ەكولوگيا – ەكىنشى ورىندا
قالادا جوبامەن العاندا جىلىنا 283 831 توننا زياندى قالدىقتار اۋاعا تارالسا, سونىڭ 80 پايىزعا جۋىعى شەتەلدىكتەر باسقارىپ وتىرعان وسى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى ەكەن. سوندا, ەكولوگ ماماندار كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سەنەر بولساق, ءبىر جىل ىشىندە تەمىرتاۋدىڭ ءاربىر تۇرعىنىنىڭ توبەسىنە 1,7 توننا زياندى شىعارىندىلار «توگىلەتىن» كورىنەدى.
قازىر جۇرت الپاۋىت كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ سوزىنە سەنبەيتىن بولدى. نەگە دەسەڭىز, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» تاراپىنان ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ باعىتىندا جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جەمىسىن قالا تۇرعىندارى كورە الماي وتىر. بۇعان ايعاق رەتىندە تەمىرتاۋدا, باسقاسىن ەسەپكە الماعاننىڭ وزىندە, بۇگىن جاۋعان قاردىڭ ەرتەڭىندە قاپ-قارا بولىپ جاتاتىنىن ايتسا دا جەتكىلىكتى.
نەگىزى, بۇل بۇگىن عانا بەتى اشىلىپ وتىرعان پروبلەما ەمەس. كەڭەس زامانىندا دا ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى تەمىرتاۋ تۇتىنگە تۇنشىعىپ جاتاتىن. ول كەزدە دە ۋلى قالدىقتاردىڭ توزاڭى اپپاق قاردى زاماتىندا قارا كۇيەگە بوياۋشى ەدى. ال مەتاللۋرگتەر قالاسىنداعى تۇرعىنداردىڭ وبلىس بويىنشا سالىستىرىپ قاراعاندا, ونكولوگيالىق اۋرۋحاناعا ءجيى جۇگىنەتىندەردىڭ الدىن بەرمەي كەلە جاتقانى دا باياعىدان بەلگىلى جايت.
قاراعاندىلىق تاۋەلسىز ەكولوگ دميتري كالمىكوۆ جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن قوعامدىق باقىلاۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ياعني, اعىمداعى زياندى شىعارىندىلارعا ونلاين-مونيتورينگ جۇرگىزىپ, سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى مەن كومبينات مۇرجالارىنا حابارشى قۇرىلعىلارىن قويۋ كەرەك دەيدى.
– ماسەلەن, – دەيدى ول, – جەل جوقتا كاسىپورىن جۇمىس قۋاتىن باسەڭدەتۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە وسىنداي ارنايى رەجىمگە ەشكىم كوڭىل ءبولىپ جاتقان جوق.
ەكولوگ كالمىكوۆ كەلتىرگەن دەرەككە سەنەر بولساق, الەمدە ArcelorMittal كومپانياسىنا قاراستى زاۋىتتار ءبىر جىلدا 55 مىڭ توننا زياندى قالدىقتاردى اۋاعا شىعارادى ەكەن. ال وسىنىڭ 26 مىڭ تونناعا دەيىنگى مولشەرى تەمىرتاۋعا تيەسىلى كورىنەدى. قالانىڭ باسىنا تونگەن قاتەردىڭ قاندايلىعىن وسىدان-اق سەزە بەرۋگە بولادى.
تاۋەلسىز ەكولوگتار, قوعام بەلسەندىلەرى مەن قالا تۇرعىندارى اۋا بىلعاۋشى كومپانيالار تولەگەن ەكولوگيالىق تولەمدەر مەن ايىپپۇلدار وبلىستىڭ بيۋدجەتىنە ەمەس, تىكەلەي تەمىرتاۋدىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن شەشۋگە جۇمسالۋى ءتيىس دەپ سانايدى.
تەمىرتاۋدى تەك قانا مەتاللۋرگيالىق كومبينات تۇتىنگە تۇنشىقتىرىپ جاتىر دەسەك, مۇنىمىز قاتە بولار ەدى. ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا وتىن رەتىندە ەكىباستۇزدىڭ ك ۇلى كوپ كومىرىن جاعاتىن جەرگىلىكتى گرەس ستانساسى دا سۇبەلى ۇلەس قوسادى. قالاداعى وندىرىستىك كاسىپورىندار مەن تۇرعىنداردىڭ ءبىراز بولىگىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن بۇل كاسىپورىننان تەمىرتاۋ ەلەكتر-مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى دا قالىسپايدى. وسى ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ بارلىعى دا قالاعا تىم جاقىن ورنالاسقان. ال ەڭ سوراقىسى سول, بۇل كاسىپورىندار الدىمەن پايدانى عانا ويلاپ, ەكولوگيا ماسەلەسىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويعان.
اكىمنىڭ اشۋىن كەلتىردى
جۋىردا عانا وتكەن قالا اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جيىنىندا تەمىرتاۋدىڭ تۇرعىندارى شاراعا ارنايى كەلىپ قاتىسقان وبلىس اكىمى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ الدىندا ەكولوگيالىق احۋالدىڭ اسقىنىپ كەتكەنىن اشىنا ايتىپ, دابىل قاقتى. ءوڭىر باسشىسى قالىپتاسقان جاعدايمەن تانىس ەكەنىن ايتا كەلىپ, بۇل ماسەلەنى شەشۋ جولىندا تاباندىلىق تانىتاتىنىن مالىمدەگەن.
– مەنىڭشە, تەمىرتاۋ ەكولوگياسىنا بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگىن ءبىز «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» جوسپارىندا كوزدەلگەندەي 2024 جىلعا دەيىن سوزباي, ەرتەرەك شەشە الامىز دەپ ويلايمىن. بۇگىن ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىنىڭ الدىندا, مەن قالانى ارنايى ارالاپ شىقتىم, لاستانعان قاردى ءوز كوزىممەن كوردىم. مەن دە سىزدەر سياقتى بۇعان اشۋلىمىن, – دەگەن ول.
ءيا, راس, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ 2024-2025 جىلدارعا دەيىنگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا جوسپارى بار. بۇل باعىتتا كاسىپورىن قول قۋسىرىپ قاراپ وتىر دەپ ايتۋعا تاعى بولماس. قاراجات ءبولىپ, قوندىرعىلارىن جاڭارتىپ جاتقانداي تىرلىگى بار, جىل سايىن تەڭگەگە شاققاندا ميلليونداپ ايىپپۇل دا تولەپ ءجۇر. بىراق الىپ كومبيناتتىڭ مۇرجالارى جەتى باستى ايداھار سياقتى, ءبىر باسىن قاعىپ تاستاسا دا, قالعانىنان كەلەر قاۋىپ-قاتەر ءتىپتى دە باسەڭدەمەيدى.
بىلتىر ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسى قالا ەكولوگياسىن ساۋىقتىرۋ باعىتىندا مەموراندۋمعا قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا, الپاۋىت كاسىپورىن 2024 جىلعا دەيىن مەتاللۋرگتەر شاھارىندا 500 مىڭ تال ەگىپ, اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىقتاردىڭ كولەمىن 30%-عا ازايتۋى ءتيىس بولاتىن. البەتتە, جاسىل جەلەكتىڭ اۋانى تازارتاتىنى راس. بىراق الىپ مۇرجالاردان كۇنى-ءتۇنى بۋداقتاپ جاتقان ۋلى ءتۇتىندى اۋىزدىقتاۋدىڭ قازىرگى زامانعا ساي تەحنولوگيالىق ءتاسىلى مەن تەتىگىن تاپپايىنشا جانە ونى وندىرىستە جاپپاي قولدانبايىنشا, ەكولوگيالىق تاجالدىڭ ۋىتى اعاشتى ميلليونداپ ەكسە دە قايتپايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى جايت.
مىسالى, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» كومپانياسى جەزقازعان مەن تەمىرتاۋ قالاسىندا كۇكىرت-قىشقىل تسەحىن سالىپ, ول قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقانىندا, 2020-2021 جىلدارى اۋاعا جايىلاتىن زياندى قالدىقتار كولەمىن 60 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەتۋگە بولۋشى ەدى. مىنە, ماسەلەنى شەشكەندە بىردەن مۇيىزىنەن الىپ, وسىلايشا شەشكەن الدەقايدا دۇرىس-اۋ.
قالاي دەگەنمەن دە, ءبىر شىندىقتىڭ بەتى اشىق: ءوڭىر باسشىسى قانشالىقتى تاباندىلىق تانىتقانىمەن, كۇردەلى ماسەلەنىڭ شيەلەنىسكەن ءتۇيىنى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شەشىمىن تاپپاسا, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» كۇيىندە قالا بەرەتىن ءتۇرى بار.
ۋكرايندىقتار ۋىسىنان شىعارمايدى
وسى جەردە مىنا ءبىر اقپاراتتى اينالىپ وتە المادىق. ۋكراينانىڭ كريۆوي روگ قالاسىنداعى ArcelorMittal كومپانياسىنىڭ ءدال تەمىرتاۋداعىداي كاسىپورنىندا كەڭ اۋقىمدا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستاپتى. الپاۋىت كومپانيا الداعى بەس جىلدىڭ ىشىندە بۇل باعىتتاعى جوبالارعا 1,8 ملرد دوللار جۇمساماق. مامانداردىڭ ەسەبىنشە, مۇنىڭ ءوزى اۋاعا جايىلعان زياندى شىعارىندىلاردىڭ مولشەرىن 50-55%-عا كەمىتەدى ەكەن.
وسىنىڭ ءبارى ۋكراينا باسشىلىعىنىڭ «ارسەلورميتتال كريۆوي روگ» كومپانياسىنا ارنايى بارىپ, كاسىپورىن باسشىلارىنان جاعدايدى وڭالتۋدى قاتاڭ تۇردە تالاپ ەتكەنىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن ايتپاسقا تاعى بولمايدى.
جالپى, تەمىرتاۋداعى جاعداي وبلىستاعى جەزقازعان, بالقاش جانە ساتباەۆ سياقتى ءوندىرىستى قالالاردىڭ دا باسىندا بار. ەكولوگتاردىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, بۇل قالالارداعى اۋاعا جايىلعان زياندى قالدىقتاردىڭ 80 پايىزدان استامى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» جانە «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» كومپانيالارىنا تيەسىلى ەكەن.
ايتەۋىر, كوڭىلگە دەمەۋ, داتكە قۋات بەرەتىن ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – قازىرگى تاڭدا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اتقارۋشى بيلىگى جانە «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ اكىمشىلىگى كومبيناتتى تابيعي گازعا كوشىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتقان كورىنەدى. بۇل ارينە, تۇتىنگە تۇنشىققان تەمىرتاۋدىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ايتسە دە, تەمىرتاۋدىڭ ۋلى گاز جۇتىپ, كۇيەلەش قار كەشىپ جۇرگەن تۇرعىندارىنىڭ شىدامى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن سىڭايلى. بۇل ماسشتابتى ماسەلەنى كەشەندى تۇردە شەشۋگە جوعارى جاق مۇددەلىلىك تانىتپاسا, تىنىسى ابدەن تارىلعان تەمىرتاۋدىڭ ءحالى كۇننەن-كۇنگە مۇشكىل تارتا بەرەرى ايدان انىق.
P.S. ەلباسى قاراعاندىعا كەلگەن كەيىنگى ساپارلارىنىڭ بىرىندە «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىلىعىن ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە جەتە كوڭىل بولمەگەنى ءۇشىن قاتتى سىنعا العان بولاتىن. سونىمەن قاتار تۇڭعىش پرەزيدەنت كەمشىلىكتەردى جويۋ باعىتىندا بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەرىپ, جاعدايدى تىكەلەي ءوزىنىڭ باقىلاۋىنا الاتىنىن دا مالىمدەگەن ەدى. وسىنىڭ ءوزى-اق ءبىزدىڭ قازىرگى بيلىكتىڭ قولىنا كارت-بلانش بەرىپ وتىرعان جوق پا؟! ياعني, تەمىرتاۋ تۇرعىندارىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي ءوڭىر حالقىنىڭ باسىنا تونگەن ەكولوگيالىق اپاتپەن كۇرەستە وبلىس باسشىسى جەڭىس قاسىمبەكتى جالعىز قالدىرماي, ۇكىمەت تە بۇل مايدانعا بىلەك سىبانا كىرىسسە دەيسىڭ.
قاراعاندى وبلىسى
