ونىڭ ءبىرىنشىسى – اسەم قالا الماتىدا قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىسى, قازاقستانداعى روبوتتار مەحانيكاسى, مەحانيزمدەر جانە ماشينالار تەورياسى مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اكادەميك ومىربەك ارىسلان ۇلى جولداسبەكوۆ. ول كىسى بار عۇمىرىن عىلىم مەن ءبىلىم جولىندا سارپ ەتىپ, قازۇۋ قالاشىعىن سالىپ ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ مارتەبەسى مەن ايبىنىن اسقاقتاتىپ كەتتى.
ال ەكىنشىسى – ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ, ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ جانە حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءابدىمۇتالىپ ءابجاپپاروۆ.
ءابدىمۇتالىپ ءابجاپپار ۇلىن كيەلى ولكە ماڭعىستاۋدا قۇرمەت تۇتپايتىن ادام سيرەك بولار. ول تۇتاس قالاشىقتى قامتيتىن اۋماقتى قورشاتىپ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس كورپۋسىن, ۇلكەن سپورت كەشەنىن, ۇستازدارعا ارناپ باسپانا, ستۋدەنتتەر ءۇشىن جاتاقحانا تۇرعىزدى. ءسويتىپ رەكتور بولعان جىلدارىندا ەلگە ءوزىنىڭ دارا قولتاڭباسىن قالدىردى. بۇگىندە تالاي ءبىلىم قۋعان جاستارعا ءبىلىم ءنارىن بەرىپ جاتقان وقۋ ورداسى اقتاۋدىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ تۇر دەپ زور ماقتانىشپەن ايتامىز.
قىرعىزستاننىڭ وش وبلىسىنىڭ شالعايداعى شاعىن اۋىلىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ءابدىمۇتالىپ بۇگىندە جەتپىس جاسقا تولىپ وتىر. مەرەيتوي يەسىنىڭ ەرەكشە دارالىعى – كوپشىلىكتى قانداي ماسەلەگە بولسىن يلاندىرا بىلەتىندىگى, وزەكتى نارسەنى ناقتى دالەلدەپ, كوكەيگە قوندىرىپ, كىمنىڭ بولماسىن كوزىن جەتكىزىپ ايتا بىلەتىندىگى, تەكتىلىك قاسيەتى. مۇنداي اسىل قاسيەت, ءور مىنەز, شەشەندىك ءتىل ابەكەڭە قايدان دارىعان دەيتىن بولساق, ونىڭ اجە الديىمەن بويىنا جۇققانىنا كوز جەتكىزەمىز. تۇڭعىش نەمەرەسىنە ازان شاقىرىپ, انار اجەسى ءابدىمۇتالىپ دەپ ات قويىپ, باۋىرىنا سالىپ, ءوز تاربيەسىنە الادى. ءدىني ساۋاتتى اجەسى مۇحاممەد پايعامباردىڭ اتاسىنىڭ ەسىمى نەمەرەمدى قولداپ, قولتىعىنان دەمەي ءجۇرسىن, كۇش-قۋات, جىگەر بەرسىن دەپ ىرىمداپ قويسا كەرەك. اق جاۋلىقتى اسىل اجەنىڭ اق تىلەگى قابىل بولىپ, نەمەرەسى بالا كەزدەن زەرەك بولىپ وسەدى. كورشى ەلدە تۇراقتاپ, قونىس تەپكەن اۋلەت قانى تامعان ستاليندىك زامان وتكەن سوڭ, ونىڭ وزبىرلىق ساياساتى دا سايابىرسىپ, زاماننىڭ بەتالىسى تۇزەلە باستاعان 1954 جىلى اتامەكەنگە ات باسىن بۇرىپتى. وسىلايشا ابەكەڭ بالالىق شاعىندا اتا جۇرتىنىڭ قاسيەتتى توپىراعىن باسادى. سول جىلى قازاق جەرىمەن قايتا قاۋىشقان اسقار اتانىڭ وتباسى قونىسقا قولايلى جەر دەپ تۇركىستان جەرىنە كوشىپ كەلەدى. تۇركىستانداعى №386 تەمىرجول قازاق ورتا مەكتەبىنە بارعان بالا ءمۇتاش العىرلىعىمەن ءوز قاتارلاستارىنان وزىپ تۇراتىن ەدى. مەكتەپتە حيميا ءپانىن ەرەكشە ءسۇيىپ وقيدى. ادەبيەتتى دە كەرەمەت جاقسى كورگەن ەكەن. مەكتەپتى مەدالمەن اياقتاعان جاس الماتىعا كەلىپ سول كەزدەگى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مەتاللۋرگيا فاكۋلتەتىن 1972 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ينجەنەر-مەتاللۋرگ اتانادى. ودان كەيىن عىلىمعا