قىسقى جول قاۋىپسىزدىگى – توتەنشە ماسەلە
وتكەن اپتادا پوليتسيا توتەنشە جاعدايلار بولىمشەلەرىمەن جانە «قازاۆتوجول» ۇك» اق-مەن بىرگە 11 وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردا كولىك قۇرالدارىنىڭ قوزعالىسىن شەكتەدى. جالپى ۇزىندىعى شامامەن 7,5 مىڭ شاقىرىم بولاتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 57 ۋچاسكەسى جابىلدى (7,272 كم). ەڭ قيىن جاعداي شىعىس قازاقستان, اقتوبە, جامبىل جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بولدى.
ىشكى ىستەر ورگاندارى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, كەپتەلىستەردى جويۋ, جولداردى تازارتۋ, ينەرتتى ماتەريالداردى سەبۋ, ەۆاكۋاتسيالاۋ جانە ازاماتتارعا شۇعىل كومەك كورسەتۋ شارالارىن ورىندادى. شامامەن 1 مىڭ اۆتوماشينا كەپتەلىستە قالعان ەدى. قار قۇرساۋىنان 120-دان استام اۆتوماشينا مەن 900-دەن استام ادام ەۆاكۋاتسيالانىپ, ادامدار جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان جىلىتۋ پۋنكتتەرىنە ورنالاستىرىلدى. وڭىرلەردە جەدەل شتابتار قۇرىلدى.
– ادامداردى قۇتقارۋعا تجك-ءنىڭ 200-دەن استام قىزمەتكەرى مەن 300 پوليتسيا قىزمەتكەرى, 170 قۇتقارۋ تەحنيكاسى مەن پوليتسيا ماشيناسى, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن جول قىزمەتتەرىنىڭ ارنايى تەحنيكالارى تارتىلعان. قازىر شىعىس قازاقستان, اتىراۋ, اقمولا, قوستاناي, قىزىلوردا, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان جانە تۇركىستان وبلىستارىندا كۇردەلى جاعداي ساقتالۋدا.
وسى جاعدايعا وراي ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «تاياۋ ۋاقىتتا بولجام بويىنشا بوران بولىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى تومەندەيدى. بارلىق قىزمەتتەر بۇعان دايىن بولۋى كەرەك» دەدى ول.
ۇكىمەت باسشىسى وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىنە جولداردا جىلىتۋ جانە تاماقتاندىرۋ پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسۋدى تاپسىردى. «يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە جانە قازاۆتوجولعا جولداردى قاردان جانە مۇزدان تازارتۋعا تەحنيكانى بارىنشا تارتۋدى تاپسىرامىن. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مەكەمەلەرى اۆتوتراسسالاردا كەزەكشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن جالعاستىرسىن» دەدى اسقار مامين.
ەكولوگيالىق ايىپپۇل 10 ەسە وسەدى
سونداي-اق ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياداعى جوباسى قارالدى.
ەكولوگيالىق كودەكستىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن جاڭاشىلدىقتارىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ تانىستىردى. كودەكستىڭ جوباسى ەىدۇ ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن, سونداي-اق قازاقستاندىق جۇرتشىلىق پەن بيزنەستىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەندى. ونىڭ نەگىزگى قاعيداسى – «لاستاۋشى ءوزى تولەيدى جانە تۇزەتەدى».
2025 جىلدان باستاپ ء«بىرىنشى ساناتتاعى» ءىرى نىساندارعا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتار (كەر) قولدانىلادى جانە قورشاعان ورتاعا شىعارىندىلاردى ازايتۋعا باعىتتالعان ەڭ جاقسى قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردىڭ (ەقت) تەتىگى ەنگىزىلەدى. ەقت-عا وتكەن كومپانيالار ەميسسيالار ءۇشىن تولەمنەن بوساتىلادى, ال قالعاندارىنا شىعارىندىلار ءۇشىن تولەم مولشەرلەمەلەرى 2028 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن 2, 4, 8 ەسە بولىپ بىرتىندەپ وسەدى (2025 جىلدان باستاپ توپ-50 ءىرى كاسىپورىن ءۇشىن). جاڭادان قوسىلعان كاسىپورىندار ءۇشىن كەر الۋ مىندەتتى سانالادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن 100% كولەمىندە تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەكولوگيالىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىق جانە شاعىمدار فاكتىسى بويىنشا كاسىپورىندى تەكسەرۋ تۋرالى الدىن الا حابارلاندىرۋ ەرەجەسى الىنىپ تاستالعان, بۇل وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قورشاعان ورتاعا زالالدى توقتاتۋعا جانە شۇعىل ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلدار 10 ەسەگە كوبەيەدى.
