قوعام • 13 قاڭتار، 2020

ار كونتسەپتسياسى – پرەزيدەنتتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىنان تۋىنداعان ويلار

297 رەت كورسەتىلدى

ءبىر جاعىنان جاھاندانۋ، ءبىر جاعىنان جاپپاي «حايپىلانۋ» (حايپوكراتيا) قىسقان الاس-كۇلەس شاقتا ۇلتتىڭ ار تازالىعى، ارشىلدىعى، ياعني ۇلتتىڭ جان ساۋلىعى، ىزگىلىك شارتى دەگەن ماعىناداعى قوعامدىق يدەيا كەرەك بولىپ تۇر. شاكارىمشە ايتقاندا، بۇتكىل ۇلتتىڭ وزەگىن ساۋىقتىراتىن ار ءىلىمى قاجەت. اعىلشىنشالاپ نەمەسە ورىس­شالاساق، «moral health»، «نراۆستۆەننوە زدوروۆە ناتسي». قازاقتىڭ ەجەلگى ۇعى­مى دا ار ساۋلىعىنا وزگەشە ءمان بەرگەنىن «ار ما» دەپ امانداسۋ ەتيكەتىنەن بايقايمىز. مىسا­لى، ورتاعاسىرلىق ۇلى ەپوسىمىز «قوبى­لاندى» جىرىن وقىلىق. قوبىلاندى كەتكەن اسكەردى قۋىپ جەتەم دەپ ۇشىرتىپ كەلەدى:

«قول سوڭىندا بارادى،

 قارا بوقان جاۋرىنشى.

بوقانعا كەلدى: – ار ما! – دەپ، الدىڭدا كىسى بار ما؟ – دەپ».

تولەگەندى ءولتىرىپ، قىز جىبەكتى الماق ويمەن كەلگەن بەكەجان ءتيىسىپ، ۇرىنا سويلەگەنمەن، امانداسۋدى «ار مادان» باس­تايدى:

 «ايتايىن ايت دەگەندە، ار ما، جىبەك،

تۇيەدەي بوتاسى ولگەن زارلا، جىبەك.

كەتكەلى جامان جارىڭ كوپ جىل بولدى،

حابارى سول جەزدەمنىڭ بار ما، جىبەك؟»

ءتارىزى، «ار ما» ەرتەرەكتە قازاققا ەرەكشە ەتەنە ءسوز بولعانعا ۇقسايدى. كەزىندە اقساقال اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ وسى «ار مانى» جالپىعا ۇيرەنشىكتى امانداسۋ ءسوزى رەتىندە سىڭىرمەك بولىپ، كوپ ناسيحاتتاپتى. تاريحي لينگۆيستيكا زەرتتەۋشىلەرى «ار ما» ءسوزىنىڭ تۇبىندە «ارىما»، ياعني ارىڭدى جوعال­تىپ، كىرلەتىپ، قاجىما دەگەن تىلەك جاتقا­نىن ايتادى. ۇلتتىڭ ارشىلدىعىن وياتىپ، جان ساۋشىلىعىن ساقايتۋ ماقساتىنداعى ۇزاق جول بۇگىنگى بىزگە تانىس-بەيتانىس «ار مانى» قازاق ەلىنە قايتا ورالتۋدان باس­تالىپ كەتسە نەسى بار!

ءداستۇرلى ۇعىمدا ارلى ادام دەگەن ىزگى ادام، ادىلەتتى، مەيىرىمدى، نامىستى ادام. وسى تۇرعىدا ويلاستىرساق، اۋەلى ۇلتتىق ۇعىمداعى ار پرينتسيپتەرىن ءبىر باعىتتا جيناقتاپ، سارالاپ الۋ كەرەك.  بۇل جاپوننىڭ «بۋشيدوسى» سياقتى كودەكس بولا ما، قىسقا عانا، بارشاعا تۇسىنىكتى فيلوسوفەمالار توپتاماسى بولا ما، اي­تەۋىر ماقال-ماتەلدەن باستاپ، عىلىمي پايىمدارعا شەيىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلىپ، ءبىر ايقىن باعدار تۇزىلسە يگى بولار ەدى.  مىسالى، بايىرعى قازاقتىڭ رۋحاني يدەالىن ايقىندايتىن ەڭ ۇلى ماقال: «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى». ال قازاقتىڭ كونە جىراۋى: «قانشا سۇلۋ بولسا دا، ارسىزدان قاتىن الماڭىز» دەپ وسيەت ايتادى.

ۇلى اباي ءۇشىن ەڭ جيىركەنىشتى كىسى – «سابىرسىز، ارسىز، ەرىنشەك». تاعى ايتادى: «پايدا ويلاما، ار ويلا، تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەيدى. ءوزىمىز «ار-ۇياتى جوق» دەپ قوسارلاپ ايتا بەرەمىز. قاراپ وتىرساق، قازاق تۇسىنىگىندەگى ار – ۇياتتىڭ بالاماسى ەمەسى بايقالادى، ۇيات اردىڭ ءبىر عانا قىرى سياقتى. ويلايسىڭ، بۇكىل ماقال-ماتەلى، تى­يىم-تابۋى، ولەڭ-جىرى، ەپوسى ارعا تۇنىپ تۇرعان ءبىزدىڭ جۇرت كەرەمەت ارلى، ەرەكشە نامىسشىل، ۇياتتى ەل بولۋى كەرەك قوي دەپ.

بىراق وكىنىشكە قاراي، قازىر كوپ رەتتە ءبىزدىڭ مورالدىق كەلبەتىمىز ابايدىڭ باسقا ءبىر ولەڭىندە ايتىلاتىن مىنا مىنەز­دەرگە قاتتىراق ۇقسايتىنداي:

سەنەن ايار تۇگى جوق،

بۇگىن سىيلاس كورىنىپ،

بۇگىن جالىن، ەرتەڭ شوق،

ءسوزى مەن ءوزى ءبولىنىپ.

 

ءالى ءۇمىت، ءالى سەرت،

جىن سىقىلدى بۇزىلىپ.

قۋلىق ەمەس، بۇل – ءبىر دەرت،

تۇرلاۋى جوق قۇبىلىپ.

اباي ەكى جۇزدىلىكتى، ءسوزى مەن ءىسى ەكى بولىنگەن ايارلىقتى مىنەز ەمەس، دەرت دەپ تانيدى ەكەن! قازىر وسى دەرت جەكە ادامنىڭ عانا دەرتى ەمەس، الەۋمەتتىك دەرتكە اينالىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. سول دەرتتىڭ سىرتقى سيمپتومى – حايپىلانۋ، حايپشىلدىق. ۇيات، ۇيات دەپ داۋرىققىش ادام كولىگىن بالالار وينايتىن الاڭعا قويىپ، بىلش تۇكىرىپ بارا جاتسا – ول دا سول دەرتتىڭ بەلگىسى. ادىلەت تالاپ ەتكىش ازاماتىمىز ارتىق تۇسەر بەس-ون تيىن ءۇشىن جۇبايىمەن جالعان اجىراسىپ، اتاۋ­لى كومەك الىپ جۇرسە – ول دا جاڭاعى دەرتتىڭ سىرتقا شىققان بەلگىسى. جۇرتقا تازالىق، ادالدىق تۋرالى اقىل ايتقىش شەنەۋنىك قازىنادان ۇرلاپ، بايىپ جاتسا، ول ەندى ارسىزدىق دەرتىنىڭ اسقىنعان ءتۇرى. ويلايسىڭ، سودان سوڭ ابايشا كۇڭىرەنىپ: «ەندى نە قىلدىق؟ نە بولدىق؟» دەيسىڭ.

شىنىمەن نە ىستەيمىز؟ قاراپ وتىرامىز با، الدە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنىپ وتىرعان اباي جولىنا، اباي باعدارىنا بۇرىلامىز با؟

مەملەكەت باسشىسى جۋىردا عانا جاريا كورگەن «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ەڭبەگىندە ابايدىڭ «تولىق ادام» قاعيداتىن زەردەلەۋدىڭ ماڭىزىن ەسكەرتە كەلىپ: «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى، شىنداپ كەلگەندە، ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ، مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ، بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن»، – دەپ قازاقتىڭ ساياسي وي جۇيەسىندە بۇرىن-سوڭدى بايقالماعان سونى بايلام جاسادى.

سوندىقتان ۇلتتىق ار كونتسەپتسياسىن تەرەڭ زەرتتەپ، سونىڭ پرينتسيپتەرىن الەمدىك عىلىم مەن بىلىمگە ۇشتاستىرىپ، سونى بۇگىنگى قوعامنىڭ باستى تۇعىرىنا اينالدىرۋدان باسقا جول جوق.

ايتپاسقا بولمايتىن تاعى ءبىر ءسوز  – ابايدى تەرەڭ تانىپ-ءبىلۋ ماۋسىمدىق دابىراعا، جىلدىڭ سوڭىندا ءوشىپ قالا­تىن جاپپاي «ابايشىلدىق»، «اباي­تانۋشىلدىق» اسىرە سانگە اينالىپ كەتپەسە يگى. پرەزيدەنت تە وسىدان قاۋىپ كورىپ، اتاپ ەسكەرتەدى. ابايدىڭ ءوزى جەك كورەتىن ناداندىقتىڭ ءبىر بەلگىسى – داڭعويلىق، كورسەقىزارلىق، دابىرا­شىلدىق ەكەنىن ۇمىتپايىق. ال ناداندىق  ار ساۋشىلى­عىن جوق قىلماي توقتامايتىن جەگى قۇرت. اباي بۇگىنگى قازاق، مىنا ءبىز ءۇشىن تىلدە ەمەس، جۇرەكتە، كوزدە ەمەس، كوڭىلدە بولسا، سانامىزدىڭ وزەگى بولسا عانا، ءبىز ءححى عاسىردىڭ قيىن سىندارىنا توتەپ بەرەتىن ۇلتقا اينالامىز.

 

اسقار ۋماروۆ،

جۋرناليست، «قازاقپارات» حاا باسشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:38

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار