قويانتوبىق
وڭىردە گازدى وڭدەپ, حالىق تۇتىنۋىنا دايارلايتىن بىردەن-ءبىر قازان – جاڭاوزەن قالاسىنداعى «قازاق گاز وڭدەۋ زاۋىتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە جارتى عاسىرعا تاياپ قالعان زاۋىتتا قازىر مىڭعا تارتا ادام ەڭبەك ەتۋدە. اتالعان زاۋىت ايماقتىڭ گازعا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن وتەي الماي وتىر. سەرىكتەستىك جىلىنا 14 مىڭ توننادان اسا گاز ءوندىرىپ وتىر, ءوڭىردىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەۋ ءۇشىن 25% سۇيىتىلعان گاز وزگە ايماقتاردان تاسىمالدانۋدا. سونداي-اق وبلىستا سۇيىتىلعان گاز پايدالاناتىن اۆتوكولىك سانى كۇرت وسكەن. وڭىردە تىركەلگەن 164 مىڭ كولىكتىڭ 70%-ى سۇيىتىلعان گاز قولدانادى. 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «قازگوز» 470 توننا گاز وندىرسە, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 570 تونناعا جەتكەن.
2019 جىلدان باستاپ سۇيىتىلعان گاز ەلەكتروندى ساۋدا الاڭىنا قويىلا باستادى. ماماندار كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وتكەن جىلدىڭ باسىندا ەلەكتروندى ساۋدا الاڭى ارقىلى گاز وتكىزۋ وڭىرگە جەتكىزىلەتىن گازدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 5 پايىزىن قۇراسا, 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 20 پايىزدى قۇراعان.
ناتيجەسىندە 2019 جىلدىڭ اقپان ايىندا ەلەكتروندى الاڭ ارقىلى گاز ساتۋ باعاسى تونناسىنا 43 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بۇل كورسەتكىش تونناسىنا 80 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. ماماندار مۇنى «گاز باعاسى ەلەكتروندى الاڭدا بەلگىلەنگەن باعا بويىنشا ەمەس, ۇسىنىس پەن سۇرانىس نەگىزىندە قالىپتاسادى» دەپ تۇسىندىرەدى.
جۋىردا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ گاز جانە مۇناي-گاز حيمياسى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى زياش قياقباەۆ گازدى ەلەكتروندى ساۋدا الاڭى ارقىلى ساتۋ جىل سوڭىنا دەيىن 100% كوشۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزدى.
– اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ ءتيىمدى نارىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەلەكتروندى ساۋدا الاڭى ارقىلى ساۋدا-ساتتىققا تولىق كوشۋ قاجەت. بۇل وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى جانە سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا كومەكتەسەدى, – دەدى ز.قياقباەۆ.
ىشكى نارىققا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن جەتكىزۋ جوسپارىنا سايكەس, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ماڭعىستاۋ وبلىسىنا 2020 جىلدىڭ قاڭتار ايىنا 18,800 توننا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ءبولدى. ونىڭ ىشىندە 11 291 توننا سۇيىتىلعان مۇناي گازى «كازگوز» جشس-نەن, 3,747 توننا سۇيىتىلعان مۇناي گازى – سىرتتان, ياعني «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-نان جەتكىزىلسە, 3,760 توننا سۇيىتىلعان مۇناي گازى – ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارى ارقىلى ساۋدالانادى.
راسىندا, ەلەكتروندى ساۋدا الاڭى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى وكىلى ايتقانداي ۇتىمدىلىققا, اشىقتىققا قول جەتكىزە الاتىن تەتىك رەتىندە سەنىمدى اقتادى ما؟ جاڭاوزەندەگى زاۋىتتان بەلگىلەنگەن باعادا ساتىلۋى ءتيىس ءونىم قىمباتتاپ, نارىقتاعى گاز باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە اكەلىپ سوقتىردى.
مينيسترلىك وكىلى ءتيىمدى ءتاسىل رەتىندە تۇسىندىرگەن ماسەلەنى جەرگىلىكتى حالىق ءالى تۇسىنە الماي, «الاڭ» جايىنا الاڭداپ كەلەدى. قۇزىرلى ورىندار ءۇشىن زاڭعا ساي ەلەكتروندى ساۋدا الاڭى ارقىلى ءىس جۇرگىزگەن دۇرىس, سەبەبى - ءتارتىپ پەن تالاپ سولاي, ال حالىق پىكىرى ونى «قۇرتۋ كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى.
دەلدال: سۇيكەنگەن تۇيەلەر اراسىندا قالعان تۇتىنۋشى
ماسەلەگە وراي جاڭاوزەن قالاسىنىڭ اكىمى م.يباعاروۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ب.قارتباەۆ حالىق وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە, ب.قارتباەۆ سۇيىتىلعان گاز سالاسىندا ارەكەت ەتەتىن ءتورت توپ بار ەكەنىن ايتقان. ءبىرىنشىسى – گازدى وڭدەپ-وندىرەتىن «قازاق گاز وڭدەۋ زاۋىتى» بولسا, ەكىنشىسى – گاز جەلىلىك ۇيىمدارى. زاڭعا سايكەس, سۇيىتىلعان مۇناي گازى ىشكى نارىققا وسى گازجەلىلىك مەكەمەلەر ارقىلى جەتكىزىلەدى. قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋدا «SK LTD KZ» جشس, «TanaGazCom» جشس, «BatysCaspianService» جشس, «اۆتوگازترەيد» جشس, «ادم گاز» جشس جانە «گاز تسەنتر» جشس سىندى التى مەكەمە جۇمىس ىستەۋدە. قۇزىرلى ورىندار گازجەلىلىك مەكەمەلەر سۇيىتىلعان گازدى ورتاشا ەسەپپەن اقتاۋ قالاسىندا 58 تەڭگە, جاڭاوزەن قالاسىندا 55 تەڭگە, بەينەۋ اۋدانىندا 65 تەڭگە, مۇنايلى اۋدانىندا 55 تەڭگە, ماڭعىستاۋ اۋدانىندا 57 تەڭگە, قاراقيا اۋدانىندا 56 تەڭگە جانە تۇپقاراعان اۋدانىندا 55 تەڭگەدەن ساتىپ جاتقانىن ايتادى. ءۇشىنشى توپ – گاز ساتۋمەن اينالىساتىن جەكە كاسىپكەرلەر بولسا, سوڭعى توپ – تۇتىنۋشى. باعانى ء«ارى يتەرىپ, بەرى جىققان» احۋال دا وسى ەلەكتروندى ساۋدا الاڭى ماسەلەسى, سونداي-اق گاز جەلىلىك مەكەمەلەر, كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ, الدە جۇمىستىڭ تولىق ۇيىمداستىرىلماۋى سالدارىنان بولىپ تۇر. حالىق گازجەلىلىك مەكەمەلەردى زاۋىت پەن حالىق اراسىنداعى دەلدال دەپ باعالاپ, «دەلدالدىڭ قاجەتى بار ما؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيدى. دەمەك, گاز باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى دەلدالداردىڭ كيلىگۋىنەن تۋىنداپ تۇر.
قالاي بولعاندا دا, ماڭعىستاۋدا گاز باعاسىندا تۇراقتاۋ بولماي تۇر. ءتىپتى, جەلتوقساندا جاڭاوزەندىك جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءۇن قاتۋىنا سەبەپ بولعان دا وسى جاعداي بولاتىن. قالاداعى گاز قۇيۋ ستانسالارىندا 55 تەڭگەدەن ساتىلعان گازدىڭ باعاسى اياقاستىنان كوتەرىلىپ, 58 تەڭگە, ءبىر نۇكتەلەردە 60, ەندى ءبىر ستانسالاردا 62 تەڭگەدەن ساتىلعانى تۇسىنىكسىزدىك تۋدىرعان بولاتىن.
«قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەندەي, «قازاق گاز وڭدەۋ زاۋىتى» سۇيىتىلعان گازدىڭ تونناسىن 43 مىڭ تەڭگەدەن دەلدالسىز شىعاراتىن بولسا, گازدىڭ ءليترىن تۇتىنۋشىعا 43-45 تەڭگەدەن ساتۋعا بولادى ەكەن. جەرگىلىكتى زەرتتەۋشى-زەردەلەۋشى ازاماتتار «دەلدالسىز» ارەكەت ەتۋدىڭ «گاز جانە گازبەن قامتۋ» زاڭىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتادى.
نارىقتىق ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىك ورتا, باسەكەلەستىكتى دامىتۋ قاعيدالارى نەگە حالىقتىڭ قالتاسىنا سالماق سالىپ, تۇتىنۋشى تاراپتىڭ ماتەريالدىق زارداپ شەگۋى ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس؟ كەرىسىنشە, ەكونوميكالىق ورلەۋ مەن باسەكەلەستىك حالىقتىڭ جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا قاراي نەگىزدەلىپ, ولاردىڭ دا الەۋمەتتىك تۇرعىدا نارىققا جاۋاپ بەرە الاتىنداي بولىپ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتپەيتىن بە ەدى؟ گاز ماسەلەسىندە تۇرالاپ تا, تۇتىلىپ تا قالعان تاراپ – تۇتىنۋشى!
«اتامەكەننەن» اراشا سۇراۋدا
سۇيىتىلعان گازدى الۋ-ساتۋ ماسەلەسىندە جەكە كاسىپكەرلەر مەن گازجەلىلىك مەكەمەلەر اراسىندا ءوزارا تەكەتىرەس, باسەكەلەستىك بار.
