ەندى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزى سانالاتىن جەكەمەنشىك بيزنەستى كۇشەيتۋ ءۇشىن وتكەن جىلى شەتەلدەن 25 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن ينۆەستيتسيا تارتىلىپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك شىعارىپ جاتقان ءونىم كولەمى 9 پايىزعا كوبەيدى. ال جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپورىندار سانى 8 پايىزعا كوبەيىپ, 1,34 ملن بىرلىكتى قۇرادى. دەگەنمەن دە بيزنەستىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنان بولەك ادال باسەكەلەستىك كەرەك. ياعني, قولىندا بيلىگى بارلار بيزنەس تىرلىگىنە ادالدىق تانىتىپ, ناعىز باسەكەلەستىك تۋعىزىپ, شىن مىقتىعا قولداۋ كورسەتپەسە, ءىستىڭ ءبارى بەكەر بولعانى...
ال ءبىزدىڭ اكىمدەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا ءوز دەگەنىن جاساۋ ءۇشىن نەبىر قيتۇرقى ارەكەتتەرگە باراتىنى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ىسىندەگى ء«بىر كوزدەن» بەرۋ ءتاسىلى. مىنە, زاڭدى اتتاپ ءوتۋدىڭ «كوكەسى» وسى ء«بىر كوزدە» جاتىر. الدىمەن بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس كەلمەدى دەپ لايىقسىز كومپانيالاردى ەلەكتەن وتكىزەدى. ياعني, جەڭىمپاز كومپانيانى مويىندامايدى. سويتەدى دە «كونكۋرس وتپەدى» دەپ جاريالاپ, الدىن الا كەلىسىپ العان كومپانيامەن كەلىسىمشارتقا وتىرادى. سوندا تەندەردەگى باسەكەلەستىك, مولدىرلىك, ساتىپ الۋدىڭ اشىقتىعى قايدا قالدى؟ كەيبىر وبلىستىق, قالالىق اكىمدىكتەردەگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ىسىنە تەكسەرۋ جۇرگىزگەن ەسەپ كوميتەتى بۇل سالادا جۇيەلى كەمشىلىكتەردىڭ بار ەكەنىن, بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ جانە پايدالانۋ, سونداي-اق بۋحگالتەرلىك ەسەپتى جۇرگىزۋ كەزىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى تاراپىنان ءتيىستى مونيتورينگ پەن باقىلاۋدىڭ جوق ەكەنىن مالىمدەپ وتىر.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن جەكەمەنشىك سەكتورلاردىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ ساتىپ الۋ ىسىنە كوبىرەك قاتىسۋ كەرەگىن باسا ايتتى. بىراق الدىمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى رەتتەۋ قاجەت. قازىر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ كولەمى 14-15 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. ەندى وتاندىق كاسىپكەرلەر بۇل ساۋدادا اسقان بەلسەندىلىك تانىتۋى قاجەت. بۇل جەردە دە ء«بىر كوز» ءتاسىلى تاعى دا كەسە كولدەنەڭدەپ, ءوز دەگەنىن جاساپ وتىر ەكەن. مىسالى, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ساتىپ الۋ ءىسىنىڭ 49 پايىزىنىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ساتىپ الۋ ءىسىنىڭ 70-تەن 90 پايىزعا دەيىنگى ۇلەسى وسى ء«بىر كوز» ءتاسىلى ارقىلى شەشىلۋدە. ياعني, قارجىلاي قولداۋدىڭ يگىلىگىن نەگىزىنەن جەرگىلىكتى بيلىكپەن بايلانىسى بارلار عانا كورىپ وتىر دەگەن ءسوز.
ونسىز دا ەل ىشىندە تەندەر تۋرالى تەنتىرەپ جۇرگەن اڭگىمەلەر كوپ. ياعني, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ناتيجەسى الدىن الا بەلگىلى بولىپ قوياتىنى, كوبىنەسە تامىر-تانىستاردىڭ مەرەيى ۇستەم بولاتىنى بەلگىلى. مىنە, وسىنىڭ بارىنە ساتىپ الۋ ىسىندەگى ء«بىر كوز» ءتاسىلى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جاتقانداي... ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, اكىمدەر, جالپى قولىندا بيلىگى بارلار تەندەردى ء«بىر كوز» ارقىلى وتكىزۋگە نەگە قۇمار؟ نەگە ەلەكتروندى ساتىپ الۋ ءىسىن اشىق جۇرگىزىپ, شىن مىقتىنى بىردەن مويىندامايدى؟ نەگە تەندەردە بارلىق جاعىنان ۇزدىك شىعىپ, جەڭىسكە جەتكەن كومپانيانى ەڭ سوڭىندا شەتتەتىپ, قارجىنى ورتا جولدان قوسىلعان باسقا بىرەۋگە بەرىپ جىبەرەدى؟ قازىر ينتەرنەتتى اشىپ قالساڭىز, تاۋاردى ءبىر كوزدەن الۋ تاسىلىمەن جاريالانعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلاردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. ارينە, ساۋداداعى بۇل ءتاسىلدىڭ ءتيىمدى تۇستارى دا بار ەكەنى انىق, دەگەنمەن, تەندەردەگى ء«بىر كوز» ءتاسىلى بارماق باستى, كوز قىستى, جەڭ ۇشىمەن جالعاسۋ سەكىلدى سىبايلاستىق ارەكەتتەر جاساۋعا وتە ىڭعايلى بوپ تۇرعانداي.
بۇل ءتاسىلدىڭ تاعى ءبىر اۋرەسى – قارجى يگەرىلمەي, تەندەر ءىسىنىڭ تىم سوزىلىپ كەتۋىنە سەپ بولۋى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ىسىندە مەرەيى ۇستەم بولىپ تۇرىپ, الدەبىر سەبەپتەرمەن جەڭىمپاز دەپ تانىلماي قالعان كاسىپكەرلەردىڭ كوبىسى ء«بىر كوزگە» ريزا بولماي, ادىلدىك ىزدەپ, سوتقا جۇگىنەدى. بار گاپ سول تەندەردىڭ دۇرىس وتپەۋىندە, ورتا جولدان بۇرا تارتۋدا عوي.
قىسقاسى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى ء«بىر كوز» ايگىلى ەرتەگىلەردە ايتىلاتىن ء«بىر كوزدى» داۋدەن كەم بولماي, جالىن كۇدىرەيتىپ, ءوز ايتقانىن ىستەتىپ تۇر. ونى جەڭىپ, جونگە سالۋ ەندى كىمنىڭ قولىنان كەلەدى؟
ورالحان ءداۋىت,
«Egemen Qazaqstan»
