پرەزيدەنت كوپ جىل ديپلوماتيالىق قىزمەتتە بولعاندىقتان الەمدىك دەڭگەيدەگى كوپتەگەن تۇلعانى نازاردان تىس قالدىرمادى. عىلىمدى, مادەنيەت پەن ادەبيەتتى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقان, بۇكىل ادامزاتقا ورتاق ويشىل عۇلامالار ەڭبەگى قانداي ءرول اتقارسا, اباي ەڭبەكتەرى دە سول سياقتى, ول عالامدىق قۇندىلىققا اينالاتىن الىپ تۇلعا دەگەن سەنىم العا تارتىلادى. «مىسالى, قىتايدا لاو-تسزى مەن كونفۋتسي, رەسەيدە دوستوەۆسكي مەن تولستوي, فرانتسيادا ۆولتەر مەن رۋسسو. ال قازاقتاردىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءبىتىم-بولمىسىن اباي ارقىلى تانىتۋعا بولادى», دەيدى ق. توقاەۆ.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اباي شىعارمالارىن مۇقيات وقۋعا شاقىرادى, سەبەبى ونىڭ ء«تۇرلى ۇدەرىستەرگە قاتىستى كوزقاراسى بۇگىنگى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. قازاقستاندىقتاردىڭ ۇيىندە ابايدىڭ كىتاپتارى جانە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى بولۋى ءتيىس دەيدى. تورىندە ابايى تۇرعان قازاق رۋحاني ءوسىپ-وركەندەيدى, وركەنيەتتەن ارتتا قالمايدى دەگەن ويدى ساناعا ۇيالاتادى. اباي شىعارمالارىنا ءمان بەرسەك, اقىننىڭ عىلىم مەن بىلىمگە ەرەكشە نازار اۋدارعانىن اڭعارامىز. الەمنىڭ وركەنيەتى مەن فيلوسوفياسى, عىلىمى مەن مادەنيەتى ابايدىڭ رۋحاني جاعىنان وسۋىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەنى تاعى ايان. ول باتىس پەن شىعىستىڭ مادەنيەتىن شەبەر ۇشتاستىرا ءبىلدى. سوندىقتان دا اباي وزگە تىلدەردى ۇيرەنۋگە شاقىرادى.
ابايدىڭ بۇل كوزقاراسى قازىرگى زامان تالابىنا سايما-ساي. «اربىرەۋدىڭ ءتىلىن, ونەرىن بىلگەن كىسى ونىمەنەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى, اسا ارسىزدانا جالىنبايدى» دەيدى. باسقا ەلدەرمەن باسەكەلەس بولۋ ءۇشىن, دامىعان ەلدەر قاتارىنان قالماۋ ءۇشىن قاي سالادا بولسىن كوپ ءتىلدى, اسىرەسە حالىقارالىق تىلدەردى مەڭگەرۋ ماڭىزدى. سوندىقتان دا ءبىز الدىڭعى قاتارداعى ەلدەردىڭ قۇرامىنا كىرۋدىڭ ءبىر شارتى اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ دەپ سانايمىز. ماقالا اۆتورى ايتقانداي, «وزىمىزدەن وزىق تۇرعان جۇرتپەن دەڭگەيلەس بولۋ ءۇشىن ونىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ ماڭىزى زور, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت. جاستارىمىز نەعۇرلىم كوپ ءتىلدى مەڭگەرسە, سوعۇرلىم مۇمكىندىگى كەڭەيەدى».
بۇل زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان قاجەتتىلىك. ويتكەنى بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەيتىن, جازا بىلەتىن مامان عانا باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعاعا اينالاتىنى ءسوزسىز. وزگە تىلدەردى بىلەتىن ادامنىڭ تانىمى كەڭەيىپ, باسقا حالىقتىڭ مادەنيەتىن, تاريحىن, ءداستۇرىن ۇيرەنەدى, رۋحاني بولمىسى بايدى.
قازاق حالقىنىڭ جان دۇنيەسى, رۋحاني نەگىزى بولاتىن انا ءتىلىمىز ەلباسى ايتقانداي «ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى. بۇل ماسەلەنى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز مەملەكەتتىڭ بارلىق جۇيەسىندە قولدانىلۋى ءۇشىن ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامشىلاۋىمىز كەرەك جانە وسىعان ءوزىمىز اتسالىسۋىمىز قاجەت». بۇل جونىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: ء«بارىمىز انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋى مەن دارىپتەلۋىنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋىمىز كەرەك» دەدى. دەمەك بۇدان شىعار قورىتىندى – «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل, ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» بولۋى ءتيىس.
اباي شىعارماشىلىعىنا بۇگىنگى ۋاقىت تۇرعىسىنان باعا بەرسەك, ونىڭ ءبىلىم مەن عىلىم تۋرالى وي-پىكىرلەرى ءالى دە ماڭىزى مەن ءمانىن جوعالتپاعانىنا كوزىمىز ايقىن جەتە تۇسەدى. «ادامنىڭ ءبىلىمى قاقيقاتقا, راستىققا قۇمار بولىپ, ءار نارسەنىڭ ءتۇبىن, حيكمەتىن بىلمەككە ىنتىقتىقپەن بولادى», دەگەن ۇلى اقىن. ابايدىڭ بۇل تۇجىرىمى قازىرگى قوعام ءۇشىن وتە وزەكتى. وسى ءبىر رۋحاني سەرپىلىس عىلىم سالاسى جەتكىلىكتى قارجىلاندىرىلىپ, جاعدايىمىزدىڭ الداعى ۋاقىتتا جاقسارا تۇسەتىنىنە يلاندىرادى. عالىمداردىڭ جۇمىسى كوزگە كورىنبەيتىن, «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەپ بەكەر ايتىلماعان. كۇننەن-كۇنگە جۇيەلى تۇردە ەڭبەكتەنبەسەڭ جەمىستى ناتيجە شىقپايدى. سوندىقتان جاستارىمىز عىلىمعا بارا بەرمەيدى, ءوز وتباسىن باعۋ ءۇشىن ولار جۇمىستان تەز ناتيجە كۇتەدى. ال كىتاپ جازىپ, مونوگرافيا شىعارۋ ءۇشىن تالانتتى ايتپاعاندا, ۋاقىت پەن شىدامدىلىق كەرەك.
تالاپ بويىنشا, دوكتورلىق دارەجە الۋ ءۇشىن ماقالالاردى حالىقارالىق scopus بازاسىنداعى جۋرنالداردا اعىلشىن تىلىندە جاريالاۋ كەرەك. سوندىقتان عالىم بولعىسى كەلگەندەر اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەدى. قازىرگى كەزدە ورتا دەڭگەيدە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن عالىمدارعا بىرنەشە عىلىمي جوباعا قاتىسۋ قاجەت. جوبانى الدىن الا دايىنداپ, ونى عىلىم كوميتەتىنە ۇسىنعانشا قانشاما تەر توگىلەدى. سوندىقتان عىلىمعا قازىرگى كەزدە تەك ەنتۋزياستار, عىلىمدى شىن مانىندە سۇيەتىن تۇلعالار بارادى. ال قوعامنىڭ عىلىمسىز العا باسپاسى بەلگىلى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت ماقالاسىندا: «عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى العا جەتەلەيدى. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلەدى» دەيدى.
ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى جاستاردى ازاماتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە, ءوز ەلىن قۇرمەتتەپ, پاتريوتتىق سەزىمدى ورنىقتىرۋعا جانە ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا شاقىرادى. ابايدىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ نىسانى – ادام. حاكىمنىڭ «تولىق ادام» دەگەن تۇجىرىمى – بۇل ءوزى تەرەڭ فيلوسوفيا. مۇنى تەرەڭ جانە جان-جاقتى زەرتتەۋ كەرەك. ەجەلگى زاماننان بەرى ادامدار «تولىق ادامنىڭ» ءمانىن تۇسىنۋگە تىرىستى. «تولىق ادام» دەگەنىمىز قاي جاعىنان العاندا دا ءمىنسىز دەگەنگە جاقىن. «تولىق ادام» بارلىق جاعىمدى قاسيەتتەردىڭ جيىنتىعى دەپ تۇسىنەمىز. ماقالا اۆتورىنىڭ تۇجىرىمداماسى بويىنشا بۇل «وتە ىلكىمدى, وزىنە سەنىمدى, ىزگىلىك پەن جاقسىلىققا ۇمتىلاتىن ادام». دەمەك, بۇل مورالدى, ينتەللەكتۋالدى, جاۋاپكەرشىلىگى مول ادامدارعا عانا ءتان سيپاتتاما. پرەزيدەنتتىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەگەن ويعا قوسىلا وتىرىپ, ابايدىڭ مول مۇراسى قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەتىنىنە سەنەمىز. پرەزيدەنت ماقالاسى ۇلى اقىن, كومپوزيتور, فيلوسوف, اعارتۋشى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن تويلاۋ قارساڭىندا شىققانى اباي شىعارمالارىن قايتادان جاڭا كوزقاراسپەن, جاڭاشا پايىممەن تەرەڭدەپ وقىپ, تالداۋدى تالاپ ەتەدى.
زەينەپ بازارباەۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
