وسى جايدى «جامبىل جانە مۋزىكا», «سويلەي بەر, اق دومبىرام دۇرىلدەگەن» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋلەرىمدى ءبىراز تياناقتاپ, «جامبىل جانە مۋزىكا» دەيتىن ەكى ءبولىمدى تەلەحاباردى دايىنداپ, ونى جامبىل مۋزەيىندە ءتۇسىرىپ جۇرگەندە جەرگىلىكتى كونەكوز قاريالاردان ەستىدىم. سول قاريالاردىڭ ءبىرى: «ۋگاي-اي» انىمەن جامبىلدى ايتىسقا تارتقان نۇربەكتىڭ ساراسى عوي, ال راديودان بۇل ءاندى «جامبىلدىڭ ءانى» دەپ بەرەسىڭدەر. بۇل قاتە. «سارانىڭ ءانى» دەپ نەگە انىعىن ايتپايسىڭدار؟ ساراداي بۇلبۇل ۇمىت قالا بەرە مە»؟ دەدى. بۇل ءسوز مەنى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزدى. كوز الدىما «ۋگاي-اي, ۋگاي, ءاي ۋگاي», دەپ كۇركىرەگەن باس داۋىستى ءانشى مۇرات تولىباەۆ ەلەستەدى. راديودان بۇل ءاندى «جامبىلدىڭ ءانى» دەپ بەرەتىن ەدىك, ول دا ەسىمە ءتۇستى. كەيىن ويلاندىم دا ءجۇردىم.
ءبىر جولى بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى بوريس گريگورەۆيچ ەرزاكوۆيچتىڭ: «ۋ يستوكوۆ قازاحسكوگو مۋزىكازنانيا» دەپ اتالاتىن كىتابىنا ىجداعاتپەن ءۇڭىلىپ, بەتتەپ وتىرعاندا ء«اي, ۋگاي-اي, ۋگاي, ءاي, ۋگاي» دەپ ايتىلاتىن ءاننىڭ حيكاياسى كوزىمە وتتاي باسىلدى: «ودنيم يز پوەتيچەسكيح سورەۆنوۆاني ۆ تراديتسي قايىم ولەڭ, يزۆەستنىح ۆ نارودە, ياۆلياەتسيا قايىم ولەڭ دجامبۋلا-بۋدۋششەگو ۆەليكوگو پوەتا – س دەۆۋشكوي پەۆيتسەي ساروي. ون بىل زاپيسان نامي ۆ 1955 گ. س ناپەۆا يزۆەستنوگو پوەتا تايرا جاروكوۆا (1908-1965 گ.گ.), كوتورىي بىل بليزوك دجامبۋلۋ, چاستو بىۆال ۋ نەگو ۆ اۋلە, پوموگال زاپيسىۆات ەگو سوچينەنيا, 1955 گ. سوستاۆليالسيا سبورنيك يسسلەدوۆاني تۆورچەستۆا دجامبۋلا, ي تاير وبراتيلسيا كو منە س پرەدلوجەنيەم ناپيسات ستاتيۋ و پەسنياح پوەتا, ۆ چاستنوستي و پەسنە ء«اي-ۋگاي» كوتورۋيۋ ون زناەت س ناپەۆا ساموگو دجامبۋلا. پەسنيا بىلا ناپيسانا نا ماگنيتوفون, پولوجەنا نا نوتى, زاتەم ەە وپۋبليكوۆالي ۆ ستاتە «يز ناپەۆوۆ دجامبۋلا». توگدا يا نە پودوزرەۆال, چتو موتيۆ ەتوي پەسني پروۆوديلسيا قايىم ولەڭ دجامبۋلا س ساروي. تولكو ۆ 1986 گ. يا ۋزنال وت فولكلوريستا ن.تۋرەكۋلوۆا وب يستوري ەتوگو سوستيازانيا.
ۆ 1874-1875 گگ. دجامبۋل, توگدا ەششە مالو كومۋ يزۆەستنىي اكىن, ناپراۆيلسيا بەز پريگلاشەنيا ۆ ودين يز بولشيح اۋلوۆ سەميرەچيا نامەرەۆاياس پرينيات ۋچاستيە ۆ ايتىساح نا پرەدستوياششەي بوگاتوي سۆادبە. پرازدنيچنىە ۋۆەسەلەنيا ەششە نە ناچيناليس, ي دجامبۋل, مەدلەننو پروەزجايا نا كونە پو اۋلۋ ي ۆىبيرايا يۋرتۋ پوبەدنەە, گدە بى ون موگ وستانوۆيتسيا ي وتدوحنۋت پوسلە دولگوگو پۋتي, ۋسلىشال, كاك ۋ ودنوي يۋرتى دونوسيليس كراسيۆوە, زۆونكوە, جەنسكوە پەنيە. ون ۆوشەل ۆ يۋرتۋ ي ۋۆيدەل ۆ نەي بولشۋيۋ گرۋپپۋ دەۆۋشەك, ا سرەدي نيح پويۋششۋيۋ كراساۆيتسۋ. ەتو بىلا سارا, دوچ بايا نۋربەكا. ونا پرەرۆالا سۆوە پەنيە, ۆنيماتەلنو وگليادەلا ۆوشەدشەگو س دومبروي نا پلەچە, سكرومنو ودەتوگو اكىنا ي رادي شۋتكي, چتوبى رازۆلەچ سكۋچايۋششيح پودرۋجەك, پرەدلوجيلا ەمۋ پوسوستيازاتسيا, نا ەە موتيۆ ۆ قايىم ولەڭ. دجامبۋل پرينيال ۆىزوۆ سارى, ي مەجدۋ نيمي سوستوياليس سلەدۋيۋششيە مۋزىكالنو پوەتيچەسكيە ديالوگي:
سارا: نۇربەك بايدىڭ قىزى ەدىم, اتىم – سارا,
جەكە كەلگەن بايگىدەن مەن ءبىر دارا,
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
ءوزىڭ بىلمەي كىسىدەن ءجون سۇرايسىڭ,
قايدا كەتكەن اقىلىڭ, بايعۇس بالا,
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
جامبىل: نۇربەك بايدىڭ قىزى ەدىڭ – اتىڭ سارا,
جەكە كەلگەن بايگىدەن سەن ءبىر دارا.
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
جانامالاپ قاسىڭا كەلىپ قالدىم,
بۇل بالانى جۇرگەيسىڭ ەسىڭە الا,
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
سارا: ءابسار بارساڭ, ءابسار بار, قىزىلجار بار,
ءوزىم سىلقىم, ءوزىم سال, مەن كىمگە زار؟
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
شىڭعا بىتكەن بىرەۋدىڭ شىنارىمىن,
كولەڭكەمنەن اۋلاق ءجۇر, مەندە نەڭ بار؟
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
جامبىل: ءابسار بارساڭ, ءابسار بار, قىزىلجار بار,
ىزدەپ كەلدىم وزىڭە بولىپ قۇمار,
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
سەن دە شىنار, ساراجان, مەن دە شىنار,
ەكى شىنار قوسىلسا كوڭىل تىنار,
ءاي, ۋگاي-اۋ ۋگاي, ءاي, ۋگاي, ۋگاي-ءاي, ۋگاي!
(57-58-بەتتەر. يزد. «ناۋكا», 1987 گ.)
پوسلە ەتوگو سلۋچاينوگو سوستيازانيا دجامبۋل ي سارا نەودنوكراتنو تايكوم ۆسترەچاليس, پوليۋبيلي درۋگ درۋگا. دجامبۋل پروسيل وتتسا سارى وتدات ەە ەمۋ ۆ جيونى. نو, كاك نەرەدكو بىۆالو ۆ تە ۆرەمەنا, سارۋ زاسۆاتالي زا درۋگوگو س بولشيم كالىموم, ي ناۆسەگدا راسستاليس. كاك گوۆوريل منە تاير جاروكوۆ ء«اي, ۋگاي» بىلا ليۋبيموي پەسنەي دجامبۋلا, ي ون, ۆسپومينايا سۆويۋ مولودوست, پەل ەە سو سلەزامي نا گلازاح (60-بەت).
بۇلبۇل اۋەزدى ءانشى-اقىن سارادان وسىلايشا ايىرىلعان جامبىل قۇسىن الدىرعان اڭشىداي جەر سوعىپ وتىرىپ قالادى. جىر كەرنەگەن كوكىرەگىن ماحابباتتىڭ زار-زاپىرانى كەرنەيدى. ەزىلىپ, ەسەڭگىرەپ ءجۇرىپ, «ۋگاي-اي, ءاي, ۋگاي», دەپ سالاتىن سارانىڭ كاۋسار ءۇنى ەسىنە تۇسكەندە ءدۇر سىلكىنىپ, بويىن جيىپ الا قويادى. سارانى كورۋگە ىنتىعادى. ەسسىز ادامداي شامىرقانا شيرىعىپ, جۇرەك بۇلقىنىسى بەيمازا الەككە ءتۇسىپ, سارا ۇزاتىلعان جەرگە قاراي تارتا بەرەدى. ادام تۇگىل تاڭىرگە جالبارىنسا دا, سارا جامبىل ءۇشىن عارىشتاعى جۇلدىزداي الىستاي بەرەدى, الىستاي بەرەدى...
جاسىنداي جارقىلداعان قۇشتار سەزىمدى, ءورشىل ءۇمىتتى جامبىل ءبارىبىر جان عاشىعى سارامەن ەبىن تاۋىپ جۇزدەسىپ جۇرەدى. جامبىل مەن سارانىڭ ءدال وسىنداي باقىتتى ءساتىن عالىم, حالىق كومپوزيتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «سارا سوندا كوزىنىڭ جاسىن زارىنا قوسا توگىپ وتىرىپ, ءومىر بويى ارماندا, شەرمەندە بولىپ مۇڭلىقتا وتەتىنىن ايتادى. مۇنى سەزگەن كۇيەۋى بەيشارانى جابىرلەپ, ۇرىپ-سوعادى. سونشاما قاسىرەت پەن قايعىنى كوتەرە الماي ەسىل سارا اقىرى قۇسادان قايتىس بولادى. وسىنىڭ ءبارى ەسىنە تۇسكەن جاكەڭ: «سارا دەسە دەگەندەي ەدى-اۋ, شىركىن!» دەپ كۇرسىنىپ, ۇنەمى تەرەڭ ويعا شومىپ, ىڭىلداپ سارانىڭ «ۋگايىنا» سالىپ وتىرادى ەكەن. «ۋگاي, ۋگاي, ءاي, ۋگاي» جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, جامبىلدىڭ ءانى ەمەس, سارانىڭ ءانى! قايىرماسىنىڭ ءوزى دە ايەل شىعارعان ءان ەكەنىن بايقاتادى» دەپ جازدى. «جۇرەگى ءجۇز جىل جىرلاعان» دەيتىن دايەكتى زەرتتەۋىندە (م.جولداسبەكوۆ. «اسىلدارىم» 4-توم. ەسسەلەر, ويلار, تەبىرەنىستەر. استانا. «كۇلتەگىن» 2012 ج. 83-بەت).
ءا, دۇنيە... قۇبىلىپ جاتقان دۇنيەگە نە دەرسىڭ, تاريح كولەڭكەسىندە كۇڭگىرت تارتىپ, كەلە-كەلە قاراڭعى ۇيدە ولىمسىرەگەن ءالسىز شىراقتاي ءسونىپ, كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن عايىپ بولىپ, ەندى ء«ولدى, ءوشتى دەگىزگەندەي بولىپ, ءا, ءبىر كۇنى دۇنيەنىڭ كۇڭگىرت بەتىنە ءتاڭىردىڭ ساۋلەسى تۇسكەندەي بولىپ, كوز جازىپ قالعان ءاننىڭ شىراعى قايتا جانعانداي بولىپ, ءماز قىلاتىنى بار. قازاقتىڭ نەبىر اسىل اندەرى قانداي تالكەككە تۇسسە دە, ءوزىنىڭ ولمەيتىن, وشپەيتىن قۇدىرەتىن كورسەتۋمەن كەلەدى. باعى قايتا جانعان ونداي اندەردە قيساپ جوق. سونىڭ ءبىرى – جامبىل سۇيگەن سارا سەكىلدى ىزگى جۇرەكتى سۇلۋلىق پەرىشتەسىنىڭ عاسىرلارعا جەتەتىن كلاسسيكالىق اۋەزى.
يليا جاقانوۆ,
قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى
