قولدانۋشىلار سانى ارتقان سايىن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قىزمەت اياسى كەڭەيىپ, ونى ءتۇرلى ماقساتتا پايدالانۋ جولدارى قالىپتاسۋدا. بۇگىندە اقپارات تاراتۋ ۇدەرىسىن تولىقتاي مەنشىكتەپ العان جەلىلەردىڭ جارناما تاراتۋدا دا ءباسى جوعارى. اسىرەسە Facebook پەن Instagram-دا ءبىر پوست جازىپ, قىرۋار قاراجات قارماپ قالاتىنداردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. ەڭ قىزىعى, بۇل قۇبىلىسقا تايلى-تۇياعىمەن قالماي ىلەسىپ باعاتىندار «اۋادان اقشا جاساۋعا» ماشىقتانىپ العان سياقتى...
جارنامادان سالىق تولەۋ مىندەت پە؟
الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىشىندە قولدانۋشىلار سانى جاعىنان Facebook كوش باستاپ تۇر. وتكەن جىلدىڭ 3-توقسانىنداعى مالىمەت بويىنشا Facebook-كە كۇنىنە ورتاشا ەسەپپەن 1,6 ملرد قولدانۋشى كىرگەن ەكەن. بۇل الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اي سايىنعى اۋديتورياسى 35 ملن ادامعا ارتىپ, جالپى قولدانۋشىلار سانى 2,45 ملرد ادامعا جەتكەن. كومپانيا بىلتىر ءۇشىنشى توقساندا 17,7 ملرد دوللار كولەمىندە پايدا تاپتى. بۇل كورسەتكىش 2018 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 29%-عا ارتىق. اقپارات الاڭىنا اينالعان بۇل الەۋمەتتىك جەلىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا جارناما اۋديتورياسىمەن جۇمىسى باسەڭدەگەندەي. ءتىپتى wearesocial تاراتقان مالىمەت بويىنشا بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىنداعى ۇدەرىس جارناما بەرۋشىلەر اقش پەن يندونەزياداعى Facebook قولدانۋشىلارىن ءتيىستى دەڭگەيدە قامتي الماۋى مۇمكىن.
ال الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىشىندەگى تاعى ءبىر تانىمالدى – Instagramدا جازىلعان ادامدى سىرتتاي باقىلاپ قانا قويماي, حات الماسۋ ارقىلى جاڭا تانىستىق ورناتۋعا, قاجەتتى اقپاراتتى دەر كەزىندە الۋعا, بيزنەس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك مول. وسى ارتىقشىلىقتاردى ۇتىمدى پايدالانىپ, جەكە برەندينگتى جارنامالاۋ ارقىلى تانىمال بولىپ ۇلگەرگەندەر بار. بۇل جەلىدە جازىلۋشىلار سانى ەڭ كوپ اككاۋنت – Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ رەسمي پاراقشاسى. 328 ملن جازىلۋشىسى بار پاراقشادا اۆتورلىق سۋرەتتەردى جاريالاۋعا بولادى. ءتۇرلى تاقىرىپ بويىنشا توپتاستىرىلعان ساپالى سۋرەتتەر بار. ەكىنشى ورىندا – اتاقتى فۋتبولشى كريشتيانۋ رونالدۋ. ونىڭ وقىرمان سانى – 198 ميلليون. فۋتبول الاڭىندا عانا ەمەس, جالپى ومىردە دە حالىقتىڭ نازارىنان تىس قالمايتىن تۇلعانىڭ وقىرماندارى كۇن ساناپ ارتۋدا. ءۇشىنشى ورىندا 166 ميلليون وقىرمانى بار شوۋ-بيزنەس جۇلدىزى سەلەنا گومەز. 26 جاستاعى ونەرپاز اككاۋنتىنا ءازىل ۆيدەولاردى ءجيى سالىپ تۇرادى. بۇل الەم بويىنشا ۇزدىكتەردىڭ ۇشتىگى. پاراقشاعا نەعۇرلىم كوپ ادام جازىلسا, سوعۇرلىم جارناما بەرۋشىلەردىڭ قاراسى قالىڭ بولادى. بۇل وقىرمانداردىڭ ارتىندا ملرد-تاعان قاراجات جاتقانىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
نەگىزگى جارناما اۋديتورياسى جاس بۋىن. اقش-تا 18 جاستان اسقان تۇرعىنداردىڭ 37%-ى Instagram-دى تۇراقتى پايدالانادى. بۇل كورسەتكىش سوڭعى 1 جىلدا 2%-عا وسكەن. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىنى 18-29 جاستاعى پايدالانۋشىلار ءجيى قولدانادى. ءىnstagram پايدالانۋشىلارى اراسىندا ايەلدەر 52 پايىزدى قۇراسا, ەرلەردىڭ ۇلەسى – 48 پايىز.
بلوگەر رەتىندە تانىمال وركەن كەنجەبەك الەۋمەتتىك جەلىدە كەز كەلگەن جارناما ءوتىمدى بولاتىن اۋديتوريا قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل اۋديتوريانى شامامەن 15, 25 پەن 34 جاس ارالىعىن قامتيدى.
̶ ماعان ءىnstagram-دا جازىلعانداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى دا وسى شاماداعى جاستار. بۇل بۋىننىڭ ءالى دە بولسا تالعامىن وزگەرتۋگە بولادى. مىسالى, nokia تەلەفونىن ۇستاپ جۇرگەن جاستارعا جاقسى جارناما جاساۋ ارقىلى huawei تەلەفونىن ساتىپ الۋعا ىقپال ەتۋگە بولادى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى نەگىزگى اۋديتوريا ورتا بۋىن بولعاندىقتان, جارنامانىڭ اعىنى دا وسى جاققا قاراي اۋىسقانى زاڭدىلىق. نارىقتىڭ تالاپتارىنا ساي بەيىمدەلەتىنىمىز تۇسىنىكتى.
باسقا ەلدەردىڭ ۇلگىسى ەندى بىزگە كەلىپ جاتىر. مىسالى, شەتەلدەگى اتاقتى تۇلعالار جارناما رەتىندەگى ءار جاريالانىمى ءۇشىن قوماقتى قاراجات الادى. بۇل ۇدەرىسكە سۇرانىس بولعاندىقتان, الداعى ۋاقىتتا جارناما بەرۋشى دە كوبەيدى, جارنامالاۋشىنىڭ دا اۋديتورياسى كەڭەيە تۇسەدى. قازىر الەۋمەتتىك جەلىدەگى جارناما باسقا سالالارعا قاراعاندا ءوتىمدى بولىپ تۇر, – دەدى بلوگەر.
تابىس تاپقاننان كەيىن ونىڭ سالىعىن تولەۋ مىندەت. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى جۇرتشىلىقپەن بايلانىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى ولجاس وتاردىڭ ايتۋىنشا, كەز-كەلگەن تابىس تاۋىپ وتىرعان ازاماتتى سالىق تولەۋگە مىندەتتى. زاڭ اياسىندا جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلىپ سالىق تولەۋگە, ءيا بولماسا كورسەتىلگەن تابىستىڭ 10 پايىزىن سالىققا تولەۋگە ءتيىس.
– قازىر الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ترەنينگ وتكىزۋشىلەرگە مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى ءتيىستى شارالار قولدانۋدا. مىسالى, بىلتىر الماتى قالاسىندا وسىنداي ترەنينگ وتكىزگەن 2 تۇلعانىڭ سالىقتىق بەرەشەكتەرى بار ەكەنى انىقتالىپ, ولار مەملەكەتكە 82 ملن تەڭگە قوسىمشا سالىق تولەۋگە مىندەتتەلدى. سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ساۋداسىن جۇرگىزىپ وتىرعاندارعا دا تەكسەرىستەر تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. ەگەر ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ەلىمىزدەگى ەلەكتروندى ساۋدا تارتىبىنە سايكەس جۇرگىزىلەتىن بولسا, زاڭعا سايكەس سالىقتان بوساتىلادى. ەسكەرەتىنى, ەلەكتروندى ساۋدانىڭ ارنايى بەكىتىلگەن ءتارتىبى بار. ەگەر بۇل تارتىپكە سايكەس جۇمىس اتقارمايتىندار بولسا, ولارعا كامەرالدى باقىلاۋ باسقارماسى ارنايى حابارلاما جىبەرىپ, ءوز ەركىمەن سالىق تولەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءتىپتى ەشقانداي نازار اۋدارماسا, ءماجبۇرلى تۇردە ءوندىرىپ الۋ شارالارى قولدانىلادى. الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ۇتىس ويىندارىن وتكىزىپ جۇرگەندەر دە قاتاڭ باقىلاۋدا, – دەدى و.وتار.
الەۋمەتتىك جەلىدە جارنامادان تابىس تاپقانداردىڭ بارلىعى سالىق تولەپ وتىر دەپ ايتۋعا كەلمەيتىنىن بلوگەر ءو. كەنجەبەك.
̶ كوپتەگەن ءىرى جوبالاردا, ارينە, سالىق تولەۋ جاعى قاراستىرىلادى. كەيدە جەكەلەي ادامدار العىس, سىياقى رەتىندە 50-60 مىڭ تەڭگە ۇسىنىپ جاتادى. بۇل جاعدايدا سالىق تولەۋدىڭ جولى قانداي ەكەنىنەن حابارسىزبىن. سالىق زاڭناماسى كۇشەيسە, مەن سياقتى جارناما ارقىلى تابىس تاۋىپ وتىرعانعاندار سالىقتان جالتارمايمىز, ̶ دەيدى بلوگەر.
– ءىnstagram ارقىلى ءتۇرلى كيىم ۇلگىلەرىنە جارناما جاساپ, اقشا تاۋىپ جۇرگەن اينۇر ەسىمدى ارۋدىڭ پاراقشاسىنا قاراپ, ونىڭ ۇنەمى شەتەلگە ساياحاتتاپ, دەمالىس ورىندارىندا جۇرەتىنىن كورەمىز. جەكە ءومىرىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ, ءار پوستىنا پىكىر بىلدىرەتىندەردىڭ دە قاراسى قالىڭ. ءبىز حابارلاسقاندا اينۇر كەزەكتى دەمالىسىن مالديۆ ارالدارىندا وتكىزىپ جاتقانىن ايتتى. ول العاشقىدا اشقان پاراقشاسىنا جازىلاتىنداردىڭ سانى ارتاتىنىن, سول ارقىلى جارناما جاساپ, قوسىمشا تابىس تابۋعا بولاتىنى تۋرالى ويلاماپتى. كەيىن بۇل سالاعا ابدەن ماشىقتانىپ العان.
– ءار ازامات تاپقان پايداسىنان سالىق تولەۋگە مىندەتتى. بۇل تۋرالى الدىمەن وسى سالاعا بايلانىستى زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. مىسالى, مەن ءوزىمنىڭ سالونىم مەن تۋرفيرمامنىڭ جۇمىسى ءۇشىن سالىق تولەيمىن. ونىڭ ءتارتىبى جانە مولشەرى بەكىتىلگەن. ال ينتەرنەتتەگى جارناما ارقىلى تابىسقا سالىق تولەۋ ماسەلەسى جولعا قويىلماعان. بۇل ماسەلەنى پارلامەنت قاراپ جاتىر دەپ ەستىگەنمىن. قالاي بولاتىنىن الداعى ۋاقىتتا كورەمىز, − دەدى اينۇر. كەيىپكەرىمىز جارنامادان ناقتى قانشا تابىس تاباتىنىن جاسىرعانىمەن, ونىڭ كولەمى ءبىرشاما ەكەنىن ايتتى. تابىس تەك جارنامالانعان تاۋارمەن نەمەسە اقشامەن بەرىلمەيتىنىن, وزگە دە قۇندى سىيلىقتار ءۇشىن جارناما جاسايتىنىن جاسىرمادى.
– بارلىق ۇسىنىسقا كەلىسە بەرمەيمىن. ءوزىم سەنبەيتىن دۇنيەنى, ۇنامايتىن كيىمدى ەشقاشان جارنامالامايمىن. كوپشىلىكتى الداعان ەمەسپىن, − دەدى كەيىپكەرىمىز. ونىڭ سوزىنە سەنسەك, جارناما اگەنتتىكتەرى بلوگەرلەردىڭ پاراقشالارىن ء«تىرى» نەمەسە ء«ولى» دەپ بولەدى ەكەن. ەڭ قىزىعى, بۇل ولاردىڭ وقىرمان سانىنا دا, ستاتيستيكاسىنا دا بايلانىستى ەمەس.
– جارنامانىڭ ءوز قىر-سىرى بار. مىسالى, ميلليون وقىرمانى بار بلوگەردىڭ جارناماسىنان تۇك پايدا كەلمەۋى مۇمكىن. كەرىسىنشە جازىلۋشىلاردىڭ سانى ەكى ەسە از, بىراق تانىمال ادامنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى ايتارلىقتاي ناتيجە بەرۋى عاجاپ ەمەس. ماسەلە تەك ساندا ەمەس, ساپادا, − دەيدى اينۇر.
ەكونوميست ايگەرىم سماعۇلوۆا تۇسكەن تابىستان سالىق تولەنبەگەن جاعدايدا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى ارتاتىنىن ەسكەرتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جارناما ارقىلى تابىس تاۋىپ وتىرعان كەز كەلگەن ءىرى كاسىپورىننىڭ ۇلگىسىن جەكەلەي ۇسىنىس ءبىلدىرىپ جۇرگەندەرگە دە ەنگىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن زاڭ نەگىزىندە كەلىسىم جاسالىپ, بارلىعى ءتيىستى قۇجاتقا ساي بولۋى ءتيىس.
الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەۋمەتتىك اسپەكتىسى قانداي؟
الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى رامازان ساتتار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى جاعداي الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ مۇمكىندىگى جوعارى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بۇرىن جاڭالىقتى باسىلىمداردان, تەلەارنادان, راديودان كۇتەتىن بولساق, قازىر ناقتى ءبىر پەرسونادان, ياعني ادامنان كۇتەمىز.
̶ قازىر جاڭالىق تاراتۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت قاجەت ەمەس. الەۋمەتتىك جەلىدە تارالاتىن اقپارات ەشكىممەن اقىلداسپاي, تسەنزۋراعا ىلىكپەي تارالىپ جاتىر. سوعان ساي اقپارات بەرۋشىنىڭ ءرولى, مارتەبەسى, مازمۇنى, كەلبەتى وزگەردى. اقپارات بەرۋشىنىڭ تانىمال تۇلعا بولۋى دا شارت ەمەس. قاتارداعى ازامات ەسەبىندە ءوزىنىڭ ءىشىپ-جەگەنىن, قىدىرعانىن تاراتىپ جاتسا, بۇل جايتتان قانشاما قاۋىم حاباردار بولىپ وتىراتىن جاعداي قالىپتى ۇدەرىسكە اينالدى, ̶ دەدى ول. الەۋمەتتانۋشىدان تۇرمىسىمىزعا ەتەنە ەنىپ كەتكەن بۇل ۇدەرىستىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن سۇرادىق.
̶ كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ ەكى جاعى بار. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كولەڭكەلى تۇسىن دا, كۇنگەيىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. حابار تاراتۋ, اقپارات بەرۋ كوپشىلىككە ورتاق مىندەتكە اينالعان سياقتى. ورىن العان قانداي دا ءبىر جاعىمسىز جاعدايدى جىلدام ۇيالى تەلەفونعا ءتۇسىرۋ ارقىلى نەبىر قيتۇرقى ارەكەتتەر اشكەرەلەنىپ جاتىر. بۇل مۇمكىندىكتىڭ جاعىمدى جاعى. ەكىنشى ماسەلە, اقپارات تاراتۋ اركىمنىڭ قولىندا بولعاندىقتان تەكسەرىلمەگەن, جالعان اقپارات, قاساقانا بىرەۋگە زيان كەلتىرۋ ماقساتىندا اقپارات تاراتۋ جاعدايلارى ورىن الاتىنى جاسىرىن ەمەس, ̶ دەدى ر.ساتتار ۇلى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك جەلىدە تاراعان اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىن ءبىلىپ, ءتۇرلى توپتاردىڭ جەتەگىنە ەنىپ كەتپەۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى الەۋمەتتانۋشىلار مەديا ساۋاتتىلىق دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرماقشى. بۇل تۇسىنىككە مەدينانىڭ ءومىر ءسۇرۋ زاڭدىلىقتارى مەن قۇرىلىمى, ماقساتى, مەملەكەتتىك ساياسات, بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ ىقپالىن قاتارداعى ادامدار ارا جىگىن ايىرا الاتىنداي, ءتۇسىنىپ بىلەتىندەي دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك. ونىڭ ىشىنە جارنامانىڭ ناقتى تاسىلدەرى مەن امالدارىن, جولدارىن ءتۇسىندىرۋ مىندەتى دە كىرەدى.
̶ حالىقتىڭ ءبىز بىلەتىن 11 جىلدىق ءبىلىمى مەن جوو-دان العان بىلىمىمەن قاتار, قازىرگى الەۋمەتتىك جاعدايلارعا, اقپاراتتىق اعىنعا, ونداعى يدەولوگياعا يممۋنيتەت بولاتىنداي ساۋات قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇگىنگى اقپارات كەڭىستىگىندە ساياسي شەشىمدەر مەن جوسپارلار, بيزنەس توپتاردىڭ مۇددەلەرى ءوزارا بايلانىسقا ءتۇسىپ, كەيدە ءبىرىن-ءبىرى ىعىستىرىپ جاتاتىنىن كورەمىز. بۇل جاعدايدى قاتارداعى ادام سارالاي ءبىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ءوز ومىرىنە, قۇنىدىلىقتارى مەن رۋحانيا قاجەتتىلىگىنە, قالتاسىنا ساي سارالاپ وتىراتىن دەڭگەيدە بولۋى قاجەت, ̶ دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
تانىمال بلوگەر ياكوۆ فيودوروۆتىڭ ايتۋىنشا, تاڭنان كەش باتقانعا دەيىن جۇمىستا وتىرعانداردىڭ ءوزى الەۋمەتتىك جەلىنى مىندەتتى تۇردە قولدانادى. سول ارقىلى اقپارات الادى, پىكىر بىلدىرەدى.
̶ قازىر ادامدار ۇيىقتاسام با ەكەن, الدە الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرسام با ەكەن دەپ تاڭداۋ جاسايتىن دەڭگەيگە جەتتى. نەعۇرلىم قولدانۋشىلار سانى كوبەيگەن سايىن, جارنامانىڭ دا سول جاققا قاراي اۋىساتىنى تۇسىنىكتى. بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ دامۋى جارناما تاراتۋشىلاردىڭ قولايىنا جاعادى. ەڭ ماڭىزدىسى, جارناما باعاسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىندە ءارى قولدانىس اياسىنىڭ ءداستۇرلى باق پەن سالىستىرعاندا ارتىق بولماسا كەم ەمەستىگىندە. ونىڭ ۇستىنە جەكەلەي بلوگەرلەر مەن جازىلىمى كوپ الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ىشىندە ءارتۇرلى اۋديتوريانىڭ وكىلدەرى بار. بۇل ءوز كەزەگىندە جارنامالاناتىن تاۋاردىڭ ناقتى قانداي بۋىنعا باعىتتالىپ وتىرعانىن باقىلاپ, كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ̶ دەدى ول.
الەمدىك تەندەنتسيادا ءداستۇرلى باق سالاسىنا الەۋمەتتىك جەلى تىكەلەي ىقپال ەتىپ, ءىرى اقپارات الاڭدارى ءداستۇرلى ارنالارمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندىلىك تانىتۋدا. بۇل ءداستۇرلى مەديانىڭ ءوزى وزگەرىسكە ۇشىراپ, سۇرانىسقا بەيىمدەلە الاتىنىن كورسەتەدى.
̶ مىسالى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى تەلەارنالاردىڭ جەكەلەي youtube ارنالارى قالىپتاسىپ, ولاردىڭ «وتاۋدىڭ ىشىنەن وتاۋ» قۇرىپ وتىر. ناتيجەسىندە ءداستۇرلى تۆ ارقىلى بەرىلەتىن جاڭالىقتاردان youtube ارنالار ارقىلى تارالاتىن جاڭالىقتاردىڭ ايىرماشىلىعى بارىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى ەكى باعىتتاعى اقپاراتتىڭ بەرۋ فورماتىندا دا, جۋرناليست قاۋىمنىڭ جۇمىس ىستەۋىندە دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەر بار دەيدى بلوگەر. ەڭ قىزىعى, ستاتيستيكا ءداستۇرلى تۆ-دان تۇسەتىن پايداعا قاراعاندا سول كانالدىڭ youtube-تاعى نۇسقاسى ارقىلى جۇرگىزىلگەن پاراقشاسى الدەقايدا كوپ قارالىم جيناپ, ەسەلەپ تابىس اكەلىپ جاتقانىن كورسەتتى. وسىدان كەلىپ اقپارات سالاسىنا جاڭادان ەنگەن بۇل باعىتتىڭ جارناماداعى ءباسى جوعارى ەكەنىن مويىنداماي كورىڭىز.
