ساياسات • 01 قاڭتار، 2020

ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالار

4801 رەت كورسەتىلدى

ۇلتىمىزدىڭ ۇلى جولى، تالايلى تاعدىرى، باي تاريحى، بابالار ءومىرى، ەلدىگىمىز ءۇشىن ءازىز جانىن پيدا ەتكەن ءىرى تۇلعالارىمىزدىڭ ونەگەلى عۇمىرى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعى. وسىناۋ قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەۋ، بابالار جولىن جاڭعىرتىپ، ولارعا تاعزىم ەتۋ، قۇرمەت كورسەتۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ باستى پارىزى، سونداي-اق ەرتەڭگە ۇلگى رەتىندە ۇسىنار ىزگى امالى.

مىنە، تابالدىرىعىمىزدى اتتاعان 2020 جىلدا دا تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تاريحي وقيعالارعا، سونىڭ ىشىندە، اسىرەسە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى سانالاتىن التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى جانە باسقا دا ماڭىزدى جايتتارعا كوڭىل اۋدارۋ كەڭىنەن جالعاسىن تاۋىپ، ۇلتىمىزدىڭ ۇپايىن تۇگەلدەر شارالار جۇزەگە اسىرىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز...

1. تونىكوك ەسكەرتكىشىنە – 1300 جىل

قازاقتىڭ عانا ەمەس، الەم مادەنيەتىنىڭ تاسقا تاڭبالانعان اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى – تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىعى UNESCO كولەمىندە اتالىپ وتەدى. تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان تۇتاس تۇركى حالىقتارىنىڭ ابىزى، ەكىنشى شىعىس تۇركى قاعاناتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى داناگويى، ەلتەرىس جانە بىلگە قاعاندارعا كەڭەسشى بولعان تونىكوك بابامىزدىڭ تۇلعاسى جانە ونىڭ تاسقا قاشالعان جازباسى – ماڭدايعا تۇتار ماڭىزدى تاريحي مۇرامىز.

ورحون جانە ەنەسەي وزەندەرى القابىنان تابىلعان قاعاندار قۇلپىتاسىنا قاشالىپ جازىلعان كونە تۇركى جازۋلارىنىڭ قۇپياسىن دانيالىق عالىم ۆيلگەلم تومسەن 1893 جىلى اشسا، تۇركىتانۋشى ورىس عالىمى ۆاسيلي رادلوۆ رۋنا جازۋلارىن وقىپ، اۋدارعان ەدى. سودان بەرى وتكەن عاسىردان استام ۋاقىت بويى بۇل جازۋلار الەم عالىمدارىنىڭ «اشىلماعان ارالداي» بولىپ، اڭسارىن اۋدارىپ، قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ كەلەدى. 2020 جىلدىڭ تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىعىنا ارنالۋى – تاريحي جادىگەردى تاني تۇسۋگە، تاڭبا سىرىنا، جازۋ ەرەكشەلىگىنە جاڭا كوزقاراسپەن قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەر، جادىگەر قۇپياسىنا جارىق تۇسىرەر جاڭا باستامالارعا جول اشادى دەپ ويلايمىز.

 2. ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا – 1150 جىل

تۇركى دۇنيەسى اقىل-ويىنىڭ شامشىراعى بولعان، ءدىني تانىم مەن فيلوسوفيانىڭ، اريستوتەليزم مەن ءپلاتونيزمنىڭ تەلاعىسىنا تارازى بولىپ، الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى («مۇعالىم ءساني») اتانعان ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ 1150 جىلدىق (870-2020) مەرەيتويىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ تۋرالى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قاۋلىسى قاراشا ايىندا جاريالانىپ، دايىندىق جۇمىستارى باستالعان. شىعىس الەمىنىڭ عۇلاما ويشىلىنىڭ فيلوسوفيالىق تراكتاتتارى الەم فيلوسوفياسىنىڭ زور تابىسى سانالىپ، التىن باستاۋلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. مەرەيتويدى وتكەرۋ بارىسىندا ءال-فارابي بابامىزعا  قاتىستى شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان سان الۋان ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەلىپ، فارابيتانۋدىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ ەسىگى اشىلار بولسا – قۇبا-قۇپ.

 3. ابايدىڭ تۋعانىنا – 175 جىل

قازاقتىڭ باس اقىنى، قازاق كوركەم ويى مەن ولەڭىنىڭ رەفورماتورى، جاڭا زامانداعى جازبا ادەبيەتتىڭ جولاشۋشىسى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي ەل كولەمىندە ەلەۋلى مادەني شارالار باستالىپ تا كەتتى. مەرەيتويدى جوعارى دەڭگەيدە مەرەكەلەۋ تۋرالى جارلىق شىعىپ، جالپىرەسپۋبليكالىق جوسپارى دا بەكىتىلدى. ۇلتتىق يدەولوگيامىزعا ۇستىن بولىپ وتىرعان اباي عاقىلياسى – جاڭا زامان ۇرپاقتارىنا دا جول اشار جارىق جۇلدىز ىسپەتتى. حاكىمنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى وتپەلى شارالارمەن ەمەس، ونەگەلى، ومىرشەڭ جوبالارمەن ەستە قالارى انىق.

