ەلباسى شەتتەن كوشىپ كەلەتىن اعايىندى قولداۋ ءۇشىن «وتانداستار قورىن» قۇرىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ, قانداستارىمىزعا جان-جاقتى قولداۋ مەن كومەك بەرۋدىڭ ءىس-شارالارىن انىقتاپ, سوعان سايكەس كەشەندى باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىردى. سول كەزدە «نۇرلى كوش» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا قوسىمشا جوبا ۇسىندىم. بۇل «اۋىلدارعا قانداستار مەن ىشكى قونىستانۋشىلاردى ورنالاستىرۋدىڭ جاڭا ۇلگى-مودەلى» دەپ اتالادى. قىسقاشا ايتقاندا, «اۋىل – انا» جوباسى. بۇل جوبا بويىنشا 2,8-3,2 مىڭ, ياعني ءتورت وتار قويى بار قاۋىمدىق شارۋاشىلىق قۇرىلۋى ءتيىس. 4 وتار قويدى ءتورت شوپان, ءتورت كومەكشى شوپان باعىپ كۇتەدى. سول ءتورت وتار قوي قىسى-جازى 8 وتباسىنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىندە بولادى. سوندا ءبىر اۋىلدىڭ وزىنەن سيىر مەن جىلقىنى قوسپاعاندا جازدا 4 وتار قوي جايلاۋعا شىعىپ, مال شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى دە ورنىنا كەلەر ەدى.
ەكىنشىدەن, سەگىز وتباسىنا ارنالعان امبەباپ تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋ. سەگىز پاتەرلىك ەكى قاباتتى ءۇي سالىنادى. بۇل ءۇيدىڭ ەرەكشەلىگى, مادەني تۇرمىستىق بولمەلەرى دە بولادى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن كىتاپحاناسى بار كلۋب بولمەسى, بالالاردىڭ ورتاق ويىن زالى, باستاۋىش مەكتەپ بولمەسى. ەگەر سەگىز وتباسىنىڭ ىشىندە مۇعالىم بولسا, باستاۋىشتا ءوز بالالارىن وزدەرى وقىتاتىن بولادى. ياعني, سەگىز وتباسى وزدەرى ءبىر شاعىن اۆتونومدى اۋىل بولىپ ءومىر سۇرەدى. ءتورت وتاردىڭ ەكەۋى ساۋلىق قوي, قالعان ەكەۋى ەتكە وتكىزەتىن مال, اقشالاي كىرىس كىرگىزەدى. سوندا جىل سايىن كەمىندە 700-800 قوي بورداقىلانىپ ساتىلادى. ءوز ءتولى ەسەبىنەن جىل سايىن مال باسى كوبەيىپ, تابىستارى دا ارتا بەرمەك.
قوي فەرماسىنان باسقا ءدال وسىنداي ۇلگىدە سيىر فەرماسى دا بولۋى كەرەك. وندا ساۋىن سيىرلار جانە بورداقىلاناتىن وگىزدەر باعىلادى. قىسقاسى, ءبىز وسى جوبا بويىنشا قوستاناي وبلىسىنىڭ ارقالىق اۋدانىنا قاراستى بۇرىن ءىرى كەڭشار بولعان قايىڭدى مەن قىزىلجۇلدىز ەلدى مەكەندەرىنىڭ بىرىندە قوي وسىرۋگە, ەكىنشىسىندە سيىر فەرماسىن قۇرۋعا قارجى ءبولۋدى سۇرادىق. ارينە, قولداۋ بولعاندا, قايىڭدى قايتا ەڭسە كوتەرىپ, اياعىنان تىك تۇرىپ كەتەر ەدى. از-اق جىلدا باياعىداي قوي مەن سيىردىڭ باسى كوبەيىپ, حالىق سانى دا ءوسىپ, اۋىلدا جۇمىسسىزدىق جويىلىپ, شارۋاشىلىق وركەندەپ كەتكەن بولار ەدى-اۋ.
بۇل جوبانى سول كەزدەگى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا مەن پارلامەنتتىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتتارى قىزۋ قولدادى. مينيستر قوستاناي وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ۆ.كۋلاگينگە ارنايى قاتىناس حات جولداپ, الداعى جىلدىڭ قاناتقاقتى جوباسىنا ەنگىزۋدى, قاجەتتى قارجىنىڭ سمەتالىق كولەمىن انىقتاپ جىبەرۋدى سۇرادى. بىراق, كۋلاگين بولسا, «قايىڭدى – قولايسىز جەر» دەپ بۇل جوبانى قولدامادى.
ەندى «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىن دايىنداعان سول كەزدەگى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ب.ساپارباەۆتىڭ «تۇركىستان» گازەتىنىڭ 2008 جىلدىڭ 20 قاراشا كۇنگى سانىندا جاريالانعان سۇحباتىندا: «كوشىپ كەلۋدىڭ ەكى ءتۇرىن ويلاستىرىپ وتىرمىز. ءبىرى – شوعىرلاندىرىپ ورنالاستىرۋ, ەكىنشىسى – قازىرگى اۋىلدىق مەكەندەرگە بارىپ ورنالاسۋ» دەگەن جولدار بار. بىراق ءمينيستردىڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتۋىنە بايلانىستى ورالمانداردى ورنالاستىرۋدىڭ ەكىنشى جوباسى ورىندالماي قالدى. ولاي بولسا, «نۇرلى كوش-2» جوباسىن قايتا جاڭعىرتىپ, كوش باعىتىن اۋەلگى جوسپارداعىداي قالادان دالاعا, بۇرىنعى كەڭشارلار مەن ولاردىڭ بولىمشەلەرىنىڭ قولايلى قونىستارىنا بۇرىپ قونىستاندىرۋ كەرەك. بۇدان قازاقستان حالقىنىڭ سانىن 20 ميلليونعا جەتكىزۋ جونىندەگى ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسى دا ورىندالار ەدى. «كوبەي, قازاق!» دەگەن جالاڭ ۇرانمەن قازاق كوبەيمەيدى. قازاقستاندا بۇرىن 30-40 ميلليون قويى بولعان ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلاردىڭ قۇتتى قونىستارىنىڭ كوبى قازىر بوس جاتىر. كوش باعىتىن اۋىلدارعا بۇرۋ ارقىلى سولاردى قايتا جان مەن مالعا تولتىرۋ مىندەت. جاي مىندەت ەمەس – قاسيەتتى مىندەت! تاعى ءبىر مىندەت – رەسپۋبليكامىزدا بولاشاعى جوق دەپ جابىلا باستاعان 4719 اۋىلدى قالاي دا جاپقىزباي ساقتاپ قالۋ! قازاقستاندا بولاشاقسىز اۋىل جوق, ءبارىنىڭ دە بولاشاعى بار. اۋىلداردىڭ بولاشاعىن بولدىرا الماي وتىرعان وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ بىلىكسىز اكىمدەرى.
مەن ۇسىنعان جوبا بويىنشا ۇلتتىق ەكونوميكا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىكتەرى جانە «وتانداستار قورىنان» جاۋاپتى ادامدار مەنىمەن كەزدەسىپ, ماسەلەنى تالقىلاپ, قاناتقاقتى جوبا جاساۋ كەرەك دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. ودان كەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بارلىق وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرىنە «اۋىل – انا» جوباسىن جىبەرىپ, ونى قاراۋدى, ءتيىستى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردى. بىراق سودان بەرى قانشا ايلار وتسە دە ولاردان ەشقانداي جاۋاپ جوق. ماسەلە, «اۋىل – انا» جوباسىن قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى تورعاي وزەنىنىڭ ەڭ شۇرايلى جەرىندە ورنالاسقان قايىڭدى, قاراتورعاي جانە سارىتورعاي اۋىلدارىندا جۇزەگە اسىرىپ, «ۇلگىتىرەك» قاۋىمدىق شارۋاشىلىقتارىن قۇرۋدا بولىپ وتىر. الايدا قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى تۇگىلى ورىنباسارلارىمەن سويلەسۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولدى. كومەكشىلەرى مەن حاتشىلارى بىرىنە ءبىرى سىلتەپ, سويلەستىرمەيدى, قوسپايدى, نەشە ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتادى. بۇل مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن ۇكىمەت» قاعيداسىنا قايشى كەلەدى.
جاقىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ وڭىرلەردى دامىتۋ كوميتەتى وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ شارالارىن تالقىلادى. تۇرعىن ۇيلەر مەن مال قورالارىن سالۋعا قانشا قارجى قاجەت, مالشىلار مەن شوپانداردى قايدان كوشىرىپ اكەلەمىز, ءوز اۋىلدارىنان مالشىلار شىعا ما دەگەن ماسەلەلەردى اقىلداستىق. مەملەكەت تاراپىنان قارجى بولىنسە, بۇل ماسەلەلەر شەشىلەرى ءسوزسىز. اۋىلداردا جۇمىسسىز جاستار جەتەرلىك. تۋعان اۋىلدارىن ساقتاپ قالۋعا ولار دا مۇددەلى ەكەنى انىق.
جوبانىڭ ەكونوميكالىق مىندەتتەرىنەن بىرنەشە مىسالدار كەلتىرەلىك.
- قاۋىمدىق شارۋاشىلىق جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ىدىراپ كەتكەن, سونىڭ سالدارىنان شارۋالارى كۇيزەلگەن, نارىق قىسپاعىنا ۇشىراپ جۇمىسسىز قالعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باستارىن قايتا قۇراپ, بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋدى, قاۋىمداسىپ ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
- اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ مال, ەگىن, كوكونىس, باۋ-باقشا, قۇس ءوسىرۋ, قۇرىلىس سالالارىن دامىتىپ, وركەندەتەدى, سول ونىمدەردى وتكىزىپ تابىس تۇسىرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
- وندىرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شيكىزات كۇيىندە ارزانعا وتكىزە سالماي, ولاردى جەرگىلىكتى جەردە وڭدەيتىن ۇن تارتۋ, ماي دايىنداۋ, شۇجىق جاساۋ شاعىن كاسىپورىندارىن سالادى.
- قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن: قىمىز, ايران, تارى, تالقان, جەنت, قۇرت, ىرىمشىك, سۇزبە, سارىماي جاساپ ءوندىرىپ, ونى دا قالا بازارلارىنا ساۋداعا شىعارىپ ساتىپ, قاۋىمشار كاسساسىنا اقشا تۇسىرەدى.
- اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن قولونەر بۇيىمدارىن ءتيىمدى ساتىپ, تابىس تابۋ ءۇشىن قالالاردا: اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىندا, ءتىپتى, استانادا ساۋدا ورىندارىن, ياعني دۇكەن, شايحانا, قىمىزحانا, ءدامحانالار اشادى.
تۇيىندەي كەلگەندە, «اۋىل – انا» مەن «اۋىل – ەل بەسىگى» ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ, قاتار جۇزەگە اساتىن جوبالار.
جۇما-نازار سومجۇرەك,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
