرىستەر ۇستىندە. سونىڭ ايعاعىنداي, ۇلى دەرجاۆالاردىڭ عارىشتىق كەڭىستىك ءۇشىن جارىسىنىڭ ءوزى ءبىر بۋىننىڭ كوز الدىندا ءوتىپ كەلەدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە ارىپتەستەردەن قالىپ قويماۋ ءۇشىن جابدىقتاردى ەڭ بولماعاندا 20-30 جىلدا ءبىر رەت اۋىستىرىپ وتىرۋ قاجەت دەپ سانالاتىن. بۇگىن مۇنداي كوزقاراس تەك ماماندار عانا ەمەس, جاي ادامداردىڭ دا كۇلكىسىن كەلتىرەدى. ءار 3-4 جىلدا, ءتىپتى ودان دا از مەرزىم ىشىندە ءىرى جانە اسا ماڭىزدى تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار بولىپ جاتادى. سوندىقتان, عىلىمي زەرتتەۋلەردە ءۇمىتسىز ارتتا قالىپ قويماۋ ءۇشىن جانە ءۇشىنشى سورتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنىپ كەتپەۋ ءۇشىن عارىش سالاسىنىڭ عىلىمي-ەكسپەريمەنتتىك بازاسىن اسا قىسقا مەرزىم ىشىندە جەتىلدىرۋ قاجەت. بالاما بىرەۋ عانا – عارىشتىق تەحنولوگيالارعا يە مەملەكەتتەرگە تولىق تاۋەلدىلىك.
عارىشتىق قىزمەتتىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىن دامىتۋ عارىشتىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيالار قۇرۋدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق قامتاماسىزدىعىن ازىرلەۋدى, استروفيزيكالىق جانە عارىشتىق زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي جانە ەكسپەريمەنتتىك بازاسىن دامىتۋدى كوزدەيدى. قولدانبالى, سونداي-اق, ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا ءبىزدىڭ جۋىق جىلدار ىشىندەگى ناقتى جانە نەگىزدەلگەن ءىس باعدارلامامىز بار.
ءبىرىنشى كەزەكتە, اڭگىمە بۇگىنگى كۇنى ەكونوميكادا, ونەركاسىپتە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى سالالارىندا نەعۇرلىم قاجەتتى دەپ سانالاتىن عىلىمي جانە تەحنيكالىق باعىتتار تۋرال ى بولىپ وتىر. ول ء–تۇرلى باعىتتار بويىنشا رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ مونيتورينگى, وعان جەردى جەر سەرىكتەرىنىڭ كومەگىمەن قاشىقتىقتان زەردەلەۋ, جوعارى دالدىكتى جەر سەرىگى ناۆيگاتسياسى جۇيەلەرى سياقتى عارىشتىق جانە جەرۇستى-عارىشتىق ادىستەر ت.ب. ءىرى كەشەندەر كىرەدى. مۇنداي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ استىق ونىمدىلىگىن بولجاۋعا, ورتتەر مەن سۋ تاسقىندارىن, ىلعال قورلارى مەن قۇرعاقشىلىقتى باقىلاۋعا جانە بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. فوكۋسيما جانە مەكسيكا شىعاناعىنداعى تراگەديالار جەر قىرتىسى كۇيىن, جەر سىلكىنىسىن, مۇناي-گاز كەن ورىندارىندا جۇمىس ىستەۋ كەزىندە بولجاۋ جۇمىستارىنىڭ قاجەت ەكەندىگىن تاعى دا ءبىر ەسكە سالىپ وتىر. كاسپي تەڭىزىنەن كومىرسۋتەگىنى قارقىندى ونەركاسىپتىك ءوندىرۋ بارىسىندا جوعارىداعى اتالعان ماسەلە ءبىز ءۇشىن وتە وزەكتى بولىپ سانالادى. مەكسيكا شىعاناعىنداعى مۇنايدىڭ جايىلۋىنان كەلگەن شىعىن 10 ملرد.-تان استام اقش دوللارىن قۇرادى, تەڭىزگە 4-5 ملن. باررەلگە دەيىن مۇناي توگىلدى. الدىن الا بولجامدار بويىنشا, كاسپي قايراڭىنداعى قاشاعان مەن اقتوتى كەن ورىندارىنداعى ۇڭعىما دەبيتى مەكسيكا شىعاناعىنداعى ۇڭعىما دەبيتىمەن تەڭدەس. الايدا, كاسپي تەڭىزى سۋ ايدىنىنىڭ جابىق ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بىزدەگى شىعىندار اشىق تەڭىزدەگى مەكسيكا شىعاناعىنداعى شىعىندارمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم كوپ بولادى.
«ىنتىماقتاستىقتىڭ وتە ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى وسىنداي جاعدايلارعا بىرلەسكەن مونيتورينگ جانە بولجاۋ جۇرگىزۋ, ونىڭ ىشىندە اۋماقتى عارىشتان قاشىقتىقتان بارلاۋ ءادىسى... اسا ءىرى كولەمدەگى ورمان جانە دالا ورتتەرى, ترانسشەكارالىق وزەندەردەگى سۋ جايىلۋ قاۋپى, كاسپي تەڭىزى اكۆاتورياسىنداعى توتەنشە جاعدايلار ءبىزدىڭ قۇتقارۋ قىزمەتى ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولماۋى ءتيىس. ال ونداي جاعدايلار بىزدە بولىپ تۇرادى», دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى ن.نازارباەۆ 2011 جىلى 15 قىركۇيەكتە استراحان قالاسىندا وتكەن رەسەي جانە قازاقستان وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعى فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە.
الماتى جانە استانا قالالارىنداعى عارىشتىق اقپاراتتى قابىلداۋ ورتالىقتارى جەتىلدىرۋدى جانە زامان تالابىنا ساي جابدىقتارمەن جاساقتاۋدى, سونداي-اق, ءتيىستى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار, اتىراۋ قالاسىندا قوسىمشا جەرۇستى ستانساسىن قۇرۋ قاجەت. بۇل راديولوكاتسيالىق دەرەكتەردى تولىق كولەمدە قابىلداۋعا جانە بۇكىل كاسپي اۋماعى اكۆاتورياسى مونيتورينگىنىڭ اناعۇرلىم جوعارى ءجيىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى, سونداي-اق, عارىشتىق مونيتورينگ دەرەكتەرىن سالالىق جانە اۋماقتىق تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىپ بەرۋدى جەدەلدەتەدى, ونىڭ ىشىندە كومىرسۋتەگىنى قارقىندى ءوندىرۋ اۋماقتارىنداعى جەر بەتىنىڭ جىلجۋ مونيتورينگىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
دەرەكتەر جيناۋدىڭ قىمبات جانە جۇمىسى كوپ جەرۇستى ءتاسىلىن عارىشتىق مونيتورينگ اناعۇرلىم ءتيىمدى, جەدەل جانە كەڭ اۋقىمدى باقىلاۋ قۇرالىمەن اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋروپا ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, عارىشتىق مونيتورينگ اەروكەڭىستىكتىك تاسىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ءتيىمدى. بۇل سالىستىرمالى كورسەتكىش قازاقستاننىڭ كەڭ-بايتاق اۋماعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
جەردى قاشىقتىقتان زەردەلەۋ (جقز) دەرەكتەرىن قابىلداۋ, وڭدەۋ جانە مۇراعاتتاۋ تەحنولوگيالىق كەشەندەرىن جەتىلدىرۋ عارىشتىق مونيتورينگتىڭ عىلىمي جانە قولدانبالى مىندەتتەرىن شەشۋ ءۇشىن حالىقارالىق عارىشتىق اپپاراتتاردان ءتۇرلى كەڭىستىكتىك شەشىمدەگى سۋرەتتەرمەن قازاقستان اۋماعىن تۇراقتى قامتۋدى قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق, بولاشاقتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جقز جەر سەرىكتەرىنەن اقپاراتتار قابىلداۋدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالعان مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن جقز دەرەكتەرىن قابىلداۋ ستانسالارىن جەتىلدىرۋ مەن جاڭالارىن قۇرۋدان باسقا, جەر قىرتىسىنىڭ جەرۇستى-عارىشتىق گەوديناميكالىق جانە گەوفيزيكالىق مونيتورينگى جۇيەسىن قۇرۋ اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇيەگە ءتۇرلى تالداۋ دەڭگەيىندەگى ستانسالار تورابى, كەشەندى باقىلاۋلار دەرەكتەرىن قابىلداۋ, جيناۋ, مۇراعاتتاۋ جانە باستاپقى وڭدەۋ ورتالىعى مەن ينتەرپرەتاتسيا, تالداۋ جانە شەشىم قابىلداۋ ورتالىعى كىرەدى. مۇنداي جۇيەنى قۇرۋ قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىنىڭ ۇزدىكسىز جانە قارقىندى وسۋىنە, جەر قويناۋىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا تەحنوگەندى ۇستەمەنىڭ تۇراقتى ارتۋىنا, ءبىرىنشى كەزەكتە, كاسپي جاعالاۋى اۋماعى مەن كاسپي قايراڭىنداعى مۇناي كەن ورىندارىن, قاتتى پايدالى قازبالار كەن ورىندارىن يگەرۋگە, سونداي-اق, قاۋىپتىلىگى جوعارى گيدروتەحنيكالىق سۋ قۇرىلىمدارىن, اەس جانە باسقا دا نىسانداردى ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بايلانىستى قاجەتتىلىكتەردەن تۋىنداپ وتىر. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى جوعارى سەيسميكالىق قاۋىپتىلىك دەڭگەيىن دە ەسەپكە الۋ قاجەت. ونەركاسىپتىك نىسانداردىڭ, تۇرعىن ۇيلەردىڭ جانە جالپى ينفراقۇرىلىمداردىڭ بۇزىلۋىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, سەل تاسقىندارى, جەردىڭ جىلجۋى جانە توپىراقتىڭ وپىرىلىپ قۇلاۋى ءۇ