4. ماڭعىستاۋ كوتەرىلىسىنە – 150 جىل

ۇلى دالامىزدا وتارشىلىققا قارسى ساباقتاسا جالعاسقان، بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قالىپتاستىرۋ يدەياسىنىڭ باستاۋلارى بولىپ سانالاتىن 300-دەن استام ازاتتىق ءۇشىن ءىرىلى-ۇساقتى كوتەرىلىس بولعان. وسى ورايدا، اتالعان كوتەرىلىستەردىڭ ىشىندە 1870 جىلى پاتشالىق رەسەي وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە بولعان كوتەرىلىستى اتاپ كورسەتۋ ماڭىزدى...

پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا  قارسى كوتەرىلىس بۇكىل تۇبەكتى قامتىعان. وعان اتسالىسقاندار سانى 10 مىڭ سالت اتتى ادامعا جەتكەن دەگەن دەرەكتەر بار. 1870 جىلعى مامىردىڭ اياعىندا ماڭعىستاۋعا كاۆكازدان اپشەرون پولكىنىڭ ءبىر باتالونى، ەكى اتقىشتار روتاسى، شەپتىك باتالوننىڭ ەكى روتاسى، داعىستان پولكىنىڭ ءتورت روتاسى جانە تەرەك كازاك-ورىستارىنىڭ ءتورت زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان 2 جۇزدىگى كەلىپ، اياۋسىز جانىشتالدى.

 5. قازاق اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا – 100 جىل

الاشوردا وكىمەتى تاراتىلعانىمەن، ۇلتتىق مەملەكەت تۋرالى سەنىم شوعى سونگەن جوق. سول جىلى ياعني 1920 جىلعى 26 تامىزدا كەڭەس وكىمەتى ركفسر قۇرامىندا «قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى» دەكرەت شىعاردى.

1920 جىلدىڭ 4 قازانىندا ورىنبور قالاسىندا قازاق اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرىنىڭ سەزى بولدى. سەزدە ركفسر قۇرامىنداعى قازاكسر جاريالاندى. وسىلايشا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەت رەتىندەگى شاڭىراعى قايتا كوتەرىلدى.

سەزد جوعارعى وكىمەت ورگاندارىن – رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىن سايلادى. قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ س. مەڭدەشەۆ، قاكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ ۆ. رادۋس-زەنكوۆيچ سايلاندى. قازاق اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى ەل تاريحىنداعى نەگىزگى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

6.  ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە – 75 جىل

بيىل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسكە 75 جىل تولىپ وتىر. سوعىس جىلدارى كەڭەس اسكەرى قاتارىنا 1 ميلليون 400 مىڭ قازاقستاندىق شاقىرىلدى. ونىڭ 601 مىڭى تۋعان جەرگە ورالعان جوق. ولار مايداندا ەرلىكپەن شايقاستى. 100 000-نان استام وتانداسىمىز جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى ءۇشىن مەدال، وردەندەرمەن ماراپاتتالدى. شامامەن 500 قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. بيىل قازاقستاننان شىققان كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ اراسىنداعى بىرقاتار تۇلعالاردىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلارى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىمەن قاتار كەلىپ وتىر. ولار: لەونيد بەدا (ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى)، اعادىل سۋحامباەۆ، ءابۋ دوسمۇحامبەتوۆ، جالەل قيزات ۇلى، قوجاباي جازىقوۆ، ناعي ءىلياسوۆ، سۇلتان بايماعامبەتوۆ، تولەگەن توقتاروۆ. سونداي-اق مايدان شەبىندە ەرلىكپەن شايقاسقان، 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى شىققان اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ دە تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر.

7. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانعانىنا – 30 جىل

قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ازاتتىق كوتەرىلىستەرىنىڭ اقىرى ەلدىڭ وسىدان وتىز جىل بۇرىن ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋىنە ۇلاستى. بابالار ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە بۇگىنگى ۇرپاعى كۋا بولدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلى لەبىن سەزدىرگەن، تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولعان تاريحي قۇجات – ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا. 1990 جىلى 25 قازاندا بەكىتىلگەن بۇل دەكلاراتسيا بويىنشا قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى جاريالاندى. سودان ءبىر جىل وتە قازاقستان ەگەمەن، دەربەس مەملەكەت رەتىندە تاريح ساحناسىنا كوتەرىلدى. قازاق تاريحىندا ەرەكشە ءسات!

 8. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا – 25 جىل

ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە حالىقتىڭ سەنىمىن نىعايتىپ، ماقسات-مۇراتىمىزدى اي­قىنداۋشى – اتا زاڭىمىز. 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم نەگىزىندە قابىلدانعان ەل كونستيتۋتسياسى قازاقستان­دىق­تاردىڭ قۇقىقتىڭ مارتەبەسىن، ساياسي-ەكونوميكالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن بەلگىلەيدى. بۇگىندە قازاق ەلى وسى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە وركەندەپ، دامىپ كەلەدى.

 9. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا – 25 جىل

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان كونسۋل­تاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان. مۇنداي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى ساياسي تۇرعىدان، سونداي-اق جاڭا­دان قۇرىلعان، تاۋەلسىز، پوليەتنوستى، پوليكون­فەسسيالىق مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى تۇرعىسىنان تۋىنداعان ەدى. اتالعان باستاما مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاپ، ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە شەشۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن الەمدىك تاجىريبەدەگى تىڭ باعىت. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمى نىعايىپ، قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى، ول حالىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالدى.

 

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:38

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار