– بۇل – كاسپي... ەپتەپ وڭدەۋلەرى بولادى. ءالى تولىق بىتكەن جوق. كەيبىر جەرى كەپپەي تۇر. ال مىناۋ جايىقتىڭ ورال تاۋىنان باستالاتىن جوعارعى ساعاسى. ءبىر كەزدەردە قازاقتاردىڭ كەڭ جايلاعان قۇت مەكەنى بولعان, كيەلى جەر. ءتۇبى اقبۇلاقتان باستالادى ەكەن. جالپى, ورال تاۋلارى الىپ قوي. ۇلكەن بولماسا وسىنداي سۋلار شىعا ما؟ ەدىل دە, جايىق تا باستاۋىن وسى تاۋدان الادى. مىناۋ كورىپ تۇرعانىڭ – ەدىل وزەنىنىڭ باس جاعى. استراحانعا جول تۇسكەندە, جىگىتتەر وسى ءبىر تاماشا كارتينانى كورسەتتى. سونى سانامدا ۇستاپ قالدىم. جالپى, مەن سۇلۋلىقتى جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە ساقتايمىن. كەيىن ۋاقىتى تۋىپ, بابىنا كەلگەندە قيالىم مەن قالامىما ەرىك بەرەمىن.
– سۋرەتتەرىڭىزدىڭ دەنى باتىس تاقىرىبى ەكەن. اتىراۋعا ابدەن باۋىر باسىپ كەتكەنىڭىز سەزىلەدى...
– ونىڭ راس. كەلەسى جىلى اپاڭ ەكەۋمىزدىڭ اتىراۋعا قونىس اۋدارعانىمىزعا تۋرا 20 جىل تولادى. كەزىندە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعان كەزىندە ارنايى شاقىرىپ ەدى. سوندا يمانعالي ايتتى: «اعا, اتا-بابالارىڭىزدىڭ ەدىل مەن جايىقتىڭ بويىنان كەتكەنىنە 4 عاسىرعا جۋىقتاپتى. ارقادا ءومىر سۇردىڭىزدەر. قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى, جەزقازعان... سول توڭىرەكتە ءوسىپ-وندىڭىزدەر. راحمەت ول ەلگە. ءسىزدىڭ اندەرىڭىزدى ءبىز ەشۋاقىتتا «انا اۋىلدىڭ, مىنا اۋىلدىڭ ءانى» دەپ بولمەيمىز. بارلىعى دا قازاققا ورتاق قازىنا. ەندى «پورا دوموي» دەدى. مىنە, تۋرا وسىلاي دەپ كەسىپ ايتتى. ءسويتتى دە, كومەكشىسىنە تاپسىرما بەرىپ, قالانىڭ قاق تورىنەن وسى پاتەردىڭ كىلتىن قولىما تابىس ەتتى. رەسپۋبليكانىڭ باسقا ايماقتارىن تۇگەلگە جۋىق ارالاپ, زەرتتەپ شىقسام دا, باتىس ايماعى مەنىڭ كوپتەن بەرى تابانىم تيمەي جۇرگەن جەر ەدى. كيەلى ولكەنىڭ باي مۋزىكالىق مۇراسىنا دەندەپ كىرە الماعان ولقىلىقتىڭ ورنى بۇتىندەلەتىندىگىن ويلاپ, بۇل ۇسىنىسقا بىردەن قۋانا كەلىستىم. سودان بەرى مىنە, 20 جىل بولادى. اتىراۋدى تۇراق ەتىپ قالىپ قويدىم. يمانعاليدىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي, ەلدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءتىرىلتىپ, ۇمىتىلعان, ەسكەرۋسىز قالعان كومپوزيتورلارى مەن ولاردىڭ باي مۇراسىنا جان ءبىتىردىم. باتىس جەرىنىڭ ءان مەكتەبىن تۇگەل زەرتتەپ, «زاۋرەش» دەگەن كىتاپ جازىپ شىقتىم. اتىراۋ شىعارماشىلىعىمنىڭ 1981 جىلى «ەدىل-جايىق» انىمەن باستالعان «باتىس تسيكلىن» دا بارىنشا بايىتتى. وسىندا كەلگەننەن كەيىن «اعادى جايىق, اعادى», «ورالدىڭ ەركە سامالى», «اقمارال», «قۇلسارى», «ماقاتتىڭ ەركە بۇلب ۇلى» سىندى كوپ اراسىندا تانىمال بولعان تاماشا اندەرىم تۋدى. سوندىقتان اتىراۋعا كەلىپ ەكىنشى تىنىسىم اشىلدى دەسەم ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس.
– ءسىزدىڭ اندەرىڭىزدىڭ كوبىسى كەڭ تىنىستى, توگىلىپ كەلەتىن ارقا سارىنىندا عوي. مۇنى مۇحيت مانەرىندەگى ءاندى تىڭداپ ۇيرەنگەن حالىق قالاي قابىلدادى؟ كەزىندە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ اتامىز وسى باتىس وڭىرىنە كەلىپ, ءان شىرقاپ بولعاندا, جيىلعان جۇرت: «ەندى قازاقشا ءان ايتشى» دەگەن كورىنەدى. سول ساپاردان ۇلكەن رەنىشپەن قايتىپ, بۇل جاققا كەلمەي قويعان دەيدى. سىزدە مۇنداي جاعداي بولعان جوق پا؟
– ونداي وقيعا بولعان. راس, بۇل جاقتىڭ ءوز ءان مەكتەبى بار. كوبىنەسە تەرمەگە جاقىن. كۇيلەرى دە سونداي توگىپ-توگىپ جىبەرەتىن رۋحتى, شاپشاڭ ورىندالادى. نەگە بۇلاي دەسەم, كەزىندە ورىستارمەن كوپ سوعىسقان ەكەن. ات ۇستىندە جۇرگەن ەل سياقتى. سوزدەرى دە اسىعىس, قاتقىل. ۇلكەن كىسىگە «سەن» دەپ سويلەيدى. بۇل العاشىندا ماعان وعاش كورىنىپ, كەيىن بىرتە-بىرتە ۇيرەندىم عوي. بىراق داۋىستارى سونداي بيىك, شىڭىلتىر. «دۋدار-اي», «گاۋھارتاس», «جيىرما بەس», «ەكى جيرەن» سياقتى ۇلكەن كلاسسيكالىق اندەر تەك مۇحيتتا عانا بار. سوندىقتان بولار, باتىس حالقى ارقانىڭ ءانى, ابايدىڭ ءانى دەگەندە كوكىرەكتەرىن اشىپ, تامسانا تىڭدايدى. بىراق وزدەرى ايتپايدى. سودان كوللەدجگە كەلىپ جاستارعا ءدارىس وقي باستادىم.
جالپى, ءار ولكە توماعا تۇيىق ءومىر ءسۇرىپ, ۇلكەن ونەردەن الىس بولىپ جاتسا, ەشكىممەن ارالاسپاسا, «وح, شىركىن!» دەپ قازاقتىڭ كلاسسيكالىق انىنە قانىقپاسا, جاڭاعىداي تەرىس تۇسىنىكتەر شىعا بەرەدى. مىسالى, باتىس ءان مەكتەبىنىڭ باستاۋىن كەيبىرەۋلەر مۇحيتتان باستاپ, سودان تاراتىپ ءجۇر. مۇحيت بەر جاقتاعى ادام. ونىڭ ارعى جاعىندا, مۇحيتتاردى تۋدىرعان ءان مەكتەبى بارىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ال ەندى تازا ۇلتتىق مۋزىكانى تارازىعا سالساق, قازاقتىڭ ءان ونەرىندەگى كلاسسيكالىق ۆوكالدى ونەر – ول ارقادا ءبىرجان سالدان باستالادى. ءبىرجان سالدىڭ ار جاعىندا دا مەكتەپ بولعان. بىراق ولاردىڭ بارلىعى ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن ساقتاپ, اۆتورلىق جولىن, ءومىربايانىن جاساعان ادامدار ەمەس. ەسىمدەرى بۇگىندە حالىق جادىنان ۇمىتىلعان. سوندىقتان دا قازاق كلاسسيكالىق ءان مەكتەبىن ءبىرجان سالدان تارقاتامىز. «بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلىم, قوياندى تۋ كوتەرگەن دۋمان جەرىم-اي» دەيتىن ناعىز كلاسسيكالىق اندەردى ءبىرجان سالعا دەيىن ەشكىم جازعان جوق. ارقاداعى انشىلىك ءداستۇردىڭ ۇلى اتاسى – ءبىرجان سال. مۇنى كەيبىر