سونىمەن قاتار Waste to Energy تەتىگى ەنگىزىلۋدە, ياعني – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە ۇقساس ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ارقىلى قالدىقتاردى جاعۋ. بۇل 2025 جىلعا قاراي قالدىقتاردىڭ كولەمىن 30%-عا دەيىن ازايتۋعا جانە 180 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جول اشادى.
«سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ ءوز كەزەگىندە قوردىڭ كودەكس جوباسىن تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىسقانىن اتاپ ءوتتى.
ول الەۋمەتتىك ماڭىزى بار, تيىمدىلىگى تومەن كەن ورىندارىنداعى ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ پىسىقتالىپ جاتقان شارالارىنا, سونداي-اق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كەزىندە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى تاريفتىك ساياساتتى وزگەرتۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. «بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن ءبىز ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن ءجىتى تالقىلادىق. ءبىزدىڭ ورتاق تۇسىنىگىمىز بار. جالپى, ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىن ءبىز قولدايمىز» دەدى ول.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى ياكۋل بەريش قازاقستان كليماتى تومەن كومىرتەكتى, تۇراقتى دامىتۋ باعىتىندا ۇلكەن پروگرەسكە قول جەتكىزىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى ازىرلەۋ – ماڭىزدى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋعا, تابيعي رەسۋرستاردى ورنىقتى پايدالانۋعا نەگىز قۇرۋعا جانە قورشاعان ورتاعا زياندى اسەردى ازايتاتىن شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قۇجات قازاقستاندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ستراتەگيالىق ەكولوگيالىق باعالاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز قالايتىنىنا قۋانىشتىمىز» دەدى ول.
ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. «ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ – تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ الدىمىزعا قويعان باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. جىل سايىن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى وزەكتى بولا تۇسۋدە.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ پوليگوندارىندا 120 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار جينالعان. ونى ازايتۋ ءۇشىن وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىنە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جانە ەنەرگەتيكالىق كادەگە جاراتۋ نىساندارىن سالۋعا جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن» دەدى ا. مامين.
ۇكىمەت باسشىسى پاريج كەلىسىمى اياسىنداعى قازاقستان مىندەتتەمەلەرىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ كەزىندە جوسپارلى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى»
سونىمەن قاتار ۇكىمەت وتىرىسىندا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن, جەرگىلىكتى قامتۋدى جانە يمپورتتى الماستىرۋدى دامىتۋ ماسەلەسى قارالدى. «اتامەكەن» ۇكپ توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ بايانداماسىندا بيىلعى جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 206 ملرد تەڭگەگە 830 جوبا ماقۇلدانعانىن مالىمدەدى. ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا – 172 جوبا, اوك قايتا وڭدەۋ بويىنشا – 79 جوبا, اوك-تەگى ءوندىرىس بويىنشا 579 جوبا بار. قازىرگى جاعداي بويىنشا 707 جوبا كەڭەيتۋگە جانە جاڭعىرتۋعا, 123 جوبا جاڭا كاسىپورىندارعا نەسيە الدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە 212 ملرد تەڭگە سوماسىنا جوبالار قارالىپ جاتىر. جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىڭ جوبالىق كەڭسەسى ينۆەستيتسيالىق ماقساتتارعا نەسيە مەرزىمىن 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى.
سونىمەن بىرگە نەسيەلەندىرۋگە ارنالعان تاۋارلاردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ, نەسيەنىڭ ماقساتىنا بايلانىستى (جۇمىس ورنىن, ءوندىرىس كولەمىن, سالىقتىق تۇسىمدەردى, كىرىستەردىڭ ءوسۋىن ۇلعايتۋ) بيزنەسكە ىڭعايلى مىندەتتەمەلەردى بەلگىلەۋ, تاماق ونەركاسىبى سالاسىندا اينالىمداعى قاراجاتتى 100%-عا دەيىن تولىقتىرۋعا نەسيە بەرۋ, تۋريزم سالاسىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قدب باعدارلاماسىنا قاتىسۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا.
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعانىن جانە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىنعانىن اتاپ ءوتىپ, ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن بارىنشا تولىقتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ, جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا الەۋەتتى كاسىپكەرلەردى ىزدەستىرۋ جانە ولاردىڭ جوبالارى تولىق ىسكە اسىرىلعانشا سۇيەمەلدەۋ بويىنشا وڭىرلەردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى.
ا.مامين ماقۇلدانعان جوبالار بويىنشا ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەرگە يە وڭىرلەردى اتاپ ءوتتى, ولار – باتىس قازاقستان, تۇركىستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى. نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارى, اتىراۋ جانە قوستاناي وبلىستارى ارتتا قالعان وڭىرلەر رەتىندە اتالدى.
پرەمەر-مينيستر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا دسۇ كەلىسىمىنە كىرۋ پروتسەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى, ساتىپ الۋلارعا تالداۋ جۇرگىزۋدى جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىردى.
