«ۇلتتىق تاريح جانە كوركەم ادەبيەت» تاقىرىبىندا
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ «دوڭگەلەك ۇستەلى» باسىنداعى اڭگىمە
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاھاندانۋ ۇدەرىسى تۋىنداتقان جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلۋى, جاڭا سىندارعا توتەپ بەرۋى ءۇشىن ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا قازاقستان تاريحىن عىلىمي تانۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋ ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلۋى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق تاريحىن زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى وتكىزىلىپ, وسى ورايداعى مىندەتتەر جان-جاقتى تالقىلانىپ, اتا تاريحتان اسىل تاعىلىم الۋ جولدارى ايقىندالعالى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى.
كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قوزعالعان اڭگىمە كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تۇيىندەردى ءدوپ باسقانى, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ۇلتتىق تاريحتى ناقتىلاۋ, جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ حاقىندا ايتقان سوزدەرى ەل تاريحىن زەردەلەۋگە قاتىسى بار ادامداردىڭ اراسىندا سەرپىلىس تۋعىزعانى انىق بايقالادى. تاريح تاقىرىبىنا قالام تەربەپ جۇرگەن, ەسىمدەرى ەلىمىزگە جاقسى تانىمال جازۋشىلار: اكىم ءتارازيدىڭ, انەس سارايدىڭ, قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ, مارات ءماجيتوۆتىڭ, الدان سمايىلدىڭ جانە تۇرسىن جۇرتبايدىڭ قاتىسۋىمەن «ۇلتتىق تاريح جانە كوركەم ادەبيەت» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن «ەگەمەننىڭ» «دوڭگەلەك ۇستەلى» باسىنداعى اڭگىمە دە وسى باعىتتا ءوربىدى.
«دوڭگەلەك ۇستەل» باسىنداعى اڭگىمەنى «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
«ۇلتتىق تاريح جانە كوركەم ادەبيەت» تاقىرىبىندا
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ «دوڭگەلەك ۇستەلى» باسىنداعى اڭگىمە
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاھاندانۋ ۇدەرىسى تۋىنداتقان جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلۋى, جاڭا سىندارعا توتەپ بەرۋى ءۇشىن ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا قازاقستان تاريحىن عىلىمي تانۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋ ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلۋى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق تاريحىن زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى وتكىزىلىپ, وسى ورايداعى مىندەتتەر جان-جاقتى تالقىلانىپ, اتا تاريحتان اسىل تاعىلىم الۋ جولدارى ايقىندالعالى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى.
كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قوزعالعان اڭگىمە كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تۇيىندەردى ءدوپ باسقانى, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ۇلتتىق تاريحتى ناقتىلاۋ, جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ حاقىندا ايتقان سوزدەرى ەل تاريحىن زەردەلەۋگە قاتىسى بار ادامداردىڭ اراسىندا سەرپىلىس تۋعىزعانى انىق بايقالادى. تاريح تاقىرىبىنا قالام تەربەپ جۇرگەن, ەسىمدەرى ەلىمىزگە جاقسى تانىمال جازۋشىلار: اكىم ءتارازيدىڭ, انەس سارايدىڭ, قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ, مارات ءماجيتوۆتىڭ, الدان سمايىلدىڭ جانە تۇرسىن جۇرتبايدىڭ قاتىسۋىمەن «ۇلتتىق تاريح جانە كوركەم ادەبيەت» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن «ەگەمەننىڭ» «دوڭگەلەك ۇستەلى» باسىنداعى اڭگىمە دە وسى باعىتتا ءوربىدى.
«دوڭگەلەك ۇستەل» باسىنداعى اڭگىمەنى «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
س.ابدراحمانوۆ: – بۇل تاقىرىپتى تاڭداۋىمىز تەگىن ەمەس. تاريح پەن ادەبيەتتىڭ تابيعاتى ورتاق. ەل شەجىرەسىن تەك تاريحشىلار جازبايدى. وعان زيالى قاۋىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە قالامگەرلەردىڭ قوسار ۇلەسى دە ولشەۋسىز.
ەلىمىزدەگى يگىلىكتى شارۋا اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك باسىندا ەلباسى تۇرادى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە سەبەپ بولىپ وتىرعان مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين وتكىزگەن ءماجىلىستىڭ قوزعاۋشىسى دا پرەزيدەنت. «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ءبىز ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتتى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين ۇلكەن جينالىس وتكىزدى. وعان ءبىرازىڭىز قاتىستىڭىزدار. قاتىسپاعاندارىڭىز گازەتتەن وقىپ, راديودان, تەلەديداردان تىڭدادىڭىزدار. ۇلكەن اڭگىمە قوزعالىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قازىرگى كۇنىمىزگە قاجەتتى اڭگىمە. ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن ماسەلە. كەيدە ۋاقىتىنان ەرتە ايتىلاتىن اڭگىمەلەر بولادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ندا وسىنداي اڭگىمە قوزعالا قالسا, حالىق ونشا قابىلداي قويماۋى مۇمكىن ەدى. ماجىلىستە قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعىن, پروبلەمالاردىڭ جاڭاشا قويىلىسىن بارشا جۇرت كورىپ, باعالاپ وتىر. قوعامنىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن وسىدان دا اڭعارۋعا بولادى.
ۋاقىت تاريحتىڭ دامۋ ۇدەرىسى سىزىپ قويعان زاڭدىلىقتارعا سىيمايتىنىن كورسەتىپ بەردى. نەشە ءتۇرلى, كوڭىلگە قونا قويمايتىن وقيعالار بولىپ جاتىر الەمدە. دەمەك, تاريحتىڭ دامۋى دەگەنىمىز الدەقايدا كۇردەلى دۇنيە. ءبىزدىڭ حالقىمىز وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراعان. الاشتىڭ ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆ: «ءسوزدىڭ ەڭ ۇلىسى, ەڭ سيپاتتىسى تاريح», دەپتى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ «تاريح كىم-كىمنەن دە جوعارى ۇعىم» دەگەن ءسوزى بار. وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, تاريح تاقىرىبىنا جازىپ جۇرگەن قالامگەرلەردىڭ باسىن شاعىن ايادا قوسۋدى ءجون كوردىك.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ تاقىرىبى – «ۇلتتىق تاريح جانە كوركەم ادەبيەت». قازىر كۇن تارتىبىنە ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ ماسەلەسى قويىلىپ وتىرعاندا وعان قالامگەرلەردىڭ قوساتىن ۇلەسى, كورسەتەر كومەگى قانداي دەگەن اڭگىمەنى ايتساق دەيمىز. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى العاشقى روماندار جازىلا باستاعان كەزدە بىزدە, وزدەرىڭىز كۋاسىزدەر, تاريحي تاقىرىپتى قىزىقتاۋشىلىق, قۋالاپ كەتۋشىلىك بار دەگەن ءبىر سىندار ايتىلعان. زەينوللا سەرىكقاليەۆتىڭ «تاريحي رومان تابيعاتى» دەگەن ماقالاسى شىققانى ەسىمىزدە. وندا: «ءبىز ماسكەۋ ايتقان اڭگىمەنى قايتالاي بەرەمىز. نەگىزىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ جاعدايى باسقاشالاۋ. تاريحي روماندارىنىڭ ءداستۇرى ەرتەرەك قالىپتاسقان ورىس ادەبيەتىندەگى اڭگىمەنى قازاق توپىراعىنا كوشىرىپ اكەلۋگە بولمايدى. بىزدە تاريحي تاقىرىپقا مۇقتاجدىق ولاردان الدەقايدا كۇشتى» دەگەن وي ايتىلعان. ودان بەرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ادەبيەتتە كوپ وزگەرىستەر بولدى. ءبىر زامانداردا سانادا تالاي دۇنيەنى وزگەرتىپ جىبەرگەن «قاھاردان» باستاپ كوپتەگەن روماندار جارىق كوردى. ولاردىڭ قوعامنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال جاساعانى ءسوزسىز. ايتالىق, 86-شى جىلى الاڭعا شىققان جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قۋات العان كۇشتەرىنىڭ ءبىرى «مەنىڭ قازاقستانىم», «اتامەكەن» سياقتى اندەر بولسا, ەكىنشى جاعىنان تاريحي روماندار ەدى. سولاردى وقىعان ۇرپاق الاڭعا شىقتى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەلۋ-الپىس مىڭدىق تيراجبەن شىققان شىعارمالاردى وقىعان, ءسويتىپ, ءوزىنىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتقان ۇرپاق توتاليتارلىق رەجىمگە قارسى باس كوتەردى. ايتا بەرسەك, قالامگەر ءسوزىنىڭ قۋاتى كۇشتى ەكەنىن ايعاقتايتىن وسىنداي مىسالدار كوپ-اق. جازۋشىنىڭ قاراپايىم ادامدار پايىمداي بەرمەيتىن دۇنيەلەرگە ءوزىنىڭ كوكىرەك كوزىمەن قاراپ كوپ جايدى بايقايتىنى شىندىق قوي. تاريحي تاقىرىپتى يگەرۋدە سىزدەردەن, جازۋشىلاردان نە كۇتەمىز, قانداي ماسەلەلەر بار دەگەندى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرساق.
اكىم اعا, ءسوزدى الدىمەن وزىڭىزگە بەرەيىن. تاريحي تاقىرىپتى يگەرۋدە دە قالام قارىمىن تانىتىپ كەلە جاتقان جازۋشىلاردىڭ ءبىرىسىز. سەكسەن جاستىڭ سەڭگىرىنە شىعار شاقتا ءبيچۋريننىڭ ەكى تومىن اۋداردىڭىز. ونىڭ ۇستىنە مۇستافا شوقايدى جازدىڭىز.
ءا.تارازي: – زامان وتسە دە, عاسىرلار وتسە دە ادامزات تاريحقا قايتا-قايتا ورالىپ وتىرۋى كەرەك. مەن بيچۋرين اقساقالدىڭ ەڭبەگىن اۋدارۋعا كەزدەيسوق وتىردىم دەي المايمىن. ءبىز مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە «قازاق كسر تاريحى» دەگەن وتە قالىڭ كىتاپ بولدى, سەندەر ونى كورگەن جوقسىڭدار دەپ ويلايمىن. سول تاريحتا, مەنىڭ تاڭعالعانىم, وسى بىزدەر ايتىپ جۇرگەن, مىنا ءبيچۋريننىڭ كىتابىنداعى جاعدايلاردىڭ ءبارى بار بولاتىن. وسىدان ەكى مىڭ ەكى ءجۇز جىل بۇرىنعى گۋنداردىڭ تاريحى قازاقتىڭ تاريحى رەتىندە ايتىلاتىن. كەيىن سول كىتاپ جوعالىپ كەتتى. بەكماحانوۆتى سوتتادى. مەن مۇنى نەگە ەسكە الىپ وتىرمىن؟ سول كەزدە ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا كوزقاراس باسقاشا, ەركىنىرەك بولعان سياقتى. كەيىن ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا جاعداي كۇرت وزگەردى. اسىرەسە, بيلىك باسىنا حرۋششەۆ كەلگەننەن كەيىن قىسىم كۇشەيدى. «پراۆدا» گازەتىنىڭ قازاقتار ومىردە بولماعان بابالارىن دارىپتەي بەرەدى دەپ جازعانى مەنىڭ ەسىمدە. سودان كەيىن ولارعا ءبىزدىڭ تاريحشىلار دا قوسىلىپ, تاريحىمىزدى قاي ۋاقىتتان باستاۋىمىز كەرەك دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە نەشە ءتۇرلى ويلاردىڭ ۇشىعىن شىعارىپ جاتتى. جاس تا بولسام, بۇل نە سۇمدىق دەپ قينالىپ ءجۇردىم. وسىلاي, ءتول تاريحىمىزدىڭ كوكپارعا ءتۇسۋى ۇلت ساناسىنا اسەر ەتپەي قويعان جوق. ەگەمەندىك الىپ, ارقامىز كەڭىپ, ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز جازا باستادىق دەسەك تە, سول كەزەڭنىڭ سالقىنى ءالى سەزىلەدى.
تاريحي رومانعا قويىلاتىن تالاپتاردى جازۋشىلاردىڭ ءبارى بىردەي ەسكەرە بەرمەيدى. ءبىر-ەكى رەت گازەتتەردە جۇقالاپ ايتتىم دا. ابىلاي تۋرالى بولسا ابىلاي سويلەيدى كەپ, سويلەيدى كەپ, ودان كەيىن قابانباي باتىر سويلەيدى كەپ, سويلەيدى كەپ, وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. سونىڭ ارا-اراسىندا كىشكەنتاي بىرەر سويلەممەن قازاقتىڭ جىگىتتەرى بارىپ قالماقتى قىرىپ كەلدى دەيدى. سول كەزدەگى ءومىر شىندىعىنا تەرەڭ بويلاۋ دەگەن مۇلدە جوق. وندايلارمەن كۇرەسۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. زاماننىڭ ءوز