زەرتتەۋشىلەر سەگىز سەرىگە, باسقا دا بىرەۋلەرگە تەلىپ ءجۇر. ونىڭ ءبارى جالعان, ادەبيەتتەگى, فولكلورداعى سوڭعى جىلداردا جاسالىپ جاتقان فالشتەر. ءبىرجان سالدان كەيىن «اۋىلىم قونعان سىرىمبەت سالاسىندا» دەپ اقان سەرى شىقتى. عاجاپ! ارقاداعى ءان ءداستۇرى وسىلاي دامىپ جاتقان كەزدە, باتىستا «سالماسام اينامكوزگە» دەپ مۇحيت اۋەلەتتى. مۇنىڭ بارلىعى اناۋ ارقا, قوستاناي, توبىل, ىرعىزبەن جالعاسىپ جاتقان اقتوبە, ورال دالاسىنداعى جارمەڭكە, قان بازارلار, سول كەزدەگى ساۋدا مادەنيەتى ارقىلى دالانىڭ ەسكەك جەلىمەن جەتكەن ءبىر-بىرىنە اسەرى ەدى. بۇل ءبىر سۇمدىق قۇبىلىس, ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق ءانىنىڭ ۇلكەن ورلەۋى, قالىپتاسۋى, كلاسسيكالىق دەڭگەيگە شىعۋى.
– اڭگىمە ارقا ءان مەكتەبىنە اۋىسقان سوڭ, اقان سەرى تاقىرىبىنان اتتاپ كەتە الماي وتىرمىز. اسىرەسە, «بالقاديشا» انىنە قاتىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ ءجۇر عوي. سونىڭ اقيقاتى قايسى؟
– «بالقاديشا» – مەنىڭ قىزىعىپ زەرتتەگەن, اقيقاتىن ارشۋعا بار ءومىرىمدى ارناعان اندەردىڭ ءبىرى. كەزىندە احمەت جۇبانوۆ, الكەي مارعۇلانداردىڭ كەڭەس-نۇسقاۋىمەن وسى تاقىرىپقا بويلادىم. سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن زەرتتەپ كەلەمىن. «بالقاديشاعا» جاسالعان قياناتقا جانىم اۋىرادى. ماسەلەن, قايبىر جىلى «جىگىتتەر» كۆارتەتى ايگىلى ءاندى ەستراداعا لايىقتاپ ورىندادى. بەينەبايان دا ءتۇسىرىپتى. سونداعى سوراقىلىقتى كورىپ شىداي المادىم. دالەلدەپ بىرنەشە ماقالا دا جازدىم.
– سوندا نەگە كوڭىلىڭىز تولمادى؟
– ورىندالۋى بولەك اڭگىمە. مەنىڭ قىنجىلعانىم – ءان ءماتىنىڭ تۇبەگەيلى بۇرمالانۋى. راس, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كوپ ءانىمىز ۇگىت-ناسيحاتتىڭ قۇرالى بولىپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى – وسى «بالقاديشا». ايەل تەڭدىگىن العا تارتىپ, جالاۋلاتقان بەلسەندىلەر «قازاق ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان ورىمدەي قىزدارىن مالعا ساتقان, شالعا ساتقان» دەگەن جەلەۋمەن ءان ءماتىنىن «كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە – شال, قاديشا» دەپ وزگەرتتى. اقيقاتىندا, بالقاديشا ەشقانداي شالعا ۇزاتىلماعان. ءوزىنىڭ سۇيگەن جارى, تەكتى جەردەن شىققان سۇلەيمەن دەگەن ازاماتقا قوسىلىپ, گۇليا, ناعيما, گۇلسىم, جولدىباي ەسىمدى ءتورت بالا ءسۇيىپ, باقىتتى عۇمىر كەشتى. ولە-ولگەنشە ەل اراسىندا سىيلى بولىپ ءوتتى.
اقان سەرى بويىندا ءبىر ءمىنى جوق بالقاديشانى قىزدىڭ اكەسى ىبىرايدىڭ ۇيىنە كەلىپ جۇرگەندە كورەدى. ول كەزدە بالقاديشا ورىمدەي جاس بالا. سۇلۋدىڭ شىن اتى توكەن ەكەن. اكەسى بالداي مىنەزىنە ساي ەركەلەتىپ, بالقاديشا اتاپ كەتىپتى. ال ەندى سول اتاقتى «بالقاديشا» ءانىنىڭ تۇپنۇسقا ءتول ءماتىنى بىلاي:
قىزى ەدىڭ ىبەكەڭنىڭ – بالقاديشا,
وزەندى ورلەي بىتكەن, تال قاديشا.
سەكسەن قىز سەرۋەنگە شىققان كەزدە,
ىشىندە قارا باسىڭ, حان قاديشا.
بۇل ۋاقىت اقان سەرىنىڭ قارتايىپ, جارلارى قايتىس بولىپ, قايعى شەگىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. قوس قىزىن قوس جەزدەسى باۋىرىنا باسىپ, جالعىز ۇلى ىبانمەن بىرگە جاستىق شاعى وتكەن, داۋرەن قۇرعان جەرلەرىن ارالاپ قالىڭ ارعىن جايلاعان قوشقارباي, جىلاندى تاۋلارىن بەتكە الادى. سوندا بالقاديشانىڭ ۇزاتىلار الدىنداعى قىزويناعىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. بۇل اقاننىڭ بالقاديشانى سوڭعى رەت كورۋى. كەيىن «بالقاديشا ۇزاتىلىپ كەتتى» دەگەن حاباردى ەستيدى. «كەتتى دەپ بالقاديشا ەستىگەندە, قۇشاقتاپ قۇز-جارتاستى جىلاعانىم» دەگەن ولەڭ جولدارى سوندا تۋادى. قۇز-جارتاس دەپ وتىرعانى – جىلاندى تاۋى. مۇنى كەيىنگىلەر وزگەرتىپ «قۇس جاستىقتى» دەپ ايتىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس. وسى جايت تالاي ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا كەلە جاتىر. بىراق ءان ءماتىنى ءدۇدامال جايتتان ارىلار ەمەس.
– اقان سەرى – اقتوقتى – جالمۇقان ۇشتاعانىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بەرگەن اقيقاتىن دا بىلگىمىز كەلىپ وتىر...
– شىنى كەرەك, قاراۋىلدىڭ جاقسىلىق اتاسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقان سەرى مەن اقتوقتى وقيعاسىن نامىس كورەدى. ەلدىڭ ادامدارىمەن بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە سويلەسۋ وڭاي ەمەس. ول سىردى قوزعاۋ قيامەت. ەرتەدە قىزىلاعاشتا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» پەساسى قويىلعاندا, قاريالار ورە تۇرەگەلىپ: «اسىلىمىزدى قورلاماي, توقتاتىڭدار, تۇگە! جالمۇقان مەن اقتوقتىنىڭ سۇتتەي ۇيىپ وتكەن ومىرىنە داق سالماڭدار ءبۇيتىپ. ءوسىپ-ءونىپ وتىرعان بۇل اۋلەتتىڭ بالا-شاعاسىنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەڭدەر. وسى كەلگەن بەتتەرىڭمەن قايتىڭدار. بىزگە جالعان ءسوز كەرەك ەمەس!» – دەپ, ارتىستەردى قابىلداماي, قۋىپ شىعىپتى. مۇنىڭ سىرى مىنادا. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىزدەي, اپپاق ءجۇزدى اقتوقتىعا ارقانىڭ اقتاڭگەرى اقان سەرى بار جانىمەن ىنتىق بولعان. ارۋعا ارناپ بىرنەشە ءان دە شىعارعان. بىراق سەرى سەزىمىنە اقتوقتى ارۋ ءدال سونداي ىڭكارلىكپەن جاۋاپ قاتا المادى. سەبەبى اقتوقتى اقاننىڭ ازاماتتىق باسىن سىيلاپ, ارداق تۇتقانىمەن, سۇيگەن جوق. اقتوقتىنىڭ ۇناتقان, باياعىدان-اق وزىنە اتاستىرىپ قويعان جالمۇقان اتتى جارى بولاتىن. اقتوقتى مەن جالمۇقاننىڭ ۇيلەنۋ تويى ۇستىندە اقان سەرى اقتوقتىنى كۇشتەپ الىپ قاشادى. بىراق اقتوقتى تاڭداعانى جالمۇقان ەكەنىن ايتىپ, وي باۋىرىمىن كەسەدى. ءسويتىپ ەلدىڭ ارداقتى ازاماتى جالمۇقانعا اقتوقتى قايتارىلىپتى. كوركەم ادەبيەتتە ايتىلاتىنداي, اقان سەرى مەن جالمۇقان ومىردە ءتىپتى دە جاۋلاسىپ وتپەگەن. كەرىسىنشە, سىيلاسىپ, دوس بولعان. سەرىنى حالىقتىڭ ەركەسى ساناپ, اقتوقتىعا ارناعان اندەرىن ءسۇيسىنىپ تىڭداپتى.
– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وزىڭىزبەن كەزدەسكەندە تاعى دا وسىلاي ءان جايلى اڭگىمە قوزعالىپ, سوندا «ەندى ەشۋاقىتتا قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءانى بولمايدى» دەپ قىنجىلىپ ەدىڭىز. ءالى دە سول پىكىردەسىز بە؟
– پىكىرىم وزگەرگەن جوق. ويتكەنى ءبىز تامىرىمىزدى جوعالتىپ الدىق. قازاق حالقىنىڭ باسىنا قيلى كەزەڭ, اۋىر سىندار تاپ كەلدى. قالماقتارمەن كۇرەس 200 جىلعا سوزىلىپتى. سونىڭ اپوگەيى – «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» تراگەدياسى تۋدىرعان «ەلىم-اي» ءانى. ول جاي عانا ءان ەمەس, مۇقىم حالىقتىڭ بولمىسى مەن ءدىلى, جۇرەگى, بۇكىل قايعى-قاسىرەتى, بۇگىنگى ءومىرى, كەلەشەگى قامتىلعان ۇلكەن تولعاۋ جىر. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, قانداي ءبىر اۋىر كەزەڭدى وتپەيىك, ەشۋاقىتتا قازاق ءانى ءدال وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ بۇزىلعانىنداي بۇزىلعان جوق ەدى. ەسترادا – قازاقتىڭ بولمىسىنا, دىلىنە, بۇكىل تابيعاتىنا جات قۇبىلىس. ەسترادالىق ءان قازاقتا ەشۋاقىتتا بولعان ەمەس. بۇل – باتىستىڭ مۋزىكالىق ەكسپانسياسى. باتىستان اعىلىپ جەتكەن جاعىمسىز اسەرلەر جاستارىمىزدىڭ ساناسىن ۋلادى, ءالى دە ۋلاپ كەلەدى.
«كەلەشەكتە قانداي ءان بولادى؟» دەپ سۇراپ جاتىرسىڭ, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستالعان ءب ۇلىنۋ ەندى ەشقاشان تۇزەلمەيدى. ەندى ەشۋاقىتتا قازاقتىڭ ۇلتتىق كومپوزيتورى بولمايدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كەرەمەت مۋزىكا تۋدىرعان احمەت جۇبانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, ۇلتى باسقا بولسا دا «اباي» مەن «قىز جىبەككە» جان بىتىرگەن لاتيف حاميدي, ەۆگەني برۋسيلوۆسكيلەر, ولاردىڭ بەرگى جاعىندا رومانستان باستاپ, وپەراعا دەيىن تولعاعان سىدىق مۇحامەدجانوۆتار ۇلتتىق ونەرگە ۇلكەن ولجا سالعان بولاتىن. سوناۋ ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇردى احمەت جۇبانوۆ رۋحىمەن جالعاعان كومپوزيتورلار قاي جانردا جازسا دا ۇلتتىق كولوريتپەن, قازاقى ناقىشپەن جازدى. وكىنىشكە قاراي, سول تاماشا ءداستۇر 70-جىلدارعا كەلگەندە نىلدەي بۇزىلدى. ءبىز – ءشامشى قالداياقوۆ, ءىليا جاقانوۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, بەكەن جاماقاەۆ – بۇل دۇربەلەڭنەن ءسال بۇرىن شىعىپ, الدىمىزداعى مۋزىكا مايتالماندارىنىڭ مانەرىنەن اۋىتقىعانىمىز جوق. سول ۇلگىدە ءان جازدىق, ءالى دە جازىپ كەلە جاتىرمىز. بىلە بىلسەڭىز, قازاق ءوز بولمىسىن, جاراتىلىسىن, تاريحىن اندە قالدىرعان. ال بۇگىنگى اندەردەن ۇلت كەلبەتىن تانۋعا بولا ما؟ ارينە, جوق! مەن باسقاعا بارماي-اق قويايىن. ءوزىمدى ايتسام, قازىرگى بالالار مەندەي ءان جازۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى مەن سياقتى دۇنيەگە كەلىپ, تال بەسىكتە جاتىپ, انانىڭ بەسىك جىرىن ءدال مەن سياقتى تىڭداپ ءوسۋى كەرەك. ءبىلدىڭىز بە؟ مەن سياقتى اۋىلدىڭ قورا-قوپسىسىنىڭ ءيىسىن مۇرنىنا ءسىڭدىرىپ, كەڭ دالادا ارمانسىز اسىر سالىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ اۋزىنان مەن تىڭداعان اندەردى تىڭداپ ءوسۋى قاجەت. سوندا مۇمكىن ويلانۋعا بولار. بىراق ونداي تالاپتى بۇگىنگى بالاعا قويا المايسىڭ. ويتكەنى ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبى دا, تۇسىنىك داعدىسى دا مۇلدەم بولەك, باسقا. زاماننىڭ اعىمى سولاي. سوندىقتان ولاردى دا ەش كىنالاي المايمىز.
– ەسترادا دەگەننەن تۋادى, ەگەر بۇگىنگى كۇننىڭ كوزقاراسىمەن الساق, سول زاماندارداعى ءبىرجان سال, اقان سەرى, مۇحيتتاردىڭ ءانى قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ءوز كەزەڭىنىڭ «حيتى» بولدى عوي. بارلىعى ورىندادى. اۋىزدان اۋىزعا تارادى. وسىدان-اق وتكەن كۇن مەن بۇگىنگى زامان ادامدارىنىڭ تالعام ورەسىن باعامداي بەرۋگە بولاتىن شىعار...
– «حيت» دەگەن ءسوزدى ايتۋعا بولمايدى. كەز كەلگەن حالىق ءانىن زاماناۋي تەحنيكانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ, وڭدەۋگە, قۇلپىرتۋعا بولادى. ماسەلەن, «وي, كوك, يگيگاي كوك! وي, كوكەم, ياپىرىم-اي, جاستىق داۋرەن وتەدى-اي» دەگەن جولدار. بۇل – ەسترادا ەمەس. قازاقتىڭ شالقار كوڭىلدى اندەرى. ەسترادا دەگەن ءسوزدى ەشۋاقىتتا قازاققا قولدانباڭدار, ول ءبىزدىڭ تابيعات, بولمىسقا جات. بيبىگۇل تولەگەنوۆا اپالارىڭ ءبىر سوزىندە: «ەسترادا دەگەن ءسوزدى ايتپاڭدار ماعان, ول – مەن ءۇشىن ءنول» – دەدى. مەن دە سول تۇسىنىكتەمىن. ەسترادادان, ەستراداداعى جەلىكپە, اۋلەكى اندەردەن ءبىزدى «وي, كوك», «بيپىل», «ماۋسىمجان» سىندى ءوزىمىزدىڭ جايساڭ اندەر عانا قۇتقارادى.
– اندەرىڭىزدە قىرعىزدىق سارىن باسىم كەلەدى. وعان شىڭعىس ايتماتوۆ ەكەۋىڭىزدىڭ ارالارىڭىزداعى ۇلى دوستىقتىڭ قانشالىقتى اسەرى بولدى؟
– ءيا, مۇنى دۇرىس بايقاپسىڭ. بىراق وعان تەك قانا دوستىق اسەر ەتتى دەپ ايتا المايمىن. ول شىڭعىستان بۇرىن باستالعان. ءبىزدىڭ ەل قىرعىزدارمەن ەرتە ارالاسقان. اشارشىلىق جىلدارى جان-جاققا بەت-بەتىمەن كەتكەن اعالارىمىز دۇربەلەڭ باسىلىپ, ءبارى توعىسقاندا ەلگە ءبىر-ءبىر قىرعىز قىزىن قولتىقتاي كەلدى. سابيعا, ءباتيما, ءساليما دەگەن جەڭگەلەرىمىز بولدى. ورىمدەي جاپ-جاس كەزدەرى. سوعىس باستالىپ كەتكەندە, سول جەڭگەلەرىمىز قولىندا وراعى بار, شىعىسقا قاراپ تۇرىپ ەگىن ورادى. ءبىر ۋاقىتتا بەلدەرى تالىپ, شارشايدى. سوندا قىرعىز اندەرىن شىرقاپ, شارشاعاندارىن باسادى. قىرعىزدىڭ ليريكالىق اندەرى و باستان وسىلاي قۇلاعىمىزعا سىڭگەن, اكەلەرىمىز, شەشەلەرىمىز, اعالارىمىز ايتاتىن اندەر ەدى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلا» پوۆەسىن وقىعاننان كەيىنگى اسەرگە ەلىتىپ, «دانياردىڭ ءانى», ء«جاميلانىڭ ءانى» تۋاتىن ساتتە جاڭاعى قىرعىز اندەرىنىڭ ءبارى مەنىڭ «ەلىم-ايىم», «اينامكوزىم», «قاراتورعايىم», «بالقاديشام», «ەكى جيرەنىم», «باياناۋىلىم» سياقتى تۋ سىرتىمدا تۇردى. سول مۋزىكانىڭ اۋەزىمەن, تولعانىسىمەن جازىلدى.
– اعا, كەزىندە ءشامشى قالداياقوۆپەن وتە جاقىن دوس بولدىڭىز. ءشامشى ءومىرىنىڭ دە ءالى تولىق اشىلماعان, قۇپياعا تولى پاراقتارى جەتەرلىك قوي. سونىڭ ءبىرى «سىعان سەرەناداسى» ءانىنىڭ تۋىنا قاتىستى ءجيى ايتىلىپ قالادى. ءتىپتى الماتىداعى م.اۋەزوۆ تەاترى ساحناسىندا ءدال وسى انمەن اتتاس سپەكتاكل دە ءجۇرىپ جاتىر. بۇل دەرەكتەر قانشالىقتى دايەكتى؟
– ءشامشى ەكەۋمىز 1957 جىلدىڭ اياعىنان باستاپ ەفيرگە بىرگە شىقتىق. سودان بەرى ولە-ولگەنشە جۇبىمىز جازىلعان جوق. ءتىپتى ءبىر ۇيدە تۇردىق. اپاڭمەن وتباسىن قۇرعاندا ءشامشى «سەن سۇلۋ» دەگەن ءانىن ۇيلەنۋ تويىمىزعا شاشۋ رەتىندە اكەلىپ, داستارقان ۇستىندە تۇساۋىن كەسكەنبىز. سوندىقتان دا ءشامشى اندەرىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۋ تاريحى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا. راس, «سىعان سەرەناداسى» ءانىنىڭ تاعدىرى شىتىرمانعا تولى بولدى. سوڭىنان ءتۇرلى قاڭقۋ ءسوز دە ەردى. بىراق ونىڭ بارلىعى جالعان. جاس كەزىمىزدە ءشامشى, مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ بار – بارلىعىمىز جينالىپ, باسىمىز قوسىلا قالسا ورىستىڭ حالىق اندەرىن ايتىپ, سىعان رومانستارىن تىڭداعاندى جاقسى كورەتىنبىز. سودان شابىت الاتىنبىز. ءتىپتى سول ءۇشىن سىعان رومانستارىنىڭ جيناعىن ماسكەۋدەن ارنايى الدىرتقانىمىز دا بار. ەل ءسۇيىپ تىڭدايتىن «سىعان سەرەناداسى» دا سونىڭ اسەرىنەن تۋدى. كەيىن ءسوزىن قادىر مىرزا-الىگە تەلەفونمەن ءوتىنىش ايتىپ, قولقالاپ جازدىرعان بولاتىن. ءاننىڭ بار تاريحى وسى. ەل گۋلەتكەندەي, ءشامشى ەشقاشان سىعان قىزىنا عاشىق بولعان ەمەس. ماحابباتتان ءماجنۇن كۇيگە ءتۇسىپ, تابوردىڭ سوڭىنان دا كەتكەن جوق. بۇل وقيعانى ەڭ العاش جازعان ورازبەك بودىقوۆ. ء«شامشى ءومىرى قىزىق بولسىن دەپ جازعان مەن ەدىم, ءىليا شىراعىم» دەپ كەيىن ءوزى دە ايتتى. الايدا «سىعان حيكاياسى» كوپكە ۇناپ, ەل اراسىندا تەز تاراپ كەتتى. ونى اراعا ۋاقىت سالىپ يسرايىل ساپارباي قايتا جانداندىرىپ, پەسا جازدى. ال ول اينالىپ كەلگەندە, ءشامشى اۋلەتىنىڭ ۇلكەن قايعىسى بولىپ وتىر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل – ءبىزدىڭ كومپوزيتورلارىمىزدىڭ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا دەگەن سالعىرتتىعى. ءتىپتى ومىردەن وتكەن كەيبىر ارىپتەسىمنىڭ ءومىربايانى دا دۇرىس جازىلماپتى. سالدارى وسىلاي ءتۇرلى داۋعا ارقاۋ بولىپ وتىر. بارلىعىن كوزىممەن كورىپ, جانىم اۋىرعاندىقتان دا بۇل قاتەلىكتى قايتالامايىن دەپ, اپاڭ ەكەۋمىز بىرنەشە اي تاپجىلماستان كومپيۋتەردىڭ الدىندا وتىرىپ, ءومىربايانىمنان باستاپ, قاسىنا اندەرىمنىڭ تۋ تاريحىن, زەرتتەۋ جۇمىستارىمدى تۇگەلدەي توپتاستىرىپ,10 تومدىق كىتاپتى «ەدىل-جايىق» دەگەن اتپەن باسپاعا دايىنداپ قويدىق. «ەدىل-جايىقتى» بارلىق اندەرىمنىڭ شىڭى دەپ بىلەمىن. سوندىقتان دا جيناق وسىلاي اتالدى.
– ونەردىڭ سان ءتۇرىن يگەرىپ جانە سونىڭ بارلىعىن ءوز بيىگىندە ناسيحاتتاپ جۇرگەن شىعارماشىلىق يەسى رەتىندە وزىڭىزدەن سۇراساق, شابىتتى قالامنىڭ ۇشى نەمەسە نوتا ارقىلى شىعارۋ جەڭىلىرەك پە, الدە بۋىرقانعان بوياۋ ارقىلى ما؟
– ايگىلى كومپوزيتور فريدەريك شوپەننىڭ ء«سوز بىتكەن جەردەن مۋزىكا باستالادى» دەگەن ۇلى ءسوزى بار. ءسوز قۇدىرەتىمەن جەتكىزە الماي, دىتتەگەن ويىمدى شىعارا الماي تىعىرىققا تىرەلگەن ساتتە مۋزىكانى ىزدەيمىن. مەنىڭ اندەرىم وڭاشادا, تىنىشتىقتا نەمەسە جول ۇستىندە تۋادى. شابىت كەلگەندە, كولىگىمە وتىرىپ, كلاسسيكالىق مۋزىكانى قوسىپ قويىپ, جايىقتىڭ بويىن جاعالاپ كەتەمىن. ال اننەن «ارتىلعان» سەزىم سۋرەتكە تۇسەدى. ماسەلەن, «تولاعاي» دەگەن ءانىم سولاي تۋدى. ارقا ساپارىنان كەلە جاتقان جولدا كوك مۇنارعا بوككەن كوركەم تاۋ كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. ءسويتىپ شابىت شىرقاۋىنا جەتىپ, «تولاعاي» كەلدى ومىرگە. ال كەيىنىرەك ول تاۋدى كارتينا عىپ جازدىم. ءان جەتكىزبەگەن جەرگە بوياۋدى بەردىم ءسويتىپ. مىنە, مەندەگى ونەردىڭ بارلىعى وسىلايشا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىرادى. مەنىڭ مۋزام, شابىتىمنىڭ قوزعاۋشى كۇشى وسى ۇشەۋى – ءسوز, مۋزىكا جانە اسەر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
