ەلدىڭ ءوتىنىش-تىلەگىنە قۇلاق اسۋ ءوز الدىنا, ونى شەشۋدىڭ وڭدى جولدارىن قاراستىرىپ, باستاعان ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ – مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە, اتقا مىنگەن ازاماتتارعا ابىروي اپەرەتىن مىنەز. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى بيلىك پەن قارا حالىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ بەكي تۇسۋىنە دە مول ىقپالىن تيگىزەتىن قايىرى مول حارەكەت.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك تاياۋدا ازاماتتاردى بىرىڭعاي قابىلداۋ كۇنىنىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان 57 ادامنىڭ 33-ءى قاراعاندىنىڭ جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن تاعى ءبىر مارتە قوزعاپ, اكىمگە كوپتەگەن اششى شىندىقتىڭ بەتىن جايىپ سالدى. قوعامدىق كولىكتىڭ سىن كوتەرمەيتىن جۇمىسى, كوشە جارىعىنىڭ جوقتىعى, قالانىڭ ساۋلەتتىك تۇرىنەن ءسان كەتكەندىگى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن قولجەتىمدى ورتانىڭ بولماۋى جانە باسقا دا تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەر جايىنداعى تۇرعىندار جانايقايى وبلىس اكىمىنە جەتتى.
وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ءوڭىر باسشىسى قاراعاندىداعى جاعدايى سىن كوتەرمەيتىن كوشەلەر مەن شاعىن اۋدانداردى ارالاپ شىقتى. تۇرعىندارمەن تىلدەسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قانىعا ءتۇستى. سودان كەيىن بارىپ, قاراعاندى قالاسىن دامىتۋعا ارنالعان كەڭەس وتكىزىپ, وسى جيىندا قالا باسشىلىعىن قاتاڭ سىننىڭ استىنا الدى.
وبلىس باسشىسى بۇل تىعىرىقتان الىپ شىعار توتە جول – اۆتوپاركتەردى تۇگەلدەي جاڭارتۋ جانە بۇل سالاداعى جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان 200 جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الىنباق. ال 2021 جىلعا دەيىن قالا ىشىندە جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن اۆتوبۋستاردى تۇگەلدەي جاڭارتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەرىلدى.
سونىمەن قاتار وبلىس اكىمى كەنشىلەر استاناسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتىنە كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزدى.
– تۇرعىندار قاراعاندىنىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاپ قالۋدى دۇرىس تالاپ ەتەدى. ەگەر جاڭاسىن سالدىق ەكەن, وندا تابان تىرەرلىك بىرىڭعاي تۇجىرىمدامانى ۇستانۋ كەرەك. سوندا, قالا قۇرىلىسى, ساۋلەت ماسەلەلەرى زاڭگەرلەرگە, ەكونوميستەرگە وتەۋگە بەرىلگەن بولىپ تۇر عوي. البەتتە ولاردىڭ ءوز سالالارى بويىنشا بىلگىر مامان ەكەنىنە كۇمانىم جوق. الايدا قالانىڭ كەلبەتى, كوركەمدىك شەشىم دەگەندەر مۇلدە باسقا دۇنيەلەر ەمەس پە؟ سودان كەلىپ پروبلەما تۋىنداپ تۇر عوي: ساۋلەت ءستيلى مۇلدەم دامىماي جاتىر, – دەدى جەڭىس قاسىمبەك.
وبلىس باسشىسى ايتقان ءسوزدىڭ جانى بار. كەيىنگى جىلدارى قاراعاندىداعى بەي-بەرەكەت سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستان كوز قاراۋىتىپ, باس اينالادى. ورتاق ۇيلەسىمگە باعىنعان بىرىڭعاي ارحيتەكتۋرالىق شەشىم جوق. بۇلاي بولاتىن دا ءجونى بار. «باقساق, باقا ەكەن» دەمەكشى, كەنشىلەر استاناسىندا باس ساۋلەتشى جوق بولىپ شىقتى. وبلىس اكىمى مۇنى بارىپ تۇرعان جونسىزدىك دەپ اتاپ, جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسقانىنا قاتتى قىنجىلىس ءبىلدىردى.
كەنشىلەر استاناسىنىڭ كەلبەتى ءوز الدىنا, بۇل قالادا ءالى كۇنگە دەيىن قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالعان 611 كوشە بار. جەڭىس قاسىمبەك قالا باسشىلىعىنىڭ الدىنا تەز ارادا وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ, وبلىس ورتالىعى ءۇشىن سىرتقى بەزەندىرۋ مەن ساۋلەتتى جارىقتاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى شەگەلەپ تاپسىردى.
جاسىراتىنى جوق, قازىرگى ۋاقىتتا نۇرلان اۋباكىروۆ «سۋعا سالساڭ باتپايتىن, وتقا سالساڭ جانبايتىن» اكىم بولىپ تۇر. ءوزىنىڭ كەنشىلەر استاناسىنىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن ۇستاعانىنا بەس جىل تولدى. راس, وسى جىلدار ارالىعىندا ول قاراعاندى قالاسىن بەس ساۋساعىنداي جاتتاپ العان. ماسەلەن, وبلىس اكىمى قانداي دا ءبىر ماسەلەنى كوتەرسە, نۇرلان ەرىكباي ۇلىنىڭ ايتەۋىر ءبىر جاۋابى ساقاداي-ساي تۇرادى. وسى جولى دا قامشى سالدىرماي, سىن قارماعىنان وپ-وڭاي سىتىلىپ كەتىپ جاتتى.
– جارىقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋ بويىنشا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ تەتىگىن ازىرلەيمىز. ءتيىستى راسىمدەردى جۇرگىزۋدى باستايمىز. بۇگىندە كاسىپورىندار ءوز ەسەبىنەن جارىقتاندىرۋ تىرەكتەرىن ورناتۋعا دايىن. بۇل جۇمىستى جۋىردا باستايمىز. ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ ءبارىن اياقتايمىز. العاشقى كەزەڭدەردە ميحايلوۆكا جانە فەدوروۆ شاعىن اۋداندارى بويىنشا 136 كوشەنى جارىقتاندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, مۇندا 40 جىل جارىق بولماعان, – دەپ سىناپتاي سىرعىتتى قالا اكىمى.
قاراعاندىنىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا دا شارۋاسى قوجىراڭقى بولىپ شىقتى. رەسپۋبليكا بويىنشا 197 اۋدان مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ىشىندە كەنشىلەر استاناسى 50-ءشى ورىنعا تابان تىرەگەن. وبلىس باسشىسىنىڭ ويىنشا, مۇنىڭ ءبىر كىلتيپانى قالادا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنىڭ ناشار تۇسىندىرىلگەندىگىندە جاتسا كەرەك. ماسەلەن, قالا ەكونوميكاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى بار-جوعى 50% عانا ەكەن. ونى 70 پايىزعا جەتكىزۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرىلعان.
– بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ۇدەرىستەرىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ كەرەك. كاسىپكەرلەردىڭ رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن الۋداعى قيىندىقتارعا, كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىنە بايلانىستى ايتقان شاعىمدارى وتە كوپ. بۇل دەگەنىمىز, قانداي دا ءبىر مەحانيزمدەر جۇمىس ىستەمەيتىنىن كورسەتەدى. كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسىپ, جۇمىس ىستەۋگە قانداي سەبەپتەر كەدەرگى كەلتىرەتىنىن انىقتاڭىز, – دەپ تاپسىردى جەڭىس قاسىمبەك.
ءيا, ايتا بەرسە, قاراعاندىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن «مەحانيزمدەرىنەن» باسقا دا مەحناتتى ماسەلەلەرى كوپ-اق. ەلباسى قازاقستانداعى ءتورتىنشى مەگوپوليس بولادى دەگەن قالا ءدال قازىرگى ۋاقىتتا اتقامىنەر ازاماتتار تاراپىنان شىنايى قامقورلىققا, جاناشىر پەيىلگە مۇقتاج.
البەتتە, قاراعاندىدا ءبارى جامان دەپ اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولماس. مىسالى, قازىر قالا – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جاعىنان ەلىمىزدە كوشباسشى ءوڭىردىڭ ءبىرى. ناقتىراق ايتار بولساق, كەنشىلەر استاناسىندا باسپانا ءار تۇرعىنعا شاققاندا 24,9 شارشى مەتردەن اينالادى ەكەن. بۇل – جوعارى كورسەتكىش. سونان سوڭ قالادا جۇمىسپەن قامتۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلعان. ياعني, ەڭبەككە جارامدى تۇرعىنداردىڭ 82 پايىزى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇدان بولەك, ەكى جىل ىشىندە 200-گە تارتا اۋلانىڭ اۋماعى اباتتاندىرىلعان.
تىزە بەرسە, باسقا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي-اق ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بار. دەگەنمەن, بۇلاردىڭ ءبارى دە جوعارىدا ايتىلعان قات-قابات پروبلەمالاردىڭ جانىندا ءجىپ ەسە الماي قالادى. ارينە, قاراعاندى قالاسى اكىمىنىڭ اتالعان كەڭەستە جاريا ەتكەن قالانىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن تىڭداپ وتىرساڭ, ەرىكسىز تاڭداي قاعاسىڭ. بولاشاقتىڭ قامىن كۇيتتەپ, الىسقا كوز جۇگىرتكەنىمىز جاقسى-اق. دەگەنمەن, بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلۋى ءتيىس شارۋالار ەستەن شىعىپ كەتپەسە ەكەن دەيسىڭ. قىرىق جىل جارىق كورمەگەن 136 كوشەنىڭ بويىندا تەزىرەك شام جانسا دەيسىڭ. قىتايدىڭ ەسكى-قۇسقى اۆتوبۋستارى كەلمەسكە كەتىپ, قالا ىشىندە جاڭا ءھام ساپالى كولىكتەر جوسىلسا دەيسىڭ. جولدارى ءومىرى جوندەۋ كورمەگەن قانشاما شاعىن اۋدان, تۇيىق كوشەلەر بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇرعىندار بۇل ءومىردىڭ راقاتىن 30 جىلدان كەيىن ەمەس, جاقىن ارادا كورگىسى كەلەدى...
جالپى وبلىس اكىمىنىڭ كەنشىلەر استاناسىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە ەكى بىلەكتى سىبانا كىرىسكەنى كوڭىلگە دەم بەرەدى. ال قالا باسشىسى شە؟ ءوڭىردىڭ ەكس-باسشىسى ەرلان قوشانوۆتان سوگىسپەن «قۇتىلعانى» ەستە, ەندى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ سىنىنان قانداي قورىتىندى شىعارار ەكەن؟ وبلىس اكىمىنىڭ «جيناقتالىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قىرۋار جۇمىستاردى اتقارۋىمىز كەرەك. بارلىق ماسەلەلەردى باقىلاۋدا ۇستاپ قانا قويماي, ناقتى ىستەرگە كوشەتىن بولامىز», دەگەنىنە قاراعاندا, الداعى ۋاقىتتا قاراعاندىنىڭ اتقامىنەرلەرى ءۇشىن «الاساپىران» تۋى ابدەن مۇمكىن.
قاراعاندى
