رۋحانيات • 06 جەلتوقسان، 2019

ءىليا جاقانوۆ: ەسترادا – باتىستىڭ مۋزىكالىق ەكسپانسياسى

150 رەتكورسەتىلدى

اتىراۋ جاققا جول تۇسسە، امانداسپاي كەتپەيتىن ءبىر شاڭىراق بار. ول – ايگىلى كومپوزيتور، ونەر زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆتىڭ ءۇيى. جارتى ساعاتتىق اڭگىمەسى جارتى عۇمىرىڭا تاتيتىن تاعىلىممەن ورنەكتەلەر ورەلى جان بۇل جولى دا ءبىزدى جادىراي قارسى الدى. ومىرلىك مۋزاسىنا اينالعان «مەڭدى قىز» – تيىش اپايعا ايتىپ، داستارقانىن جايناتىپ قويعان اقساقال الىستان كەلگەن قوناعىنا تورىمەن بىرگە، تۇشىمدى اڭگىمەسىن دە قاتار دايىنداپ وتىر ەكەن. وزىمسىنە ەركەلەي، كومپوزيتوردىڭ جارىعى مول تۇسەتىن كەڭ تەرەزەلى بالكونىنىڭ ءىشىن تۇتاس الا جاساقتالعان شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىن بەتكە الدىق. بولمە ورتاسىن كولدەنەڭ كەسە ورنالاسقان كەنەپكە تۇسكەن ورال تاۋلارىنىڭ اسەم پەيزاجى بىردەن نازارىمىزدى وزىنە بۇردى. سۋرەتكە ۇڭىلە بەرگەنىمىز سول ەدى، اقساقال: «كارتينانى جاقىننان ەمەس، الىستان قاراۋ ءلازىم. سوندا سۇلۋلىعى تولىق اشىلادى»، دەدى. اقىلعا قۇلاق استىق. راسىمەن دە، عاجاپ الەم! بەينەبىر تۇمسا تابيعاتتىڭ ورتاسىنا ەنىپ كەتكەندەي، سارايىمىز اشىلىپ، كوكىرەگىمىزدى كەرە دەم الدىق. ادەمى اسەرىمىزدى اعا ءايبات اڭگىمەسىمەن جالعاپ اكەتتى.

– بۇل – كاسپي... ەپتەپ وڭدەۋلەرى بولادى. ءالى تولىق بىتكەن جوق. كەيبىر جەرى كەپپەي تۇر. ال مىناۋ جايىقتىڭ ورال تاۋى­نان باستالاتىن جوعارعى ساعاسى. ءبىر كەزدەردە قازاقتاردىڭ كەڭ جايلاعان قۇت مەكەنى بولعان، كيەلى جەر. ءتۇبى اقبۇلاقتان باس­تالادى ەكەن. جالپى، ورال تاۋلارى الىپ قوي. ۇلكەن بولماسا وسىنداي سۋلار شىعا ما؟ ەدىل دە، جايىق تا باستاۋىن وسى تاۋدان الادى. مىناۋ كورىپ تۇرعانىڭ – ەدىل وزەنىنىڭ باس جاعى. استراحانعا جول تۇسكەندە، جىگىتتەر وسى ءبىر تاماشا كارتينانى كورسەتتى. سونى سانامدا ۇستاپ قالدىم. جالپى، مەن سۇلۋلىقتى جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە ساقتايمىن. كەيىن ۋاقىتى تۋىپ، بابىنا كەلگەندە قيالىم مەن قالامىما ەرىك بەرەمىن.

– سۋرەتتەرىڭىزدىڭ دەنى باتىس تاقى­رىبى ەكەن. اتىراۋعا ابدەن باۋىر باسىپ كەتكەنىڭىز سەزىلەدى...

– ونىڭ راس. كەلەسى جىلى اپاڭ ەكەۋ­مىزدىڭ اتىراۋعا قونىس اۋدارعانى­مىزعا تۋرا 20 جىل تولادى. كەزىندە يمان­عالي تاسماعامبەتوۆ اتىراۋ وبلى­سىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعان كەزىندە ارنايى شاقىرىپ ەدى. سوندا يمانعالي ايتتى: «اعا، اتا-با­بالارىڭىزدىڭ ەدىل مەن جايىقتىڭ بويى­نان كەتكەنىنە 4 عاسىرعا جۋىقتاپتى. ارقادا ءومىر سۇردىڭىزدەر. قاراعاندى وبلىسى، جاڭاارقا اۋدانى، جەزقازعان... سول توڭىرەكتە ءوسىپ-وندىڭىزدەر. راحمەت ول ەل­گە. ءسىزدىڭ ان­دەرىڭىزدى ءبىز ەشۋاقىتتا «انا اۋىلدىڭ، مىنا اۋىلدىڭ ءانى» دەپ بولمەيمىز. بارلىعى دا قازاققا ورتاق قازىنا. ەندى «پورا دوموي» دەدى. مىنە، تۋرا وسىلاي دەپ كەسىپ ايتتى. ءسويتتى دە، كومەكشىسىنە تاپسىرما بەرىپ، قالانىڭ قاق تورىنەن وسى پاتەردىڭ كىلتىن قولىما تابىس ەتتى. رەسپۋبليكانىڭ باسقا ايماقتارىن تۇ­گەلگە جۋىق ارالاپ، زەرتتەپ شىقسام دا، باتىس ايماعى مەنىڭ كوپتەن بەرى تابانىم تيمەي جۇرگەن جەر ەدى. كيەلى ول­كەنىڭ باي مۋزىكالىق مۇراسىنا دەندەپ كىرە الماعان ولقىلىقتىڭ ورنى بۇتىن­دەلەتىندىگىن ويلاپ، بۇل ۇسىنىسقا بىردەن قۋانا كەلىستىم. سودان بەرى مىنە، 20 جىل بولادى. اتىراۋدى تۇراق ەتىپ قالىپ قويدىم. يمانعاليدىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي، ەلدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءتى­رىلتىپ، ۇمىتىلعان، ەسكەرۋسىز قالعان كومپوزيتورلارى مەن ولاردىڭ باي مۇراسىنا جان ءبىتىردىم. باتىس جەرىنىڭ ءان مەكتەبىن تۇگەل زەرتتەپ، «زاۋرەش» دەگەن كىتاپ جازىپ شىق­تىم. اتىراۋ شىعارماشىلىعىمنىڭ 1981 جىلى «ەدىل-جايىق» انىمەن باستال­عان «باتىس تسيكلىن» دا بارىنشا بايىت­تى. وسىندا كەلگەننەن كەيىن «اعادى جايىق، اعادى»، «ورالدىڭ ەركە سامالى»، «اق­مارال»، «قۇلسارى»، «ماقاتتىڭ ەركە بۇلب ۇلى» سىندى كوپ اراسىندا تانىمال بولعان تاماشا اندەرىم تۋدى. سوندىقتان اتىراۋعا كەلىپ ەكىنشى تىنىسىم اشىلدى دەسەم ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس.

– ءسىزدىڭ اندەرىڭىزدىڭ كوبىسى كەڭ تى­نىس­تى، توگىلىپ كەلەتىن ارقا سارىنىندا عوي. مۇنى مۇحيت مانەرىندەگى ءان­دى تىڭداپ ۇيرەنگەن حالىق قالاي قابىل­دادى؟ كەزىندە جۇسىپبەك ەلە­بەكوۆ اتامىز وسى باتىس وڭىرىنە كە­لىپ، ءان شىرقاپ بولعاندا، جيىلعان جۇرت: «ەندى قازاقشا ءان ايتشى» دەگەن كورى­نەدى. سول ساپاردان ۇلكەن رەنىش­پەن قايتىپ، بۇل جاققا كەلمەي قويعان دەي­دى. سىزدە مۇنداي جاعداي بولعان جوق پا؟

– ونداي وقيعا بولعان. راس، بۇل جاقتىڭ ءوز ءان مەكتەبى بار. كوبىنەسە تەرمەگە جاقىن. كۇي­لەرى دە سونداي توگىپ-توگىپ جىبەرەتىن رۋحتى، شاپشاڭ ورىندالادى. نەگە بۇلاي دەسەم، كەزىندە ورىستارمەن كوپ سوعىسقان ەكەن. ات ۇستىندە جۇرگەن ەل سياقتى. سوزدەرى دە اسىعىس، قاتقىل. ۇلكەن كىسىگە «سەن» دەپ سوي­لەيدى. بۇل العاشىندا ماعان وعاش كورىنىپ، كەيىن بىرتە-بىرتە ۇيرەندىم عوي. بىراق داۋىس­تارى سونداي بيىك، شىڭىلتىر. «دۋدار-اي»، «گاۋھارتاس»، «جيىرما بەس»، «ەكى جيرەن» سياقتى ۇلكەن كلاسسيكالىق ان­دەر تەك مۇحيتتا عانا بار. سوندىقتان بولار، باتىس حالقى ارقانىڭ ءانى، ابايدىڭ ءانى دەگەندە كوكىرەكتەرىن اشىپ، تامسانا تىڭ­دايدى. بىراق وزدەرى ايتپايدى. سودان كول­لەدجگە كەلىپ جاستارعا ءدارىس وقي باس­تادىم.

جالپى، ءار ولكە توماعا تۇيىق ءومىر ءسۇ­رىپ، ۇلكەن ونەردەن الىس بولىپ جاتسا، ەش­كىممەن ارالاسپاسا، «وح، شىركىن!» دەپ قازاقتىڭ كلاسسيكالىق انىنە قانىقپاسا، جاڭاعىداي تەرىس تۇسىنىكتەر شىعا بەرەدى. مىسالى، باتىس ءان مەكتەبىنىڭ باستاۋىن كەيبىرەۋلەر مۇحيتتان باستاپ، سودان تاراتىپ ءجۇر. مۇحيت بەر جاقتاعى ادام. ونىڭ ارعى جاعىندا، مۇحيتتاردى تۋدىرعان ءان مەكتەبى بارىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ال ەندى تازا ۇلتتىق مۋزىكانى تارا­زىعا سالساق، قازاقتىڭ ءان ونەرىندەگى كلاس­سيكالىق ۆوكالدى ونەر – ول ارقادا ءبىرجان سالدان باستالادى. ءبىرجان سالدىڭ ار جاعىندا دا مەكتەپ بولعان. بىراق ولاردىڭ بارلىعى ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن ساقتاپ، اۆتورلىق جولىن، ءومىربايانىن جاساعان ادامدار ەمەس. ەسىمدەرى بۇگىندە حالىق جادىنان ۇمىتىلعان. سوندىقتان دا قازاق كلاسسيكالىق ءان مەكتەبىن ءبىر­جان سالدان تارقاتامىز. «بازارىڭ قۇت­تى بولسىن، ارداقتى ەلىم، قوياندى تۋ كوتەرگەن دۋمان جەرىم-اي» دەيتىن ناعىز كلاسسيكالىق اندەردى ءبىرجان سالعا دەيىن ەشكىم جازعان جوق. ارقاداعى انشىلىك ءداستۇردىڭ ۇلى اتاسى – ءبىرجان سال. مۇنى كەيبىر زەرتتەۋشىلەر سەگىز سەرىگە، باسقا دا بىرەۋلەرگە تەلىپ ءجۇر. ونىڭ ءبارى جالعان، ادە­بيەتتەگى، فولكلورداعى سوڭعى جىلداردا جاسالىپ جاتقان فالشتەر. ءبىرجان سالدان كەيىن «اۋىلىم قونعان سىرىمبەت سالاسىندا» دەپ اقان سەرى شىقتى. عاجاپ! ارقاداعى ءان ءداستۇرى وسىلاي دامىپ جات­قان كەزدە، باتىستا «سالماسام اي­نام­ك­وزگە» دەپ مۇحيت اۋەلەتتى. مۇنىڭ بار­­لىعى اناۋ ارقا، قوستاناي، توبىل، ىرعىزبەن جالعاسىپ جاتقان اقتوبە، ورال دالاسىنداعى جارمەڭكە، قان بازارلار، سول كەزدەگى ساۋدا مادەنيەتى ارقىلى دالانىڭ ەسكەك جەلىمەن جەتكەن ءبىر-بىرىنە اسەرى ەدى. بۇل ءبىر سۇمدىق قۇبىلىس، ءحىح عاسىردىڭ ەكىن­شى جارتىسىنداعى قازاق ءانىنىڭ ۇلكەن ورلەۋى، قالىپتاسۋى، كلاسسيكالىق دەڭگەيگە شىعۋى.

– اڭگىمە ارقا ءان مەكتەبىنە اۋىس­قان سوڭ، اقان سەرى تاقىرىبىنان اتتاپ كەتە الماي وتىرمىز. اسىرەسە، «بال­قاديشا» انىنە قاتىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ ءجۇر عوي. سونىڭ اقي­قاتى قايسى؟

– «بالقاديشا» – مەنىڭ قىزىعىپ زەرتتەگەن، اقيقاتىن ارشۋعا بار ءومىرىمدى ارناعان اندەردىڭ ءبىرى. كەزىندە احمەت جۇبانوۆ، الكەي مارعۇلانداردىڭ كەڭەس-نۇسقاۋىمەن وسى تاقىرىپقا بويلادىم. سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن زەرتتەپ كەلەمىن. «بالقاديشاعا» جاسالعان قيا­ناتقا جانىم اۋىرادى. ماسەلەن، قايبىر جىلى «جىگىتتەر» كۆارتەتى ايگى­لى ءاندى ەستراداعا لايىقتاپ ورىندادى. بەينەبايان دا ءتۇسىرىپتى. سونداعى سورا­قىلىقتى كورىپ شىداي المادىم. دالەلدەپ بىرنەشە ماقالا دا جازدىم.

– سوندا نەگە كوڭىلىڭىز تولمادى؟

– ورىندالۋى بولەك اڭگىمە. مەنىڭ قىنجىلعانىم – ءان ءماتىنىڭ تۇبەگەيلى بۇرمالانۋى. راس، كەڭەس وكىمەتى كە­زىن­دە كوپ ءانىمىز ۇگىت-ناسيحاتتىڭ قۇ­رالى بولىپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى – وسى «بالقاديشا». ايەل تەڭدىگىن العا تارتىپ، جالاۋلاتقان بەلسەندىلەر «قازاق ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان ورىمدەي قىزدارىن مالعا ساتقان، شالعا ساتقان» دەگەن جەلەۋمەن ءان ءماتىنىن «كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە – شال، قاديشا» دەپ وزگەرتتى. اقيقاتىندا، بال­قاديشا ەشقانداي شالعا ۇزاتىلماعان. ءوزىنىڭ سۇيگەن جارى، تەكتى جەردەن شىققان سۇلەيمەن دەگەن ازاماتقا قوسىلىپ، گۇليا، ناعيما، گۇلسىم، جولدىباي ەسىمدى ءتورت بالا ءسۇيىپ، باقىتتى عۇمىر كەشتى. ولە-ولگەن­شە ەل اراسىندا سىيلى بولىپ ءوتتى.

اقان سەرى بويىندا ءبىر ءمىنى جوق بال­قاديشانى قىزدىڭ اكەسى ىبىرايدىڭ ۇيى­نە كەلىپ جۇرگەندە كورەدى. ول كەزدە بال­قاديشا ورىمدەي جاس بالا. سۇلۋدىڭ شىن اتى توكەن ەكەن. اكەسى بالداي مى­نەزىنە ساي ەركەلەتىپ، بالقاديشا اتاپ كەتىپتى. ال ەندى سول اتاقتى «بالقاديشا» ءانىنىڭ تۇپ­نۇسقا ءتول ءماتىنى بىلاي:

قىزى ەدىڭ ىبەكەڭنىڭ – بالقاديشا،

وزەندى ورلەي بىتكەن، تال قاديشا.

سەكسەن قىز سەرۋەنگە شىققان كەزدە،

ىشىندە قارا باسىڭ، حان قاديشا.

بۇل ۋاقىت اقان سەرىنىڭ قارتايىپ، جارلارى قايتىس بولىپ، قايعى شەگىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. قوس قىزىن قوس جەزدەسى باۋىرىنا باسىپ، جالعىز ۇلى ىبانمەن بىرگە جاستىق شاعى وتكەن، داۋرەن قۇرعان جەرلەرىن ارالاپ قالىڭ ارعىن جايلاعان قوشقارباي، جىلاندى تاۋلارىن بەتكە الادى. سوندا بالقاديشانىڭ ۇزاتىلار الدىنداعى قىزويناعىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. بۇل اقاننىڭ بالقاديشانى سوڭعى رەت كورۋى. كەيىن «بالقاديشا ۇزاتىلىپ كەتتى» دەگەن حاباردى ەستيدى. «كەتتى دەپ بالقاديشا ەستىگەندە، قۇ­شاق­­تاپ قۇز-جارتاستى جىلاعانىم» دەگەن ولەڭ جولدارى سوندا تۋادى. قۇز-جارتاس دەپ وتىرعانى – جىلاندى تاۋى. مۇنى كەيىنگىلەر وزگەرتىپ «قۇس جاستىقتى» دەپ ايتىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس. وسى جايت تالاي ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا كەلە جاتىر. بىراق ءان ءماتىنى ءدۇدامال جايتتان ارىلار ەمەس.

– اقان سەرى – اقتوقتى – جالمۇقان ۇش­تاعانىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بەرگەن اقيقاتىن دا بىلگىمىز كەلىپ وتىر...

– شىنى كەرەك، قاراۋىلدىڭ جاق­سىلىق اتاسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقان سەرى مەن اقتوقتى وقيعاسىن نامىس كورە­دى. ەلدىڭ ادامدارىمەن بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە سويلەسۋ وڭاي ەمەس. ول سىردى قوزعاۋ قيامەت. ەرتەدە قىزىلاعاشتا عابيت مۇسى­رەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» پەساسى قويىلعاندا، قاريالار ورە تۇرەگەلىپ: «اسىلىمىزدى قورلاماي، توقتاتىڭدار، تۇگە! جالمۇقان مەن اقتوقتىنىڭ سۇتتەي ۇيىپ وتكەن ومىرىنە داق سالماڭدار ءبۇيتىپ. ءوسىپ-ءونىپ وتىرعان بۇل اۋلەتتىڭ بالا-شاعاسىنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەڭدەر. وسى كەلگەن بەتتەرىڭمەن قايتىڭدار. بىزگە جالعان ءسوز كەرەك ەمەس!» – دەپ، ارتىستەردى قا­بىلداماي، قۋىپ شىعىپتى. مۇنىڭ سىرى مىنادا. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىزدەي، اپپاق ءجۇزدى اقتوقتىعا ارقانىڭ اقتاڭگەرى اقان سەرى بار جانىمەن ىنتىق بولعان. ارۋعا ارناپ بىرنەشە ءان دە شىعارعان. ب­ىراق سەرى سەزىمىنە اقتوقتى ارۋ ءدال سون­داي ىڭكارلىكپەن جاۋاپ قاتا المادى. سەبە­بى اقتوقتى اقاننىڭ ازاماتتىق باسىن سىيلاپ، ارداق تۇتقانىمەن، سۇيگەن جوق. اقتوقتىنىڭ ۇناتقان، باياعىدان-اق وزىنە اتاستىرىپ قويعان جالمۇقان اتتى جارى بولاتىن. اقتوقتى مەن جال­مۇقان­نىڭ ۇيلەنۋ تويى ۇستىندە اقان سەرى اقتوق­تىنى كۇشتەپ الىپ قاشادى. بىراق اق­توقتى تاڭداعانى جالمۇقان ەكەنىن ايتىپ، وي باۋىرىمىن كەسەدى. ءسويتىپ ەلدىڭ ار­داقتى ازاماتى جالمۇقانعا اقتوقتى قايتارىلىپتى. كوركەم ادەبيەتتە ايتىلاتىنداي، اقان سەرى مەن جالمۇقان ومىردە ءتىپتى دە جاۋلاسىپ وتپەگەن. كەرىسىنشە، سىيلاسىپ، دوس بولعان. سەرىنى حالىقتىڭ ەركەسى ساناپ، اقتوقتىعا ارناعان اندەرىن ءسۇيسىنىپ تىڭداپتى.

– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وزىڭىز­بەن كەزدەسكەندە تاعى دا وسىلاي ءان جايلى اڭگىمە قوزعالىپ، سوندا «ەندى ەشۋا­­قىت­تا قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءانى بول­ماي­دى» دەپ قىنجىلىپ ەدىڭىز. ءالى دە سول پىكىردەسىز بە؟

– پىكىرىم وزگەرگەن جوق. ويتكەنى ءبىز تامىرىمىزدى جوعالتىپ الدىق. قازاق حالقىنىڭ باسىنا قيلى كەزەڭ، اۋىر سىندار تاپ كەلدى. قالماقتارمەن كۇرەس 200 جىلعا سوزىلىپتى. سونىڭ اپوگەيى – «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» تراگەدياسى تۋدىرعان «ەلىم-اي» ءانى. ول جاي عانا ءان ەمەس، مۇقىم حالىقتىڭ بولمىسى مەن ءدىلى، جۇ­رەگى، بۇكىل قايعى-قاسىرەتى، بۇگىنگى ءومىرى، كەلەشەگى قامتىلعان ۇلكەن تولعاۋ جىر. مۇ­نى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، قانداي ءبىر اۋىر كەزەڭدى وتپەيىك، ەشۋاقىتتا قازاق ءانى ءدال وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ بۇزىلعانىنداي بۇزىلعان جوق ەدى. ەسترادا – قازاقتىڭ بولمىسىنا، دىلىنە، بۇكىل تابيعاتىنا جات قۇبىلىس. ەسترادالىق ءان قازاقتا ەشۋاقىتتا بولعان ەمەس. بۇل – باتىس­تىڭ مۋزىكالىق ەكسپانسياسى. باتىس­تان اعىلىپ جەتكەن جاعىمسىز اسەرلەر جاستارى­مىزدىڭ ساناسىن ۋلادى، ءالى دە ۋلاپ كەلەدى.

«كەلەشەكتە قانداي ءان بولادى؟» دەپ سۇراپ جاتىرسىڭ، حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستالعان ءب ۇلىنۋ ەندى ەشقاشان تۇزەلمەيدى. ەندى ەشۋاقىتتا قازاقتىڭ ۇلتتىق كومپوزيتورى بولمايدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كەرەمەت مۋزىكا تۋدىرعان احمەت جۇبانوۆ، مۇقان تولەباەۆ، ۇلتى باسقا بولسا دا «اباي» مەن «قىز جىبەككە» جان بىتىرگەن لاتيف حاميدي، ەۆگەني برۋسيلوۆسكيلەر، ولاردىڭ بەرگى جاعىندا رومانستان باستاپ، وپەراعا دەيىن تولعاعان سىدىق مۇحامەدجانوۆتار ۇلتتىق ونەرگە ۇلكەن ولجا سالعان بولاتىن. سوناۋ ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇردى احمەت جۇبانوۆ رۋحىمەن جالعاعان كومپوزيتورلار قاي جانردا جازسا دا ۇلتتىق كولوريتپەن، قازاقى ناقىشپەن جازدى. وكىنىشكە قاراي، سول تاماشا ءداستۇر 70-جىلدارعا كەلگەندە نىلدەي بۇزىلدى. ءبىز – ءشامشى قالداياقوۆ، ءىليا جاقانوۆ، اسەت بەيسەۋوۆ، بەكەن جاماقاەۆ – بۇل دۇربەلەڭنەن ءسال بۇرىن شىعىپ، الدىمىزداعى مۋزىكا مايتالماندارىنىڭ مانەرىنەن اۋىت­قىعانىمىز جوق. سول ۇلگىدە ءان جازدىق، ءالى دە جازىپ كەلە جاتىرمىز. بىلە بىلسەڭىز، قازاق ءوز بولمىسىن، جاراتىلىسىن، تاريحىن اندە قالدىرعان. ال بۇگىنگى اندەردەن ۇلت كەلبەتىن تانۋعا بولا ما؟ ارينە، جوق! مەن باسقاعا بارماي-اق قويايىن. ءوزىمدى ايتسام، قازىرگى بالالار مەندەي ءان جازۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى مەن سياقتى دۇنيەگە كەلىپ، تال بەسىكتە جاتىپ، انانىڭ بەسىك جىرىن ءدال مەن سياقتى تىڭداپ ءوسۋى كەرەك. ءبىلدىڭىز بە؟ مەن سياقتى اۋىلدىڭ قورا-قوپسىسىنىڭ ءيىسىن مۇرنىنا ءسىڭدىرىپ، كەڭ دالادا ارمانسىز اسىر سالىپ، قاراپايىم حالىقتىڭ اۋزى­نان مەن تىڭداعان اندەردى تىڭداپ ءوسۋى قاجەت. سوندا مۇمكىن ويلانۋعا بولار. بىراق ونداي تالاپتى بۇگىنگى بالاعا قويا المايسىڭ. ويتكەنى ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبى دا، تۇسىنىك داعدىسى دا مۇلدەم بولەك، باسقا. زاماننىڭ اعىمى سولاي. سوندىقتان ولاردى دا ەش كىنالاي المايمىز.

– ەسترادا دەگەننەن تۋادى، ەگەر بۇ­­گىنگى كۇننىڭ كوزقاراسىمەن الساق، سول زاماندارداعى ءبىرجان سال، اقان سەرى، مۇحيتتاردىڭ ءانى قازىرگى تىلمەن ايت­­­قاندا ءوز كەزەڭىنىڭ «حيتى» بولدى عوي. بارلىعى ورىندادى. اۋىزدان اۋىز­­عا تارادى. وسىدان-اق وتكەن كۇن مەن بۇگىنگى زامان ادامدارىنىڭ تال­عام ورەسىن باعامداي بەرۋگە بولاتىن شىعار...

– «حيت» دەگەن ءسوزدى ايتۋعا بولمايدى. كەز كەلگەن حالىق ءانىن زاماناۋي تەحنيكانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ، وڭدەۋگە، قۇلپىرتۋعا بولادى. ماسەلەن، «وي، كوك، يگيگاي كوك! وي، كوكەم، ياپىرىم-اي، جاستىق داۋرەن وتەدى-اي» دەگەن جولدار. بۇل – ەسترادا ەمەس. قازاقتىڭ شالقار كوڭىلدى اندەرى. ەسترادا دەگەن ءسوزدى ەشۋاقىتتا قازاققا قولدانباڭدار، ول ءبىزدىڭ تابيعات، بولمىسقا جات. بيبىگۇل تولەگەنوۆا اپالارىڭ ءبىر سوزىندە: «ەسترادا دەگەن ءسوزدى ايتپاڭدار ماعان، ول – مەن ءۇشىن ءنول» – دەدى. مەن دە سول تۇسىنىكتەمىن. ەسترادادان، ەستراداداعى جەلىكپە، اۋلەكى اندەردەن ءبىزدى «وي، كوك»، «بيپىل»، «ماۋسىمجان» سىندى ءوزىمىزدىڭ جايساڭ اندەر عانا قۇتقارادى.

– اندەرىڭىزدە قىرعىزدىق سارىن باسىم كەلەدى. وعان شىڭعىس ايتماتوۆ ەكەۋى­ڭىزدىڭ ارالارىڭىزداعى ۇلى دوستىق­تىڭ قانشالىقتى اسەرى بولدى؟

– ءيا، مۇنى دۇرىس بايقاپسىڭ. بىراق وعان تەك قانا دوستىق اسەر ەتتى دەپ ايتا المايمىن. ول شىڭعىستان بۇرىن باستالعان. ءبىزدىڭ ەل قىرعىزدارمەن ەرتە ارالاسقان. اشارشىلىق جىلدارى جان-جاققا بەت-بەتىمەن كەتكەن اعالارىمىز دۇربەلەڭ باسىلىپ، ءبارى توعىسقاندا ەلگە ءبىر-ءبىر قىرعىز قىزىن قولتىقتاي كەلدى. سابيعا، ءباتيما، ءساليما دەگەن جەڭگەلەرىمىز بولدى. ورىمدەي جاپ-جاس كەزدەرى. سوعىس باستالىپ كەتكەندە، سول جەڭگەلەرىمىز قولىندا وراعى بار، شىعىسقا قاراپ تۇرىپ ەگىن ورادى. ءبىر ۋاقىتتا بەلدەرى تالىپ، شارشايدى. سوندا قىرعىز اندەرىن شىرقاپ، شارشاعاندارىن باسادى. قىرعىزدىڭ ليريكالىق اندەرى و باستان وسىلاي قۇ­لاعىمىزعا سىڭگەن، اكەلەرىمىز، شەشە­لەرىمىز، اعالارىمىز ايتاتىن اندەر ەدى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلا» پوۆە­سىن وقىعاننان كەيىنگى اسەرگە ەلىتىپ، «دانياردىڭ ءانى»، ء«جاميلانىڭ ءانى» تۋاتىن ساتتە جاڭاعى قىرعىز اندەرىنىڭ ءبارى مەنىڭ «ەلىم-ايىم»، «اينامكوزىم»، «قارا­تورعايىم»، «بالقاديشام»، «ەكى جيرەنىم»، «باياناۋىلىم» سياقتى تۋ سىرتىمدا تۇردى. سول مۋزىكانىڭ اۋەزىمەن، تولعانىسىمەن جازىلدى.

– اعا، كەزىندە ءشامشى قالداياقوۆپەن وتە جاقىن دوس بولدىڭىز. ءشامشى ءومى­رىنىڭ دە ءالى تولىق اشىلماعان، قۇ­پياعا تولى پاراقتارى جەتەرلىك قوي. سونىڭ ءبىرى «سىعان سەرەناداسى» ءانى­نىڭ تۋىنا قاتىستى ءجيى ايتىلىپ قالادى. ءتىپتى الماتىداعى م.اۋەزوۆ تەاترى ساحناسىندا ءدال وسى انمەن اتتاس سپەكتاكل دە ءجۇرىپ جاتىر. بۇل دەرەكتەر قانشالىقتى دايەكتى؟

– ءشامشى ەكەۋمىز 1957 جىلدىڭ اياعىنان باستاپ ەفيرگە بىرگە شىقتىق. سودان بەرى ولە-ولگەنشە جۇبىمىز جا­زىلعان جوق. ءتىپتى ءبىر ۇيدە تۇردىق. اپاڭ­مەن وتباسىن قۇرعاندا ءشامشى «سەن سۇلۋ» دەگەن ءانىن ۇيلەنۋ تويىمىزعا شاشۋ رەتىندە اكەلىپ، داستارقان ۇستىندە تۇساۋىن كەسكەنبىز. سوندىقتان دا ءشامشى اندەرىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۋ تاريحى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا. راس، «سىعان سەرەناداسى» ءانىنىڭ تاعدىرى شىتىرمانعا تولى بولدى. سوڭىنان ءتۇرلى قاڭقۋ ءسوز دە ەردى. بىراق ونىڭ بارلىعى جالعان. جاس كەزىمىزدە ءشامشى، مىڭجاسار ماڭ­عىتاەۆ بار – بارلىعىمىز جينالىپ، باسىمىز قوسىلا قالسا ورىستىڭ حالىق اندەرىن ايتىپ، سىعان رومانستارىن تىڭداعاندى جاقسى كورەتىنبىز. سودان شابىت الاتىنبىز. ءتىپتى سول ءۇشىن سىعان رومانستارىنىڭ جيناعىن ماسكەۋدەن ارنايى الدىرتقانىمىز دا بار. ەل ءسۇيىپ تىڭدايتىن «سىعان سەرەناداسى» دا سونىڭ اسەرىنەن تۋدى. كەيىن ءسوزىن قادىر مىرزا-الىگە تەلەفونمەن ءوتىنىش ايتىپ، قولقالاپ جازدىرعان بولاتىن. ءاننىڭ بار تاريحى وسى. ەل گۋلەتكەندەي، ءشامشى ەشقاشان سىعان قىزىنا عاشىق بولعان ەمەس. ماحابباتتان ءماجنۇن كۇيگە ءتۇسىپ، تابوردىڭ سوڭىنان دا كەتكەن جوق. بۇل وقيعانى ەڭ العاش جازعان ورازبەك بودىقوۆ. ء«شامشى ءومىرى قىزىق بولسىن دەپ جازعان مەن ەدىم، ءىليا شىراعىم» دەپ كەيىن ءوزى دە ايتتى. الايدا «سىعان حيكاياسى» كوپكە ۇناپ، ەل اراسىندا تەز تاراپ كەتتى. ونى اراعا ۋاقىت سالىپ يسرايىل ساپارباي قايتا جانداندىرىپ، پەسا جازدى. ال ول اينالىپ كەلگەندە، ءشامشى اۋلەتىنىڭ ۇلكەن قايعىسى بولىپ وتىر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل – ءبىزدىڭ كومپوزيتورلارىمىزدىڭ ءوزى­نىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا دەگەن سالعىرتتىعى. ءتىپتى ومىردەن وتكەن كەيبىر ارىپتەسىمنىڭ ءومىربايانى دا دۇرىس جازىل­ماپتى. سالدارى وسىلاي ءتۇرلى داۋعا ارقاۋ بولىپ وتىر. بارلىعىن كوزىممەن كورىپ، جا­نىم اۋىرعاندىقتان دا بۇل قاتە­لىكتى قاي­تالامايىن دەپ، اپاڭ ەكەۋمىز بىر­نەشە اي تاپجىلماستان كومپيۋتەردىڭ ال­دىن­دا وتىرىپ، ءومىربايانىمنان باستاپ، قاسىنا اندەرىمنىڭ تۋ تاريحىن، زەرتتەۋ جۇمىستارىمدى تۇگەلدەي توپتاستىرىپ،10 تومدىق كىتاپتى «ەدىل-جايىق» دەگەن اتپەن باسپاعا دايىنداپ قويدىق. «ەدىل-جايىقتى» بارلىق اندەرىمنىڭ شىڭى دەپ بىلەمىن. سوندىقتان دا جيناق وسىلاي اتالدى.

– ونەردىڭ سان ءتۇرىن يگەرىپ جانە سونىڭ بارلىعىن ءوز بيىگىندە ناسيحات­تاپ جۇرگەن شىعارماشىلىق يەسى رەتىندە وزىڭىزدەن سۇراساق، شابىتتى قالام­نىڭ ۇشى نەمەسە نوتا ارقىلى شىعارۋ جەڭىلىرەك پە، الدە بۋىرقانعان بوياۋ ارقىلى ما؟

– ايگىلى كومپوزيتور فريدەريك شوپەن­نىڭ ء«سوز بىتكەن جەردەن مۋزىكا باستالادى» دەگەن ۇلى ءسوزى بار. ءسوز قۇدىرەتىمەن جەتكىزە الماي، دىتتەگەن ويىمدى شىعارا الماي تىعىرىققا تىرەلگەن ساتتە مۋزىكانى ىزدەيمىن. مەنىڭ اندەرىم وڭاشادا، تىنىشتىقتا نەمەسە جول ۇستىندە تۋادى. شابىت كەلگەندە، كولىگىمە وتىرىپ، كلاسسيكالىق مۋزىكانى قوسىپ قويىپ، جايىقتىڭ بويىن جاعالاپ كەتەمىن. ال اننەن «ارتىلعان» سەزىم سۋرەتكە تۇسەدى. ماسەلەن، «تولاعاي» دەگەن ءانىم سولاي تۋدى. ارقا ساپارىنان كەلە جاتقان جولدا كوك مۇنارعا بوككەن كوركەم تاۋ كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. ءسويتىپ شابىت شىرقاۋىنا جەتىپ، «تولاعاي» كەلدى ومىرگە. ال كەيىنىرەك ول تاۋدى كارتينا عىپ جازدىم. ءان جەتكىزبەگەن جەرگە بوياۋدى بەردىم ءسويتىپ. مىنە، مەندەگى ونەردىڭ بارلىعى وسىلايشا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىرادى. مەنىڭ مۋزام، شابىتىمنىڭ قوزعاۋشى كۇشى وسى ۇشەۋى – ءسوز، مۋزىكا جانە اسەر.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

 اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلباسى تۇركيا حالقىنا كوڭىل ايتتى

قازاقستان • بۇگىن، 14:17

قىزىلوردا: قازالىداعى قونىس توي

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

ۇقساس جاڭالىقتار