ۇستىمىزدەگى جىلعى شىلدەنىڭ 2-سىندە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان كوك جۇزىنە ەندى كوتەرىلە بەرگەن كەزىندە «پروتون-م» زىمىران تاسىعىشى جەرگە قۇلديلاپ قۇلادى. ناتيجەسىندە جاڭعىرىعى زور جارىلىس ورىن الدى. قۇلاعان راكەتا جەرگە وزىمەن بىرگە 600 توننالىق گيدرازيندى جانار-جاعار مايىن الا ءتۇستى. ال وسى وتىننىڭ قۇرامىنداعى گەپتيلدەن پايدا بولعان ۋلى بۇلت بىردەن اۋاعا جايىلىپ, جەر-كوكتى الەمتاپىرىق ەتتى. سول كەزدە مۇنىڭ ادام اعزاسى مەن قورشاعان ورتا ءۇشىن اسا قاۋىپتى زارارلى زات ەكەنىن رەسەي مەن قازاقستاننىڭ بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى.
مىنە, سودان بەرى ايعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى مەزگىلگە دەيىن جوعارى جاقتان بايقوڭىر ماڭايىنداعى جۇرتتىڭ جاعدايىن سۇراپ, ءبىر لاۋازىمدى تۇلعا بارعان جوق. ەلىمىزدىڭ باس سانيتارى جانداربەك بەكىشەۆتەن باسقا. ونىڭ ءوزى دە ءبوز ورنىنا ءسوز بەرەتىن جاتتاندى اۋەننەن ارىلماي, جاماعاتتى جۇباتقانسىعان بولعاننان ارىعا اسا المادى. سوڭىندا ءبىزدىڭ ءتىلشىمىزدىڭ ءوز بالالارىن بايقوڭىرعا جىبەرەر-جىبەرمەسى جايلى قويعان ناقتى سۇراعىنا: «ەشقاشاندا!» دەپ ادالىن ايتىپ, مۇنداعى احۋالدىڭ اقيقاتىندا دا ادام الاڭدارلىق ەكەنىن انىق اڭعارتىپ ءوتتى.
ال استانانىڭ تورىندە وتىرىپ الىپ, تورەلىك بىلدىرۋگە تاۋەكەلى جۇرگەن ەلىمىز عارىش اگەنتتىنىڭ توراعاسى تالعات مۇساباەۆتىڭ وسى وقيعاعا بايلانىستى ايتقان سوزدەرى قالىڭ قاۋىمدى تالكەك ەتكەندەي بولىپ ەستىلدى. سول كۇنى قاي جاعىمەن تۇرعانى وزىنە ءمالىم, «قۇقىقتىق جاعىنان كەلسەك, زىمىراننىڭ قۇلاۋى اپات بولىپ سانالمايدى. سەبەبى, زىمىران رەسەيدىڭ قازاقستاننان جالعا العان اۋماعىنا قۇلادى. زىمىران بولشەكتەرى بايقوڭىرداعى «81» جانە «200» الاڭدارىنىڭ ورتاسىنا تۇسكەن. بۇل – «روسكوسموستىڭ» ىشكى شارۋاسى», دەپ سوقتى ول. مۇنى ەستيار كىسىنىڭ ەرەجەلى ءۋاجى دەۋ قيىن. سوندا «جالعا العان اۋماقتىڭ» ماڭىندا كىمدەر وتىر ەكەن؟ قازاقستان عارىش كوگى مەكەمەسىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان تۇلعا ءتىپتى ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا دا ءمان بەرمەگەن بولىپ شىقتى عوي. الدە ءبىزدىڭ «ءنومىرى ەكىنشى عارىشكەرىمىز» زىمىران تاسىعىش «رەسەي جالعا العان اۋماقتا» قۇلاعاندىقتان, ونىڭ جارىلىسىنان پايدا بولعان گەپتيلدىڭ ۋلى بۇلتى اسپان الەمىنىڭ بىلايعى جۇرت بىلە قويمايتىن قۇپيا اعىسىمەن ريازان مەن تۆەر ورماندارىنىڭ ۇستىنە بارىپ, ءۇيىرىلىپ تۇرا قالادى دەپ ەسەپتەي مە؟ سوسىن ءتىپتى, «قاي جاعىنان كەلگەندە» دە, زىمىراننىڭ قۇلاۋى اپات بولماعاندا, نە بولماق؟ جوق, مۇنى كەزەكتى ءبىر تولايىم تابىسقا جاتقىزۋىمىز كەرەك پە؟
قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ وسى كۇندەرى بۇدان دا ارى كەتتى. وقيعا بولعان بويدا سوندا جەتىپ كەلۋگە ءتيىستى لاۋازىم يەسى اي بويىنا سىردىڭ بويىنداعى بارشا اعايىندى «ءانى, بارامىن, مىنە, بارامىنمەن-اق» شارشاتىپ ءبىتتى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءتىلشىمىز ەرجان بايتىلەس سوڭعى كۇندەردە عانا ءبىر ەمەس, ەكى رەت ەگجەي-تەگجەيلى ەڭسەرە جازدى («ەگەمەن قازاقستان»: «كەلەمىن دەپ ەدى, كەلمەدى», 25 شىلدە; «قايسىسى قىمبات: ادام با, ايلاق پا؟», 26 شىلدە). ەستيتىن قۇلاق بولسا, جاريالانىمداردا ءبىراز شىندىقتىڭ شىرقىرى جاتىر ەدى. اۆاريا ورىن العالى بەرگى وتكەن ءۇش اپتانىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرىنىڭ كوسمودرومعا ات ءىزىن دە سالماعانى تۋرالى بەلگىلى جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپ تە سانالىنى سارى ۋايىمعا بوكتىرىپ قوياتىنداي ەتىپ-اق اقتارىلا-توگىلە قالام تەربەدى («ايقىن»: «قازاقتىڭ ءتورى – قورقىتتىڭ كورى», 26 شىلدە). بىراق اتى اتالعان جاقتان ءالى كۇنگە اتتانداپ كەلگەن ەشكىمنىڭ دىبىسى ەستىلمەيدى. باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس...
بۇل نە, «جازباساڭدار, نەگە جامىراپ كەتپەيسىڭدەر» دەگەن استامشىلىقتىڭ جاتباۋىر سالقىنى ما, الدە ايتاتىن ەشتەڭە بولماعاندىقتان, ۇيالعان ادامنىڭ كەيپىن كيۋشىلىكتىڭ كەبى مە؟ بۇدان تاعى ءبىر بايقالاتىنى, «پروتون» دەگەن تىلسىم تاجال بايقوڭىردىڭ دالاسىندا جىل سايىن دەرلىك قۇلاي بەرۋى ارقىلى ءوزىنىڭ وسىندا تۇراقتى تىركەلىمگە ەنىپ, مۇنداعى ەلمەن بىتە-قايناسىپ كەتكەنىن كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە ابدەن ءسىڭىرىپ جىبەرگەن سياقتى. بۇل حاقىندا ءسال كەيىنىرەك ءسوز ەتەمىز. ال ازىرگە وسى جولداردى جازار الدىندا ءبىز رەسەيدىڭ «حيميالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن» وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى لەۆ فەدوروۆتىڭ «ەكولوگيا ي پراۆو» جۋرنالىنىڭ 2003 جىلعى 6-نومىرىندە جارىق كورگەن «عارىش» اسكەريلەرى اڭگىمەگە قۇشتار ەمەس» دەگەن ماقالاسىن تاۋىپ وقىعانىمىزدى ايتايىق. وندا سول جىلدارى رەسەيدىڭ امۋر وبلىسىنداعى «سۆوبودنىي», ارحانگەلسك وبلىسىنداعى «پليتسەسك» كوسمودرومدارىنان گەپتيل وتىنىمەن ۇشىرىلىپ جاتقان زىمىرانداردىڭ اينالاعا كەلتىرىپ جۇرگەن وراسان زور زالالدارى جونىندە ءبىراز ورنىقتى ويدىڭ ارقاۋى تارقاتىلىپتى. عال ىم اتالمىش ەلەمەنتتىڭ «ەكولوگيالىق جاعىنان وتە قاۋىپتى» ەكەنىن ايتا كەلىپ, «كەڭ اۋقىمدى راكەتا بەلسەندىلىگى ۇدەرىسىندە بۇل فاكتوردى ەسكەرمەۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن» اتاپ وتەدى. «گەپتيل – قاۋىپتىلىگى ءبىرىنشى كەزەككە جاتاتىن وتە جوعارى ۋىتتى زات. بىلەتىن ادامدار ونداعى ۋىتتى ۋدىڭ قۋاتى ءنىل قىشقىلىنان التى ەسە كۇشتى ەكەنىن ايتادى. ستراتەگيالىق زىمىرانداردىڭ ۇشىرعىش ساتىلارى اجىراعان كەزدە ودان ۇشقان گەپتيل قورشاعان ورتاعا تارايدى. بىراق ول قازىر جەكەلەگەن ارميا وكىلدەرىنىڭ قالاپ جۇرگەنىندەي, تەز ارادا اۋاعا ءسىڭىپ, جوق بولىپ كەتە سالمايدى. مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن «رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قورشاعان ورتانىڭ 1995 جىلعى احۋالى تۋرالى» دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىك بايانداماعا كوز جۇگىرتۋ جەتىپ جاتىر», - دەپ جازادى ول. ال باياندامادا, ماسەلەن, «پليسەتسك» پوليگونىنان ۇشىرىلعان زىمىراننىڭ سوڭىندا توپىراق قاباتىنا ءار جولى گەپتيلدىڭ 268,4 مگ/كگ كولەمىنە دەيىنگى شوعىرى كەلىپ تۇسەتىنى اشىق ايتىلىپتى. رەسەي وقىمىستىسى سونىمەن بىرگە, سوڭعى 5-23 جىلدىڭ بەدەلىندەگى راكەتا وتىنى قۇلاعان اۋماقتاردى اۋدارا قاراپ, اقتارا تەكسەرگەندە, ولارداعى ۋلى زاتتاردىڭ 20 جىلدان استام ۋاقىتقا دەيىن ساقتالىپ قالا بەرەتىنىنە كوزدەرى جەتكەنىن دە قالام ۇشىنا ىلىكتىرىپتى. جانە مۇنىڭ ءبارى ەشقانداي دا اۆاريا بولماعان, زىمىران ءساتتى ۇشىرىلعان كەزدەردەگى كورىنىس. دەمەك, اپات ورىن العان جاعدايدا گەپتيل كونتسەنتراتىنىڭ بۇدان الدەقايدا جوعارى بولىپ شىعاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار. وسىنىڭ ءبارى ت.مۇساباەۆتىڭ: «اتالمىش احۋالدى باقىلاعان مامانداردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, زياندى قۇرامداس – گەپتيل مەن ءاميلدىڭ تولىق جانىپ كەتۋىنە اپارىپ سوقتىرعان جارىلىس بولدى, وسىلايشا بيىككە جەردىڭ شاڭى بولشەگىمەن ارالاسىپ كەتكەن ازوت توتىعىنىڭ بۇلتى كوتەرىلدى», دەگەن ءسوزىنىڭ قارا باقىر قۇرلى قۇنى جوق ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى.
ارى قاراي كەتتىك. اكادەميك لەۆ فەدوروۆ «وسى ۋاقىتقا دەيىن ميلليونداعان رەسەيلىكتەردىڭ گەپتيلدىڭ ميكرو-دوزاسىنا ۋلانىپ ۇلگەرگەنىن» العا تارتا كەلىپ, مەملەكەت جەرىنىڭ جارتىسىنىڭ لاستانىپ بىتكەنىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. جوعارىدا اتالعان ەكى ايلاقتان كوك جۇزىنە جول تارتقان زىمىرانداردىڭ سوڭىندا قالاتىن يتەرگىش ساتىلاردان توگىلگەن گەپتيلدەر بۇدان ون جىل مەرزىم بۇرىن-اق رەسەيدىڭ ياكۋتيا رەسپۋبليكاسى, التاي جانە كەمەروۆ ولكەلەرى, امۋر, تومەن جانە توم وبلىستارى توڭىرەكتەرىن تۇگەل ءبۇلدىرىپ بىتكەنگە ۇقسايدى. سوندىقتان عالىم بۇل ماسەلەگە بيىك مەملەكەتتىك تۇرعىدا قاراۋدى ۇسىنىپتى. بىراق ءبىزدىڭ تەرىسكەيدەگى كورشىلەرىمىز بۇل دابىلدان تيتتەي دە قورىتىندى شىعارماعان سىڭايلى. شىعارماعانى سول, سودان بەرگى وتكەن ون جىلدا رەسەي عارىش اگەنتتىگى باسشىلارى باسقان ىزىنە ءشوپ شىقپايتىن گەپتيلدى قولدانۋدان باس تارتۋدى ويلاستىرعان دا ەمەس. كەرىسىنشە, وسى ارالىقتا ەكى ەلدىڭ اسپانىندا جارىلعان زاپىراندى زىمىرانداردىڭ قاتارى بىرتە-بىرتە كوبەيىپ كەلە جاتقانى انىق اڭعارىلادى. مۇنىڭ ورنىنا كەزەكتى اپات ورىن العاننان كەيىن «روسكوسموس» باسشىلارى جۇرتتىڭ كوڭىلىن باسقا جاققا اۋدارۋ ءۇشىن اقىلعا قونبايتىن قايداعى ءبىر يدەيالاردى شىعارا قوياتىن بولىپ ءجۇر. ايتالىق. ولار 2012 جىلدىڭ قارساڭىندا مارستى يگەرۋ دەگەن قۇرعاق قيالعا قۇرىق تاستادى. بۇعان 2010 جىلدان باستاپ «پروتون-م» زىمىران تاسىعىشتارىنىڭ بىرنەشە رەت ەلەۋلى اۆاريالارعا ۇشىراعانى ناقتى سەبەپ بولعان سياقتى. سونىڭ كەيىنگىلەرىنىڭ ءبىرى 2012 جىلعى 7 تامىزدا تىركەلدى. اپاتتىڭ سالدارىنان رەسەيدىڭ «ەكسپرەسس-مد2» جانە «Telkom-3» دەپ اتالاتىن سپۋتنيكتەرى وربيتاعا جەتە المادى. بۇل سوڭعى 20 ايدىڭ كولەمىندە جەتىنشى رەت قايتالانىپ وتىرعان جارىلىس ەدى. وسى سۇرگىن ناتيجەسىندە رەسەي 8 سپۋتنيگىمەن قوسا, مارسقا باعىتتالعان «فوبوس-گرۋنت» عارىشتىق ستانساسىنان جانە «پروگرەسس م-12م» جۇك كەمەسىنەن ايرىلىپ قالدى. سوڭعى 15 جىل ىشىندە وسىلايشا ءبىرىنشى رەت رەسەيدىڭ پلانەتاارالىق ەكسپەديتسياسى ساپارى ءساتسىز اياقتالدى. وسىدان كەيىن رەسەي عارىش اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى... ايعا ادام ۇشىرۋدىڭ قولعا الىنعالى جاتقانىن ايتىپ, جارياعا جار سالدى. مۇنىڭ ءبارى قازىر بۇل ەلدىڭ عارىش سالاسىندا تەرەڭ تۇيىققا, ۇلكەن تىعىرىقا تىرەلىپ وتىرعانىن انىق اڭعارتادى.
بۇل جەردە بۇگىنگى داۋىردەگى احۋالدى كەڭەستىك كەزەڭدەگى كوسموستى يگەرۋ جۇيەسىندە ورىن العان اپاتتار سانىمەن سالىستىرا قاراۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. سەبەبى, بايقوڭىردان ءبىرىنشى مارتە 1965 جىلدان ۇشىرىلا باستاعان «پروتون» زىمىران تاسىعىشىنىڭ باستاپقى جوبالىق قالپىنداعى كەيپى مەن كەيىنگى ءتۇرلى كوسموس جابدىقتارى ارقىلى ۇشىرىلاتىن مەزگىلى اراسىندا اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىق بار. بۇگىندە كەزدەيسوق كەدەرگىلەر كەزدەسپەۋى ءۇشىن ونىڭ ۇشۋ ءورىسىنىڭ بارلىق جولدارى مەن باعىتتارى الدىن الا ابدەن س