گازدى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ كەزىندە كەدەرگىلەر تۋىنداپ وتىرعانىن ايتقان ءبىر توپ كاسىپكەرلەر ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ارىزداندى. كاسىپكەرلەردىڭ ۇجىمدىق ارىزىندا جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ جانىنان قۇرىلعان ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سۇيىتىلعان مۇناي گازىنا باعا بەلگىلەۋ ماسەلەسى جونىندەگى كوميسسياسى گازدىڭ باعاسىنا نەگىزسىز شەكتەۋ قويىپ وتىرعانى, سونداي-اق ولاردىڭ سۇيىتىلعان گازدى ەلەكتروندى ساتۋ الاڭى ارقىلى ساۋدا-ساتتىققا شىعارۋ كەزىندە باعاسى شەكتەن تىس قىمباتتاپ وتىرعانى الاڭداتاتىنى ايتىلعان. مىسالى, باستاپقىدا 1 توننا گازدىڭ باعاسى 43 مىڭ تەڭگە بولىپ, كەيىن 80 مىڭ-87500 (186%-203% قىمبات) تەڭگەگە ساتىلىپ جاتقانى ايتىلادى.
– اتالعان ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ كوميتەتىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپاراتامەنتىنە سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ەلەكتروندى ساۋدالاۋ كەزىندە ونىڭ باعاسىنا قۇقىقتىق باعا بەرىپ, زاڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋدى سۇراپ حات جولداندى. دەپارتامەنت ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ تۇسىندىرمەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, «قازگوز» جشس-ءنىڭ سمگ-ىن ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارى ارقىلى وتكىزۋگە باعا بەلگىلەۋ ارەكەتتەرىنەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى بايقالمايتىنىن حابارلادى, دەيدى كەڭەس توراعاسى شىمباي سۇلتانوۆ.
كاسىپكەرلەر ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارىندا گاز ساتۋ كەزىندە, ونىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن وتكىزىلۋىنە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ, بۇل شارانى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ۇيىمداستىرۋ كەرەگىن جانە ىسكەرلەردىڭ وزدەرى قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن حابارلادى. بۇل ماسەلە بويىنشا قانداي تالاپتار قويىلاتىنى تۋرالى تۇسىندىرمە بەرۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا حات جولداندى.
شىمباي سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماڭعىستاۋ وڭىرىندە سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ساتۋ, ساتىپ الۋ پروتسەسى, گاز باعاسى ەلەكتروندى ساۋدا الاڭى ارقىلى بەلگىلەۋگە تولىق كوشۋ قازىرگى وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. «گاز جانە گازبەن قامتۋ تۋرالى» زاڭى 2012 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا قابىلدانىپ, ءبىرتالاي قوسىمشا, وزگەرىسپەن تولىقتىرىلۋدا. كۇننەن-كۇنگە ىشكى تۇتىنۋ نارىعى وسۋدە. قازىر گازدىڭ 20 پايىزى عانا نارىق زاڭى بويىنشا ساۋدالانادى. دەمەك, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاپ, ماسەلەدەگى وڭ مەن تەرىسىن سارالاپ, اق-قاراسىن اجىراتۋ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى فيليالىنا جۇك. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەندەي, ءوز قۇزىرىندا شەشىلمەيتىن ىستە ولار دا جوعارىعا جاۋتاڭدايتىنى انىق.
ءبىر جىلدىق ۇنسىزدىك...
ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى وكىلدەرى سۇيىتىلعان مۇناي گازى باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى جۇمىستاردى قولعا العانىن ايتادى. وبلىس اكىمدىگى باعانى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا ايماقتا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق گاز جەلىسى ۇيىمدارىمەن مەموراندۋمعا قول قويادى, گاز جەلىسى ۇيىمدارى ءوز كەزەگىندە بۇل ماسەلە بويىنشا بولشەك ساۋدا ساتۋشىلارىمەن – جانارماي قۇيۋ ستانسالارىمەن جۇمىس ىستەمەك. سونداي-اق, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنا باسقا وڭىرلەردەن جەتكىزۋدى ارتتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدا.
ال ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى, جاڭاوزەن قالاسىنىڭ اكىمى م.يباعاروۆ, «قازاق گاز وڭدەۋ زاۋىتى» جشس-نىڭ, جەكە كاسىپكەرلەر مەن تۇتىنۋشى تاراپتىڭ پىكىرلەرىن تىڭداپ, سارالاي كەلە 2020 جىلعى 1 اقپاننان 1 مامىرعا دەيىن سۇيىتىلعان گازدىڭ باعاسىن 50 تەڭگەدەن, 1 مامىردان 31 جەلتوقسانعا دەيىن 52 تەڭگەدەن اسىرماي تۇراقتاندىرا ۇستاپ تۇرۋعا كەلىسىپ, ورتاق مامىلەگە كەلدى.
ءبىر جىل حالىق ءۇشىن كەلىسىلگەن تۇسىنىستىك پەن تىنىشتىق, شەگى بار ۇنسىزدىك بولسا, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋعا ءتيىستى مەرزىم.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
