بالەتتەگى «بەتحوۆەن»
ادامزات ساناسىنا توڭكەرىس جاساعان نەمىستىڭ ۇلى كومپوزيتورى ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەننىڭ 250 جىلدىعىنا وراي الەمدىك كەڭىستىكتە كوپتەگەن جارقىن كونتسەرتتىك باعدارلامالار جاسالىپ, ۇلى كومپوزيتوردىڭ قۇرمەتىنە مۋزىكالىق تۋىندىلار ورىندالىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. مۋزىكانىڭ مەرەيلى وقيعاسى «استانا وپەرا» تەاترىنان دا تىس قالمادى. «استانا وپەرا» بالەت ترۋپپاسىنىڭ ورىنداۋىندا ساحناعا شىققان رايموندو رەبەكتىڭ «بەتحوۆەن – ماڭگىلىك – ماحاببات» قويىلىمى سىرقات, بەينەت, ماحاببات پەن شابىتتى ومىرلىك سەرىك ەتكەن ۇلى جاسامپازدىڭ قايعىسى مەن سالتاناتى جايىندا سىر شەرتتى.
– بارشا الەم بەتحوۆەننىڭ 250 جىلدىعىن ۇلكەن سالتاناتپەن اتاپ وتۋدە. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى تەاترى دا وسىناۋ ايتۋلى وقيعادان تىس قالا المادى. سەبەبى بەتحوۆەن – ادامزاتتىڭ ەڭ اتاقتى كومپوزيتورلارىنىڭ ءبىرى. حورەوگراف رايموندو رەبەك «بەتحوۆەن – ماڭگىلىك – ماحاببات» بالەتىن قويۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى, ءبىز قۋانا كەلىستىك. تۋىندى العاش رەت جاسالۋدا. ەسكەرتە كەتەيىن, بۇل كوشىرمە ەمەس. بالەت ارنايى «استانا وپەرا» ساحناسى ءۇشىن قويىلدى. جوبا وتە اۋقىمدى. قاتىسقان ارتىستەردىڭ دە سانى كوپ. كوردەبالەتتىڭ وزىنە 20 جۇپ تارتىلدى. كوپشىلىك ساحنادا جۇرسە دە, ولار سوليستەردەن كەم ەڭبەكتەنبەيدى. جاۋاپكەرشىلىگى مول. سوليستەرمەن تەڭ ءجۇرىپ كۇردەلى دۇنيەلەردى – دەمەۋلەردى, دۋەتتەردى جاسايدى. قويىلىمنىڭ مۋزىكاسى عاجاپ. قاتاردى قايتادان ءتۇزۋ, ورىن اۋىستىرۋلار دا وتە كوپ. جالپى, كاسىبي مامان رەتىندە بالەت كوڭىلىمنەن شىقتى. مۋزىكاسى دا, حورەوگرافياسى دا, ستسەنوگرافياسى دا, ارتىستەردىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگى دە ءبىر-بىرىمەن ءساتتى ۇندەسكەن قويىلىم بولدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. سوزبەن سۋرەتتەۋ از, ونى تەك كەلىپ كورۋ كەرەك» – دەدى «استانا وپەرا» بالەت ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى التىناي اسىلمۇراتوۆا.
راس, بالەت قاي تالاپ بيىگىنەن تالداساڭ دا وتە اۋقىمدى. حورەوگرافيا عانا ەمەس, دەكوراتسيا مەن كوستيۋمدەر سالتاناتىن دا سوزبەن سۋرەتتەپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. اتالعان بالەت ءۇشىن بارلىعى 289 كوستيۋم تىگىلىپتى. ونىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ ستيلدىك ءھام بەزەندىرىلۋ ەرەكشەلىگى مەن تىگىس تارتىمدىلىعى تۇرعىسىنان الىستان كوز جاۋىن الادى.
ال بالەتتەگى ارتىستەر شەبەرلىگى جايلى اسەر مۇلدەم بولەك. قويىلىمدا بەتحوۆەن پارتياسىن تەاتردىڭ پرەمەرى باقتيار ادامجان ءساتتى الىپ شىقتى. ءارتىس ۇلى كومپوزيتوردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىستى شىنايى جەتكىزدى. ءبيشىنىڭ ءوزى اڭگىمەلەپ بەرگەندەي, باقتيار ءۇشىن بەتحوۆەن ءرولى شىعارماشىلىق تاجىريبەسىندەگى ۇلكەن بەلەس بولىپتى.
– ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەن وتە دانىشپان ادام بولعان, ەستۋ قابىلەتى بولماسا دا, ول عاسىرلارعا مۇرا بولىپ قالعان ماڭگى وشپەس شىعارمالار جازدى. ءالى كۇنگە دەيىن ولار جۇرەك قىلىن شەرتىپ, ءتۇرلى ويلار تۇڭعيىعىنا جەتەلەيدى. مۇڭدى مۋزىكانى تىڭداي وتىرىپ, ءبىز قايعىنىڭ قانشالىقتى كومپوزيتور جانىن جەگىدەي جەگەنىن, تاعدىردىڭ ونى اياماعانىن تۇسىنەمىز. ءومىر باقي اينالاسىنداعىلار ونى تۇسىنبەي ءوتتى. قيىن تاعدىرلى كومپوزيتور مىنەزىن ساحنادا كورسەتۋ وتە كۇردەلى. بەتحوۆەننىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنان ءوتۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى, كەز كەلگەن ادام بۇعان ءتوزىپ, ءومىر بويى مۇنداي جۇكتى ارقالاپ وتە المايدى. ونىڭ رولىنە ەنۋ ءۇشىن كومپوزيتوردىڭ مۋزىكاسىن كوبىرەك تىڭداپ, ونى تۇسىنۋگە بارىنشا تىرىستىم. وڭاي بولدى دەپ ايتا المايمىن, – دەپ سىر اشتى ءارتىس.
بالەتتىڭ مۋزىكالىق پارتيتۋراسى دا كۇردەلى. قويىلىمعا بەتحوۆەن شىعارماشىلىعىنان بولەك, ي.گايدن, ۆ.موتسارتتىڭ ۇزدىك تۋىندىلارى مەن زاماناۋي نەمىس كومپوزيتورى ديرك حاۋبريحتىڭ اۋەندەرى ەنگىزىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بالەت سان بوياۋلى, مىنەزگە باي قويىلىم رەتىندە كوڭىلدە جاتتالدى.
مۋزىكاداعى «موتسارت»
بەتحوۆەننىڭ باي مۋزىكالىق مۇراسىنان باستالعان رۋحاني دەمالىستى ءارى قاراي جاستار تەاترى ساحناسىندا رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباي قولتاڭباسىمەن قويىلعان «موتسارت» ميۋزيكلى تاماشا جالعادى. فرانتسيالىق قوس كومپوزيتور – جان-پەر پيلو مەن وليۆە شۋلتەزدىڭ ايگىلى اۋەندەرى نەگىزىندە ومىرگە كەلگەن ميۋزيكلگە رەجيسسەر وزگەشە جان بىتىرگەن. نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ءار بوياۋ مەن دەتالدان ءومىر ءۇنىن, تىرلىك فيلوسوفياسىن ىزدەگەنىن ساحنالىق ساراپتاۋىنان جازباي تانيسىز. قويىلىمداعى نەگىزگى ءتۇس – اق پەن قارا. وسى ارقىلى سۋرەتكەر كوپ وي ايتقىسى كەلەدى. اق پەن قارا – بىردە ءرويالدىڭ پەرنەلەرىن ەلەستەتسە, ەندى بىردە نوتانىڭ وزىندەي اسەر بەرەدى. سول سەكىلدى اق پەن قارا – قيىندىعى مەن قىزىعى قاتار ورىلگەن جالعان دۇنيەنىڭ نەگىزگى فيلوسوفياسىنا دا مەڭزەيدى. موتسارت پەن سالەري اراسىنداعى نەگىزگى قايشىلىق پەن شيەلەنىستىڭ تۇيتكىلى دە وسى – مىنا جالعاننىڭ بار ءمانى اق پەن قارا زاڭدىلىعىنىڭ اياسىنىن وربيتىندىگىن دالەلدەي تۇسەتىندەي.
اق پەن قارا فيلوسوفياسى ارقىلى رەجيسسەر ومىرگە دە, ونەرگە دە ءتان ادامزاتتىق پروبلەمالاردى, باس يۋ مەن كورەالماۋشىلىق قاتار ورىلگەن دارمەنسىزدىكتى, تالانت پەن توعىشارلىق باسەكەگە تۇسكەن شاراسىزدىقتى, ادالدىق پەن وپاسىزدىق قانات جايعان ادىلەتى ازداۋ قوعامنىڭ (دۇرىسى ادامنىڭ) قاتىگەزدىگى مەن ايارلىعىن اشكەرە قىلادى. موتسارت پەن سالەريدىڭ ونەردەگى بىتىسپەس تەكەتىرەسى ارقىلى شىن تالانتتىڭ سىن مەن شىرعالاڭعا تولى بۇرالاڭ جولىنان سىر قوزعايدى. ءومىر بار جەردە كۇرەستىڭ, ونەر بار جەردە قىزعانىشتىڭ قاتار جۇرەتىن اۋمالى-توكپەلى زاڭدىلىعىنان وي تارقاتادى.
نۇرقانات جاقىپباي ساحناداعى وزىنە عانا ءتان سۋرەتكەرلىك سىرشىلدىعىنان بۇل جولى دا الىس كەتپەپتى. ساحناداعى نوتالاردىڭ ويناتىلۋى, اياق پەن قول ساۋساقتارىنىڭ قيمىلىنان, ءار ءۇن مەن دىبىستان, ءار ارەكەت پەن قوزعالىستان ەستەتيكا ىزدەگىش سۇڭعىلا سەزىمتالدىعى «موتسارتتىڭ» كوركەمدىك دەڭگەيىن جاڭا بەلەسكە كوتەرگەنى انىق.
اكتەرلەردىڭ مۋزىكانى يگەرۋدەگى كاسىبيلىگى دە كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمايدى. الويزا ۆەيبەر بەينەسىندەگى نازەركە سەرىكبولوۆانىڭ, ۆولفگانگ موتسارتتى كەسكىندەۋشى مەيىرعات امانگەلديننىڭ, سالەريدى سومداپ جۇرگەن نۇربەك ادىلبەكتىڭ, كونستانتسيا ۆەيبەر رولىندەگى شەحناز قىزىحانوۆانىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتەرى مەن اكتەرلىك ىزدەنىستەرى ءبىر ارنادا شەبەر توعىسىپ, جۇرەك كۇيساندىعىنىڭ كوڭىل پەرنەلەرىن ءدوپ باسادى. نازەركەنىڭ بويىنداعى نازىكتىك, مەيىرعاتتىڭ بولمىسىنداعى شىعارماشىلىق ادامدارىنا ءتان ەبەدەيسىزدىك پەن تازالىق, نۇربەكتىڭ كەيىپتەۋىندەگى سالەري تابيعاتىنا ءتان قىزعانىش پەن وشپەندىلىك سىندى ادام مىنەزىندەگى سان ءتۇرلى سەزىمدەر ءوز دەڭگەيىندە اقتالىمدى سۋرەتتەلدى. روزەنبەرگ رولىندەگى شىڭعىس جاقىپباي مەن لەوپولد موتسارت بەينەسىندەگى اسلانبەك جانۇزاقوۆتىڭ, ناننەرل – قالامقاس مەليسوۆانىڭ, فريدولين ۆەيبەردى ورىنداۋشى نۇربەك الىبەك سىندى اكتەرلەردىڭ تالپىنىستارىن دا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق جۇمىس دەپ ەسەپتەيمىز.
تەاتر – سينتەتيكالىق ونەر دەسەك, سول سانتاراپتىقتىڭ بار ءتۇرىن رەجيسسەر ساحنادا ءساتتى پايدالانادى. قويىلىمدى تاماشالاپ وتىرىپ, كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ ساف قۇنارىنا باس قويىپ, اكتەرلەردىڭ جەكەلەي دە, حورمەن دە جەتكىزگەن سەزىم سۋرەتتەرى مەن ءۇن يىرىمدەرىنەن شىن مانىندە جانىڭىز ءلاززات الىپ, ىشىڭىزگە, جۇرەك تۇكپىرىنە ساقتاپ كەلگەن بار مۇڭ مەن سىرىڭىزعا مۋزىكا, تەك قانا مۋزىكا ءدارۋ بولادى. درامالىق اكتەرلەردىڭ مۋزىكانى ءدال وسىلاي جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە يگەرىپ, تيتتەي دە شاشاۋ شىعارماي, ءبىر دەممەن, ءبىر نوتادا ورىنداۋى – ساحناگەرلەر ەڭبەگىنە ەرىكسىز باس يگىزەدى.
سپەكتاكلدەگى دەكوراتسيا ادەتتەگى ءبىز كورىپ جۇرگەن قابىرعاعا سالىنعان سۋرەت نەمەسە ىلىنگەن بۇيىم ەمەس, ساحناداعى وقيعانىڭ بارلىعى اكتەرلەردىڭ ارەكەتىمەن تىكەلەي استاسىپ جاتادى. ول – پاريج تورىندەگى داڭق شىڭى, ول – موتسارت پەن سالەري اراسىنداعى قاقتىعىس, ول – كەيىپكەر جۇرەگىنەن ورىن العان ومىرگە دەگەن ىڭكارلىك پەن جەك كورۋ, تامسانۋ مەن قىزعانۋ, تابىنۋ مەن جەرىنۋ, ۇناتۋ مەن ۇمىتۋ, ساعىنۋ مەن جەرىنۋ – بارلىعى-بارلىعى ساحنادا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن 30-عا تارتا اكتەردىڭ ءبىر دەممەن شىققان جۇرەك لۇپىلىمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى, بىرگە قوزعالادى. كەيدە, ءتىپتى ءسوز جەتكىزە الماس سەزىم كۇيلەرىن مۋزىكا مەن پلاستيكانىڭ مۇمكىندىگى ارقىلى ادەتتەگىدەن دە اسەرلى جەتكىزەدى. رەجيسسەر اكتەرلىك ورىنداۋدان بولەك, كوستيۋم مەن ستسەنوگرافيالىق شەشىمدى دە بي مەن مۋزىكا, قيمىل مەن قيسىن ارقىلى تۇتاسىمەن جاندى ارەكەتكە قۇرادى. ءان ايتا ءجۇرىپ, بي بيلەۋ, بي بيلەي ءجۇرىپ, ءتىل قاتۋ, كەيىپكەر كەيپىنە ەنۋ, اكتەرلىك ساراپتاۋ جانە سونىڭ بارلىعىن ىشكى ەنتىگىڭ مەن شارشاۋىڭدى بىلدىرمەي ءبىر دەمدە كورەرمەنگە جەتكىزۋ – اكتەرلەردەن ۇلكەن ەڭبەكپەن قاتار تاباندىلىقتى دا تالاپ ەتكەنى انىق. ءار اكتەر اسەرلى قويىلىمنىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە تۇتاس ءبىر اعزا بولىپ تەر توككەندىگىنىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك, ميۋزيكل, جالپىلاي العاندا, بولىنبەيتىن بىرتۇتاستىققا قول جەتكىزگەن. ءار كورىنىستەن, ءار ميزانتسەنادان ءولى ورىنداۋدى ەمەس, ءتىرى ءتىل قاتۋدى كورەسىز. ءار اكتەردىڭ قيمىلى ارقىلى ولاردىڭ جان جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى, ىشكى سەزىمى كورەرمەن زالىنا تىكەلەي بەرىلىپ تۇرادى. ساحنادان تاراعان سول رياسىز سەزىم زالداعى وتىرعان كورەرمەن – ءسىزدى دە اينالىپ وتپەيدى. كەرىسىنشە, كوڭىلگە بەرىك بەكىپ, ىشتەي ساحنامەن, اكتەرلەرمەن بەرىك بايلانىس ورناتىپ, ءوز قابىلداۋىڭىزعا ساي سىرلاسۋعا, مۇڭداسۋعا مۇمكىندىك الاسىز.
ءبىز كورگەن «موتسارتتا» ءولى تىنىشتىققا تيتتەي دە ورىن جوق. ساحنادا بارلىعى قاربالاس, قىزۋ تىرشىلىك قايناپ جاتادى. اسەرلى اۋەنمەن ءساتتى قابىسقان پلاستيكالىق قيمىل, كولوريتتى بي, دراماعا تولى شيەلەنىس, سەزىمگە تولى كوڭىل كۇي – بارلىعى-بارلىعى ەش جاساندىلىقسىز ءومىردىڭ وزىندەي كوڭىلىڭىزگە قونا كەتەدى, ساناۋلى ساعات ىشىندە ومىرىڭىزگە اينالىپ شىعا كەلەدى. قويىلىم سونىسىمەن دە قابىلداۋىڭىزعا جاقىن, سەزىنۋىڭىزگە سەرگەك. باستىسى, سپەكتاكلدە زيالىلىق بار, موتسارت مۋزىكاسىنىڭ تابيعاتىنا ساي تەكتىلىك پەن اقسۇيەكتىك لەبى ەسەدى. تەك كەۋدەڭىزدەگى سىرساندىعىڭىزدى اشىق قالدىرىڭىز! «موتسارت» سويلەيدى... مۋزىكا جىرلايدى...