بەت بۇرادى. عالىمنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى نەگىزىنەن قازاقستانداعى تومەنگى ساپالى سازتوپىراقتى شيكىزاتتى كەشەندى وڭدەۋ تەحنولوگياسى مەن فيزيكا-حيميالىق نەگىزدە جۇيەلى زەرتتەۋلەرگە ارنالدى. بۇل زەرتتەۋلەر ءوز جەمىسىن بەرىپ, ناتيجەلەرى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءتيىمدى رەجيمدىك جاعدايلارىن عىلىمي تالداۋعا جول اشتى. عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزىندە گيدروحيميالىق وڭدەۋ كەزىندە قايتالاما شىعىندى تومەندەتۋگە ارنالعان تەحنولوگيالىق ءتارتىپ ۇسىندى. ءابدىمۇتالىپ ءابجاپپار ۇلىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى سونى سيپاتىمەن, تىڭ تۇجىرىمدارىمەن عىلىمي ورتانى ەلەڭ ەتكىزىپ, تەك قازاقستان عالىمدارىنىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىك ارىپتەستەرىنىڭ دە نازارىن اۋدارا ءبىلدى. 1988-1989 جىلدارى گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكى بىردەي جوعارى وقۋ ورنىندا – كلاۋستال تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن احەن قالاسىنداعى رەين-ۆەستفال تەحنيكالىق جوعارى مەكتەبىندە ماشىقتانۋدان ءوتىپ, سونداعى ارىپتەستەرىمەن عىلىمي تاجىريبە الماستى. 1994-1995 جىلدارى تسەللي قالاسىنداعى تومەنگى ساكسون باسقارۋ اكادەمياسىندا ءبىلىمىن جەتىلدىردى, باسقارۋ سالاسىنان ء«بىلىم بەرۋ سالاسىندا پەرسونالمەن جۇمىس جاساۋ» تاقىرىبىندا ديپلوم جۇمىسىن نەمىس تىلىندە قورعاپ شىقتى. شەتەلدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىمىن تولىقتىرىپ كەلگەن ابەكەڭ ەندى بار قاجىر-قايراتىن تاۋەلسىز ەلدىڭ دامۋىنا ارنادى.
ءابدىمۇتالىپ ءابجاپپار ۇلى ءابجاپپاروۆ كورنەكتى عالىم, قازاقستاندىق قازىرگى زامانعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزىن سالۋ مەن دامىتۋدىڭ كورنەكتى وكىلى رەتىندە تانىمال. ول 1997-1998 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسىنىڭ ساراپتاما-تالدامالىق ءبولىمىنىڭ كەڭەسشىسى, قارجى-ەكونوميكالىق ساراپتاۋ ءبولىمىنىڭ كەڭەسشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسىنىڭ ەكونوميكالىق ءبولىمىنىڭ كەڭەسشىسى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتەردە بولعان. 1998 جىلى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دəرەجەسىن الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيا قورعادى. 1999-2001 جىلدارى قر بعم جوعارى جəنە ورتا ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, 2001-2005 جىلدارى س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارعان. 2005-2013 جىلدارى – ش.ەسەنوۆ اتىنداعى اقتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (كەيىن ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جəنە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى) رەكتورى, 2013-2014 جىلدارى – رەسپۋبليكالىق تەحنيكالىق جəنە كəسىبي ءبىلىمدى دامىتۋ جəنە سانات بەرۋ عىلىمي-əدىستەمەلىك ورتالىعى باس ديرەكتورى, 2014-2018 جىلدارى – ش.ۋəليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان بەرى قازاقستانداعى ينجەنەرلىك ءبىلىم اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارۋدا.
ول قاي جەردە جۇرسە دە, قانداي قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاسا دا ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا قولعا العان شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەتىن بىلىكتى دە ىسكەر, مىنەزدى جان ەكەندىگىن ۇزاق جىلدار ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىندە بولعاندا دالەلدەگەن ەدى. سول كەزدە يگىلىگىمىزگە جاراعان وقۋ ورنىنىڭ باس عيماراتى دا, جاڭا زامان تالابىنا ساي سالىنعان بەس ءجۇز ورىندىق جاتاقحانا مەن سپورت كەشەنى دە, قۇرىلىسى ەندى باستالعان قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان تۇرعىن ءۇي دە, ارينە بۇعان ەشكىمنىڭ تالاسى جوق, ءابدىمۇتالىپ ءابجاپپار ۇلىنىڭ دارا قولتاڭباسى ەدى.
ءابجاپپاروۆ 2005 جىلى اقتاۋ قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتكە رەكتور بولىپ كەلگەننەن باستاپ, وقۋ ورنىندا كەڭ كولەمدەگى قايتا قۇرۋلار جۇزەگە اسىرىلا باستاعانى بەلگىلى. ۋنيۆەرسيتەت دامۋىنىڭ جاڭا زاماناۋي تالاپتارعا ساي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر كەزەڭى باستالدى. ءبىلىم ورداسىن وقۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگى جاعىنان دا, سىرتقى كەلبەتى مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋىمەن دە الەمدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر دەڭگەيىنە سايكەستەندىرۋگە ارنالعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرى ايقىندالىپ, اۋقىمدى شارالار قولعا الىندى.
ۇزاق جىلدار بويى ماڭعىستاۋداعى وسىناۋ ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ جەكە عيماراتتارى بولماعاندىقتان اقتاۋ قالاسىنىڭ ءار جەرىندەگى اكىمشىلىك, مەكتەپ, بالاباقشا, جاتاقحانا عيماراتتارى سياقتى ءتۇرلى نىسانداردى پايدالانىپ كەلگەنى بەلگىلى. «اقتاۋدا شەتەلدىك ۇلگىدەگى ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعى سالىنسا» دەگەن تىلەك-ءوتىنىشىن تالاي مىنبەدەن ايتقان ابەكەڭ اقىرىندا ارمانىنا جەتتى. بۇل ماسەلە ابەكەڭە دەيىن دە تالاي كەلەلى جيىنداردا سان رەت ايتىلدى دا. بىراق قۇر ءسوز كۇيىندە قالا بەرگەن ەدى. ءا.ءابجاپپاروۆ ءوزىنىڭ تاباندىلىعىمەن تالاي تابالدىرىقتى توزدىرىپ, اقتاۋدىڭ جاڭا شاعىن اۋدانىنان ەلۋ ءتورت گەكتار جەر الۋعا قول جەتكىزدى.
وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن لاۋازىمدى ازاماتتار بۇل جوباعا ەلباسى ۇدايى نازار اۋدارىپ, قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن ايتادى, وعان ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار ۇجىمى, وبلىس تۇرعىندارى ءدان ريزا. ەلباسىنىڭ قامقورلىعى تۋرالى ايتقاندا, اسىرەسە ەستەن كەتپەس ەكى وقيعانى ەسكەرمەي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ءبىرى – ۋنيۆەرسيتەت كامپۋسىنىڭ جوباسىن ەلباسىنا كورسەتىپ, ونىڭ اق باتاسىن الۋ دا, ەكىنشىسى – جاڭا باس عيماراتقا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كەلىپ, قول جەتكەن جەتىستىكتەر مەن ءجۇرىپ جاتقان جۇمىس بارىسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋى بولاتىن.
سول جىلدارى جىل سايىن وتكىزىلەتىن حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق پاندىك وليمپيادالاردا ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى جوعارى ناتيجە كورسەتىپ ءجۇردى. وقۋ ورنىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بايلانىس ءورىسى كەڭەيە ءتۇستى. الەمنىڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرى – رەسەيدىڭ لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ (مگۋ), باۋمان اتىنداعى ممجتۋ (مگۆتۋ), ت.ب., پولشانىڭ ۆروتسلاۆ, پوزنان ۋنيۆەرسيتەتتەرى, گەرمانيانىڭ ۆيلداۋداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, اقش-تىڭ لۋيزيانا شتاتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر جۇيەسى, تۇركيا, قىتاي, يران, ازەربايجان, داعىستان, قالماق, كورەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەلىسىم شارتتار جاسالىندى جانە ولارمەن تىعىز بايلانىستار ورناتىلدى. شاكىرتتەر ءبىلىم الماسۋ باعدارلاماسى بويىنشا گەرمانيا, پولشا, قىتاي جانە تۇركيا, رەسەي مەن اقش, ءۇندى مەملەكەتتەرىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, تەڭىز ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتتەرى نيدەرلاندياداعى «Willem Barentsz» تەڭىز ينستيتۋتىندا وقىپ ءبىلىم الدى. شەتەلدەردەن كەلگەن بەلگىلى عالىمدار كەلىسىمشارتتار نەگىزىندە ءبىلىم الۋشىلارعا دارىستەر وقىدى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە 2014-2018 جىلدارى رەكتور بولعان ءا.ءابجاپپاروۆتىڭ بىلىكتى باسشى, ىسكەر ازامات, تاجىريبەسى مول, ءوز ءىسىنىڭ مامانى ەكەندىگى ءىس بارىسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورىندى. ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, ونىڭ ىرگە كوتەرگەنىنە ەلۋ جىلدان اسىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا سان مىڭداعان ستۋدەنتتەردى تاربيەلەپ, ەلىمىزدىڭ ەڭبەك نارىعىندا جوعارى سۇرانىسقا يە مامانداردى وقىتىپ شىعاردى. ۋنيۆەرسيتەت 50-دەن استام حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمشارتتاردى ىسكە اسىرعان, لوگو كەڭەسى, Erasmus Mundus, Tempus باعدارلامالارى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەر كونسورتسيۋمى قۇرامىنا ەنگەن. 2015 جىلى ەرازمۋس باعدارلاماسى بويىنشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەۋروپالىق كەڭەس گرانتىن ۇتىپ الىپتى. بىرنەشە جوعارى ماراپاتتارعا قول جەتكىزۋ – ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بولعان تاجىريبەلى دە بىلىكتى باسشىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. ابەكەڭ وسىندا رەكتورلىق لاۋازىمدىق قىزمەتكە تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ-اق جوعارى وقۋ ورنى بۇگىنگى زامان تالابىنىڭ كوشىنە ىلەسە باستادى. ونىڭ باسشىلىعىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا زاماناۋي وقۋ-زەرتحانالىق بازاسىن قۇرۋدى قاراستىراتىن ۋنيۆەرسيتەتتى دامىتۋ باعدارلاماسى جاسالدى. وقۋ ۇدەرىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 40-تان استام وقۋ جانە عىلىمي زەرتحانالار قۇرىلدى. جايلى زاماناۋي جاتاقحانا, ارنايى شاقىرىلعان دارىسكەرلەرگە ارنالعان تۇرعىن-جاي – عالىمدار ءۇيى سالىندى.
پاراساتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا قاي ماسەلەنى قولعا السا دا, ول اسقان ىجداعاتتىلىقپەن اتقارىپ, بيىكتەن كورىنىپ كەلەدى. ناعىز كەمەلىنە كەلگەن تەكتى ازاماتتىڭ رۋحاني دۇنيەسىنىڭ, جارقىن بولاشاق, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن ادال قىزمەتىنىڭ, وزىنەن كەيىنگىلەرگە اعالىق ىزگىلىك شۋاعىنىڭ ءالى دە سارقىل-مايتىنىنا سەنەمىز.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
پروفەسسور, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى
