قازاقتىڭ حورەوگرافيا يسكۋسستۆوسى جاس. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن جاسالعان «كوكتەم» اتتى بالەت مازمۇنى جاعىنان دا, ۇلتتىق ءتۇرى جاعىنان دا جۇرتشىلىقتى قاناعاتتاندىرا المادى, سول سىياقتى «قالقامان جانە مامىر» بالەتى دە ۇلكەن ساتسىزدىككە ۇشىرادى. ولاردىڭ ءبارى دە حالىقتىڭ وسكەلەڭ تىلەگىنە ساي كەلمەگەندىكتەن, ساحنادان ءتۇسىپ قالدى. بىراق رەسپۋبليكانىڭ يسكۋسستۆو قىزمەتكەرلەرى, وپەرا جانە بالەت ونەرلەرىنىڭ شەبەرلەرى كەمشىلىكتەر مەن قاتەلەردەن ساباق الا ءبىلدى. ولار بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ماسەلەلەرى جونىندەگى, سولاردىڭ ىشىندە مۋرادەليدىڭ « ۇلى دوستىق» وپەراسى تۋرالى تاريحي قاۋلىلارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, كازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كۇنبە-كۇنگى كومەگى مەن نۇسقاۋىنا سۇيەنىپ, قازاقتىڭ جوعارى ساپالى, ۇلتتىق بالەتىن جاساۋ جولىندا يگىلىكتى جۇمىستار ىستەدى.
سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا جىل قارساڭىندا اباي اتىنداعى اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىنا كومپوزيتور ۆەليكانوۆتىڭ مۋزىكاسىنا جازىلعان «قامبار مەن نازىم» اتتى بالەت شىقتى. ونىڭ ساحناعا شىعۋى تەك تەاتر قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل جۇرتشىلىعىمىز ءۇشىن ورتاق قۋانىش بولدى. مۇنىڭ ءوزى رەسپۋبليكانىڭ تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ شەبەرلەنە تۇسكەندىگىن, ولاردىڭ مادەني ءورىسىنىڭ ارتقاندىعىن, تۆورچەستۆولىق ەڭبەك ۇستىندە شىڭدالعاندىعىن كورسەتتى.
بۇل – كەدەيلەر بۇقاراسى ورتاسىنان شىققان, «توكسان ءۇيلى توبىردىڭ» قامقورشىسى, «قاراقاسقا اتتى قامباردىڭ» ەرلىگىن, ونىڭ حاندىق قۇرىلىسقا قارسى, ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىن باياندايتىن بالەت. العاشقى كورىنىستەن باستاپ, قامبار مەن نازىم قىزدىڭ ءبىر-بىرىنە ماحابباتى سۋرەتتەلەدى. بىراق قامبار مەن نازىم, مۇرات پەن دامەتكەن سىياقتى ەركىندىك اڭساعان جاستارعا ەسكىلىك ءومىر, حان ورداسى, قارا كۇش قاسارىسىپ قارسى تۇرادى. قاتال كۇرەستەر باستالادى. اقىرى قامبارلار توبى جەڭىسكە جەتەدى, قامبار سۇيگەن قىزى نازىمدى الىپ, سالتاناتپەن ءوز اۋلىنا قايتادى, ۇيلەنۋ تويى باستالادى, حالىقتىڭ ەل قامىن ويلاعان باتىرعا, سول باتىردى ادال سۇيگەن ارۋعا دەگەن قۇرمەتى باياندالادى.
قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىندە سۇيىسپەنشىلىكپەن ەرتەدەن جىرلانىپ كەلگەن قامبار باتىر مەن نازىم قىز جايىنداعى ەپوستى تەاتر كوللەكتيۆى بالەت ونەرىنىڭ بيلەرى ارقىلى, اجارلى ەتىپ بايانداي بىلگەن. بالەت دەگەنىمىز ەڭ الدىمەن جاستىقتىڭ ونەرى, سوندىقتان دا قازاقتىڭ بۇل بالەتىندە جەتەكشى رولدەردى جاس شەبەرلەردىڭ ورىنداۋى وتە كەلىستى بولعان.
راكۇل تاجيەۆا – قازاقتىڭ جاس ءبيشىسى, ول الماتىداعى بالەت مەكتەبىندە وقىپ, تاربيەلەنگەن. ول ۇلى ورىس حالقىنىڭ تاماشا حورەوگرافيا ونەرىنەن ساباق العان. ول العان ءبىلىمىن ءىس جۇزىندە پايداعا اسىرىپ, جۇرتشىلىق الدىنا تارتىپ تا وتىر. تاجيەۆا جولداس ساحناداعى شەبەر بيلەرىمەن تەاتر كورۋشىنىڭ الدىندا ەل قامىن ويلاعان, بوستاندىق سۇيگىش باتىردىڭ سەرىگى – نازىم قىزدىڭ تازا جاندى, نازىك بەينەلى, ادال جۇرەكتى وبرازىن جاساي ءبىلدى. نازىم كىم؟ ول – باتىردىڭ سۇيگەن جارى عانا ەمەس, تار كۇندەردەگى سۇيەنىشى دە. ول – جاستىقتىڭ, سۇلۋلىقتىڭ, قىزدىڭ جارقىن كوڭىلىنىڭ بەينەسى. تەاتر كورۋشى جۇرتشىلىق ونى وسىلاي ۇعادى, تاجيەۆا ونى شەبەر بيلەرىمەن وسىلاي بەينەلەيدى. ونىڭ قىيمىلىنان, ارەكەتىنەن حالىق تاريحىنداعى ءومىر شىندىعىنىڭ جەلى ەسەدى.
كازاق حالقىنىڭ ەسكى زامانداعى سۇيىكتى باتىرى قامباردىڭ ءرولىن بالەتتە ەكى ارتيست – قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى ا.بەكبوسىنوۆ جانە ر.ورازباەۆ جولداستار كەزەكتەسش ورىنداپ ءجۇر. بۇل ەكەۋى اكتەرلىك تالانت جاعىنان ءار الۋان جانە ولار كەيىپكەردىڭ ىشكى-تىسقى بەينەسىندە ەكى تۇردە, بىراق ارەكەت مازمۇنى, ۇستار ماقساتى جاعىنان ءبىر تۇرعىدا كورسەتەدى. بۇل ەكەۋىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ ويىنىنان دا جۇرتشىلىق الدىنا باس كەيىپكەردىڭ بويىنداعى نەگىزگى قاسيەت كورىنەدى. ول قانداي قاسيەتتەر؟ ولار – تۋعان حالقىن سۇيۋشىلىك, ز ۇلىمدىققا, حاندىق ۇستەمدىكتىڭ زورلىق پەن زومبىلىعىنا قارسى كۇرەس, ەزىلگەن ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنىڭ جوقتاۋشىسى بولۋ. تەاتر كورۋشى جۇرتشىلىق قامباردى وسىلاي ۇعادى, بەكبوسىنوۆ پەن ورازباەۆ جولداستار ساحناداعى شەبەر قىيمىلدارىمەن, بي ونەرىمەن ونى وسىلاي سۋرەتتەيدى.
بىزشە, بەكبوسىنوۆ قامبار ارەكەتىن ساراڭ كورسەتەدى. بىراق سونىڭ وزىنەن كەيىپكەردىڭ ەرلىگى, ىشكى دۇنيەسى, ەەنىمى مەن سەزىمى انىق اڭعارىلادى. ال ورازباەۆتىڭ ويناۋىندا ول اناعۇرلىم جۇمساك, نازىكتەۋ كورىنەدى, ليريكاعا بەيىم كورىنەدى. بىراق جاس كۇشتىڭ, تاسقىن قايراتتىڭ سيپاتى ەركىن بايقالىپ وتىرىلادى. مۇنىڭ ءوزى وتە-موتە اڭشىلىقتى بەينەلەيتىن بيدەن دە, باسقالارىنان دا تولىق بايقالادى. ورازباەۆ اڭشى بەينەسىندە ورامدى, جەڭىل بيلەيدى, بىراق ءبىرسىپىرا تەحنيكالىق كەدىر-بۇدىرلاردان دا قۇر ەمەس.
جۇرتشىلىق تاجيەۆا, بەكبوسىنوۆ, ورازباەۆ ويىندارىن زور قاناعاتتانعاندىقپەن قارسى الىپ وتىرادى.
قامبار مەن نازىمنىڭ دوستارى – مۇرات نەن دامەتكەن بالەتتە كەڭ ورىن الادى. مۇراتتىڭ رولىندە – ل. تاعانوۆ, دامەتكەننىڭ رولىندە – ك.قارابالينا مەن س.حودجاەۆا جولداستار وينايدى. العاشقى سپەكتاكلدەردىڭ وزىندە-اق بۇلار – شەبەر قۇرالعان توپ ەكەندىكتەرىن دالەلدەي ءبىلدى.
تاعانوۆ كلاسسيكالىق ءبيدىڭ تەحنيكاسىنا جەتىلگەن جاس ەكەندىگىن, اسىرەسە تاسقىندى, كۇشتى, ورامدى ەر جىگىتتىڭ بەينەسىن بيلەۋمەن ەركىن كورسەتە الاتىندىعىن ءبىلدىردى. ول اسا ءبىر كۇردەلى «ازات بولۋ» ءبيىن ەركىن, قىسىلماي ورىندادى. بىراق, سونىمەن قاتار, ول ءوز ءرولىنىڭ ويىندىق جاعىنا كوبىرەك كوڭىل اۋدارۋعا ءتيىس ەكەندىگى دە بايقالدى.
دامەتكەن رولىندە قارابالينا جولداس تا كوزگە تۇسە ءبىلدى. ول اسرەسە كەيىپكەردىڭ ىشكى سەزىمىن تولىق اشا العان, ساحنادا ءوزىن باتىل, ەركىن ۇستايدى. بىراق ونىڭ ويىنى بىركەلكى ەمەس. نەگە؟ ولاي بولىپ كورىنەتىن سەبەبى: جاس ءبيشى ءوزىنىڭ بي ونەرىنە جەتىلۋ جاعىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەگەن. ونىڭ ورىنداۋىندا الداعى ۋاقىتتا, جاڭا بالەتتەردە تالاي دامەتكەندەردى كورۋگە ءتيىستى بولعاندىعىمىزدان, ءبىز بايقالعان كەمشىلىكتى تەزىرەك تۇزەۋگە وعان كەڭەس بەرۋگە مىندەتتىمىز. ال حودجاەۆا جولداستىڭ ورىنداۋىنداعى دامەتكەن ءبىراز اۋىرلاۋ شىققان, ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ەسكى حالىقتىق سيپاتتاعى بيلەرگە كوبىرەك جاقىن. بىراق, سونىڭ وزىندە, جاس بيشىدە كوپ ىزدەنگەندىك بايقالادى, ونىڭ زور كەلەشەگى اڭعارىلادى.
«قامبار مەن نازىم» بالەتىن قويۋدا تەاتردىڭ باس بالەتمەيستەرى, رسفسر-ءدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى, ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى م.مويسەەۆتىڭ ەڭبەگى از بولماعان. ول قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى ق. جانداربەكوۆپەن, بالەتمەيستەر ە.سالنيكوۆامەن بىرلەسە وتىرىپ, جاۋاپتى جۇمىستاردى ويداعىداي اتقارعان. مۇنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءومىر شىندىعىنىڭ ءبىر بەلەسىن بەينەلەيتىن, سايىپ كەلگەندە» ز ۇلىمدىقتى ماحاببات جەڭەتىنىن سۋرەتتەيتىن ۇلتتىق بالەت جاسالىپ شىعىپ, جۇرتشىلىقتان لايىقتى باعا الىپ وتىر. راس ۇلتتىق سالت-ادەتتەردى جەتىك بىلمەۋدەن تۋعان كەيبىر كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. ولار – الداعى سپەكتاكلدەردە, ءىس ۇستىندە, وڭاي تەگىستەلىپ كەتەتىن كەمشىلىكتەر ەكەنى دە ءسوزسىز.
بالەتتىڭ مۋزىكاسىن جازعان كومپوزيتور ۆەليكانوۆ جولداس ءوزىنىڭ ءبىرىنشى رەت «قالقامان جانە مامىر» بالەتىنە» جازعان مۋزىكاسىندا بولعان كەمشىلىكتەرىنەن ورىندى ساباق الا بىلگەنىن, تۆورچەستۆولىق جولدا شىڭدالىپ, وسكەندىگىن كورسەتتى. ول بۇل بالەتتە حالىقتىڭ مۋزىكالىق جانە اندىك بايلىعىن دۇرىس پايدالالا بىلگەن. سويتە تۇرا, بالەتتىڭ ۋۆەرتيۋراسى (كىرىسپەسى) تومەن جاتقانىن دا ايتۋعا ءتيىستىمىز. بۇكىل سپەكتاكل بويىنان اڭعارىلاتىن كوتەرىڭكىلىك, شارىقتاۋ شىمىلدىق اشىلار الدىنداعى كىرىسپە مۋزىكادان بايقالمايدى, ول كەلەشەك جەڭىستىڭ, كەيىپكەرلەردىڭ كەلەشەك تاعدىرىنىڭ اڭعارىن بىلدىرە المايدى.
وتە-موتە پرولوگتا قامباردىڭ كەلۋى, ودان كەيىن ونىڭ نازىمعا كەزدەسكەن كورىنىسى, ولاردىڭ بىرگە بيلەۋلەرى تارتىمدى ەتىپ بەرىلگەن, سول سىياقتى نازىمنىڭ كورگەن ءتۇسىن بەينەلەيتىن كورىنىستەر ۇناسىمدى, قىزىقتى. بالەتتىڭ مۋزىكاسى كومپوزيتوردىڭ جاڭا تابىسى بولىپ تابىلاتىندىعى ءسوزسىز.
جاس ديريجەر عازيز دۋگاشەۆ كەلەشەگى كەڭ شەبەر ەكەندىگىن كورسەتتى. ونىڭ باسقارۋىنداعى وركەستر كوللەكتيۆىنىڭ تىياناقتىلىعى, ورىنداۋ دالشىلىگى – وسىنىڭ ءبارى ساحناعا كۇش بەردى, ونى اجارلى, جاندى ەتتى, ارتيستەرگە سەنىمدى تايانىش بولدى. قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى – ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, سۋرەتشى ا. نەناشەۆتىڭ دەكوراتسياسى مەن كوستيۋم تۇرلەرى وقىيعانى تارتىمدى, كورنەكتى ەتە ءتۇستى.
«قامبار مەن نازىم» – تەاتردىڭ ۇلكەن تابىسى. بۇل – تۆورچەستۆولىق كوللەكتيۆتىڭ العاشقى جاساعان تولىق باعالى ۇلتتىق بالەتى. مۇنىڭ ءوزى الداعى مىندەتتى دە بەلگىلەيدى. ول مىندەت – قازاق حالقىنىڭ وتكەندەگى ومىرىنەن عانا ەمەس, قازىرگى ستاليندىك زامانداعى تاماشا ومىرىنەن دە جاڭا, جۇرتشىلىقتىڭ تىلەگىنە ساي بالەتتەر جاساۋ مىندەتى.
ا. سەلەزنەۆ,
قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى
