ادەبيەت • 05 جەلتوقسان، 2019

ادەبيەت الىبى

89 رەتكورسەتىلدى

جارتىلاي ۇيىقتاپ جۇرەتىن قامارلى زامان ءوتىپ كەتتى. نەمەسە ونداي زامان بولعان دا ەمەس. ايتەۋىر ءبىز ويىمىزعا كىرمەگەن تسيفرلى زامانعا كەلىپ تۇرعانىمىزدى ءبىر-اق بىلدىك. ءبىز وعان كەلدىك پە، ول بىزگە كەلدى مە، ول ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى – مۇنىڭ كوركەم شىعارماعا دا، ونى وقيتىن وقىرمانعا دا تىكەلەي قاتىستى بولىپ تۇرعاندىعىندا.

قازىرگى وقىرمانعا كەيىپكەردىڭ ءبىر اتتاعانى ءبىر وقيعا بولىپ تۇرماسا، ءىشى پىسادى. قازىرگى وقىرمان ادەبي شىعارمانىڭ تۇزى ۋداي بولىپ، بۇرىشى اۋىز كۇيدىرىپ، قاسىرەتىمەن ەمەس، ۋىتتى­لى­عىمەن كوزىنەن جاس اعىزارى بولماسا نەمەسە شىنايىلىعى شىڭىراۋ-ويلار­دان جارقىراي كورىنىپ، وزىنە تارتىپ بارا جاتپاسا، اناۋ-مىناۋ ء«سۇيدى-كۇي­دى» دەگەنگە اسا اسەرلەنە قويمايدى. اسەر­لەنۋدىڭ ءوزىنىڭ ءباسى بيىكتەپ كەتكەن زامان بۇل. دەگەنمەن ءابىش عۇلاما وسى تسيفرلى زاماننىڭ سيقىرلى سيپا­تىن ءوز شىعارمالارىندا وسىدان 30-40 جىل بۇرىن-اق ءدال تاۋىپ، ءححى عاسىر وقىرماندارىنىڭ دا تالعام-تۇزدىعىنا لايىقتى ەتكەندىگىن بايقار ەدىك. لايىقتى ەتەيىن دەگەندىكتەن ەمەس، قالامگەردىڭ وي-تۇجىرىم گالاكتيكاسىندا ءبىر عاسىر­دىڭ عانا ەمەس، كەلەر عاسىرلاردىڭ دا ماسەلە­دەن دە زور ماسەلەلەرى شوعىر-شو­عىر بولىپ، وزىنە تارتا جونەلەتىن اۋقىم­دىلىعىندا بولاتىن. قالامگەر مىسال­عا كەلتىر­گەن مايدا ءجۇرىس قۇمىرسقا مەن ءىرى ات­تايتىن ءپىل كۇللى تىرشىلىكتەگى جازىل­عان دا، جازىلماعان دا زاڭداردىڭ ورتا­سىن­دا­عى ادام ارەكەتتەرىنىڭ سان عاسىرلار قايتا­لانىپ كەلە جاتقان تراەكتورياسىن كورسە­تە­دى. «كىمگە قانداي ءجۇرىس لايىق بولسا، سولاي عانا جۇرە الادى»، دەيدى جازۋشى. دەيدى دە ءارى قاراي: – «وعان كونبەگەن اساۋ ءجۇرىس­تىڭ ءبارى بۇرىستىق. بۇرىستىققا تىيىرىم بار. بۇرىس اتتادىڭ-اق، مىقتىنىڭ اۋزىنداعى جەمتىك بوپ شىعا كەلەسىڭ. ...ءپىل قۇردىم قۇمىرسقانىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، قايعى-قاسىرەتىن قايدان ءتۇسىنسىن. ەتى سەلك ەتپەستەن تاپاپ وتە شىعادى. ...نەگە ويتە­دى؟ ويتكەنى – ول اۋەلدەن سولاي». ءابىش عۇلامانىڭ بۇل سىلتەمەسى – اركىمدى ءىرى بولۋعا ۇمتىلدىراتىن ءارى ۇرەيلى، ءارى ار­كىمدى قايراپ جىبەرەتىن التىن ەرەجە. ءبىزدىڭ قازاق – سول قايرالىپ تۇسە­تىن­­دەر­دىڭ قاتارىندا كەلە جاتقاندار. ولاي دەي­­تى­نىمىز – وسىنداي از حالىق وسىن­داي اۋقىم­دى جەردى جان-جاقتان انتا­لاعان­دار­مەن تىس­تەسىپ-تەبىسىپ ءجۇرىپ قالاي امان ساق­تاپ قال­دى جانە ءالى دە الدىرماي-شال­دىر­­ماي كەلە جاتىر؟ كەكىلباي ۇلى شىعار­ماسى قا­زاق­تى وسىلاي قايرايدى.

دەگەنمەن، بۇل عاسىردىڭ دا شيرەگىن جەپ تاۋىسۋعا قاۋجاڭداسىپ جاتقان وسى كەزەڭى­مىزدە «حانشا داريا حيكاياسىن» ءبىر اق­تارىپ، «ەڭسەپ قازعانعا» ەڭكەيە قارا­ساڭىز نەمەسە «كۇي» پوۆەسىندەگى ماڭ­گۇرت­تەردىڭ قاسىنا بارىپ، بەتىنە ءۇڭىلىپ كور­سە­ڭىز، قازىرگى عالامدىق قوعامنىڭ عالام­دىق سىرقاتتارىن دا سەزىنە الار ەدىڭىز. ال ءبىز – قازاق – «ەلەڭ-الاڭداعى» ەلەڭ-الاڭ ءحالدىڭ ءالى دە سولاي ەكەندىگىن تۇيسىنەر ەدىك. ەلەڭ-الاڭ بولاتىن سەبەبىمىز دە تۇسىنىكتى. كەڭەس وداعىنىڭ كوگەنىنەن اعىتىلىپ كەتكەن ءبىزدى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ءوز كوگەندەرىنە بايلاپ الۋ نيەتى ازىرگە قالعي­تىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ءدىنىن جىبەرەدى، ءتىلىن جىبەرەدى، ساياساتىن وتكىزبەك بولادى، ايتەۋىر قۇلمەزگىل ىرگەلەتىپ جۇرگەنىن سەزى­نىپ وتىرعانىمىز جاسىرىن ەمەس. بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلگە، ءبىزدىڭ زامانعا عانا قاتىستى ەمەس. قاي ءداۋىردىڭ ەسىگىن اشىپ قالساڭىز دا، ءاربىر ۇلتتىڭ ماڭدايىندا تاپ وسى جاع­داي­­دىڭ بولعانىن، بولا دا بەرەتىندىگىن ۇعى­­نامىز.

وسىنداي كەزەڭدەگى ءبىزدىڭ ارقاي­سى­مىزعا ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ «شان­دو­زىن­داعى» ماحامبەتتىڭ بويىن­داعىداي ەپي­كالىق قۋات، «شىڭىراۋىنداعى» ەڭسەپ قۇدىقشى سياقتى ەڭبەكقورلىق قاجەت ەكەن-اۋ دەپ ويلايسىز. ەندىگى تىر­شى­لىك­كە «حانشا دارياداعىداي» نە شارۋانى قولعا السا دا، ورتتەي ىستىق ماحاببات­پەن اتقارىپ شىعا­تىن جاس شەبەر-حاس شەبەر­لەر كەرەك. ەندىگى تىرشىلىككە بەسى­گى­نە تەكتىلىكتى تەلىپ تەر­بەتەتىن بوپاي حانىمدار كەرەك. ەندىگى تىر­شى­لىككە شەت­تىڭ تىلى­مەن ەرە كەلىپ، ماڭگۇرت­تىك­كە اينال­دى­رۋعا ارەكەت جاسايتىن قا­سيەت­­سىز­دىك­تى ءابىش سومداعان «ابىلاي حان­­نىڭ» سالماعىنداي سالماقپەن جانشىپ تاستايتىن جاسامپازدىق كەرەك. تەك ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ عانا ەمەس، جالپى ۇلتتىق كوركەم ادەبيەت بىزگە وسىنداي جول سىلتەپ، وسى­لاي تاربيەلەيدى.

ءا.كەكىلباي ۇلى سومداعان ادەبي-تاري­حي وبرازدار قالامگەردىڭ ءوزىن دە تو­لىق­­تىرا تۇس­كەن سەكىلدى. باسقاسىن ايتپا­عاندا، «ۇركەر» مەن «ەلەڭ-الاڭ­دا­عى»، «ابى­لاي حان» دراماسىنداعى ابىلقايىر حان مەن ابى­لاي حان بولىپ تەبىرەنۋ ءۇشىن نەمەسە سول ابىلقايىر مەن سول ابىلاي بولىپ وكى­نىپ، ۇرەيلەنۋ ءۇشىن نەمەسە سول ىشكى ۇرە­يىن بىلدىرمەي، حان تاعىندا قارقاراداي بولىپ وتىرۋ ءۇشىن نەمەسە باسى اساۋ قوعامنىڭ تىزگىنىن بەرىك ۇستاۋ ءۇشىن، كەرەك جەردە كىدىرىپ، ەرەك جەردە ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋ ءۇشىن قالامگەردىڭ سونىڭ ءبارىن الپىس ەكى تامىرىنان وتكىزىپ، عاسىر بولىپ زورايىپ، ىشتەي جاسىن بولىپ شايقاسۋىنا تۋرا كەلگەنىن سەزەمىز.

ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشىندە قولى بوس بىرەۋى جوق. ول سۋرەتتەگەن جەلدىڭ ءوزىن رومان وقيعالارىن ءبىر اۋىلدان ءبىر اۋىل­عا جەت­كىزىپ جۇرگەن ماڭىزدى كەيىپكەر­لەرىن­دەي ەلەستەتەسىڭ. قۇدىقتارى دا سۋ الا كەل­گەندەردىڭ بەتىنە قۇدىق تۇبىنەن تەسىلە قارايتىن شىعار دەپ ويلايسىڭ. قاي شىعار­ماسىندا دا قۇج-قۇج قايناعان كەيىپ­كەر­لەر. ءتىپتى ينە شانشار ورىن جوق. ادام-كەيىپكەر جوق تۇستا، امال-كەيىپ­كەر­لەر، امال-كەيىپكەر جوق تۇستا، زامان-كەيىپكەرلەر، زامان-كەيىپكەر جوق تۇستا، الاڭ-كەيىپكەرلەر كەۋ-كەۋلەسىپ كەلە جاتادى.

قازىرگىلەرگە تەك شاپشاڭدىق كەرەك دەسەك، بۇل دا ۋاقىتتى سالت ءمىنىپ شابا بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەستىگى تۇسىنىكتى. اڭكى-تاڭكى الەم دە ارا-تۇرا رۋحاني ازىقپەن الدەنىپ العى­سى كەلىپ تۇرادى. ءابىش عۇلاما تىلىمەن ايتقان­دا «جانىن قيناماي جاراتىلىپ، جانىن قيناماي جوعالا سالاتىن مايمىل ءومىر» قازاقتىڭ قانىندا جوق. قازاقتىڭ قانىندا سان بۇلاقتانا اعىپ جاتقان مارت­تىك بار. الپىس ەكى تامىرىڭنىڭ بويىن­دا مىگىرسىز جۇگىرىپ جۇرگەن اتا-سالت، انا-نارت بار. ونىڭ بار ەكەندىگىن ءابىش عۇلامانىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ دە ءار قيمىلىنان كورەمىز.

بالالىق جانە جاستىق شاقتاعى جا­عىم­­دى وقيعالار ءبىزدىڭ سانامىزدا ساق­تالىپ قال­عان وقيعالاردىڭ ىشىن­دە­گى وزىندىك برەندتەر دەر ەدىك. وسى «وقيعا-برەندتەر» ەرەكشە دارىندى ادام­­داردىڭ ساناسىندا تەرەڭ ويلاردى قا­لىپ­تاستىرۋعا سەبەپشى بولا­دى. ياعني، بۇل «وقيعا-برەندتەر» تىڭايتقىشتار قىزمەتىن اتقارادى. اقىل-ويى تولىسا، بويداعى دارىنى تامىر جايا باستاعاندا قالامگەر سول «وقيعا-برەند­تەر­دى» وزىندىك مەتافورالارعا نەمەسە قانداي دا ءبىر ويدى جەتكىزۋدىڭ ءادىسى رەتىندە كورسەتە الادى. تىڭ تەڭەۋلەر تابۋعا سەبەپشى بولادى. ءابىش كەكىلباي ۇلى شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىگى وسىنداي ناردەن تامىر تارت­قان. ءار شىعارماسىنداعى جەتى قات تەرەڭ­دىك­تەن لاۋلىكتەي كوركەمدەپ شىعا­را­تىن وي شو­عىر­­لارى سانا-سەزىمىڭە قىران-قانات بولىپ، تار بولمەڭنەن كەڭ جاي­لاۋ­عا الىپ شىققانداي اسەر بەرەدى.

راس، قازىرگى ادەبيەت تە، ول تۋرالى اقپا­­رات­­تار دا سۋىت جۇرەدى. سۋىت وقىلا­دى. قىسقا قايىرىلادى. بىراق سول سۋىت ءجۇ­رىس پەن قىسقا قايىرىم ىشىن­دە­گى قى­رىق بۇ­رىم تىرشىلىككە، ءبارىبىر، توق­سان تاراۋ امال كەرەك. ونى كوركەم ادەبيەت اقتا­ر­ماساڭ، قايدان الاسىڭ؟ ال كور­كەم ادە­بيەتكە اسىعىستىق جۇرمەيدى. اسى­عىس­­تىق جۇرمەيتىن ءابىش الەمى دە وي ۇش­قىر­­­لىعىنا ماشىقتاندىرادى. سانانى سال­­عىرت­­تىقتان ارىلتادى. عارىش­قا سام­عا­­تا­دى. ياعني، ءابىش الەمىن – جان­دۇن­يە اكادەميا­سى دەسەك بولادى.

بىراق تسيفرلى داۋىرگە جاندۇنيە اكا­دە­مياسى كە­رەك پە ءوزى؟ تسيفرلى دا­ۋىر­گە وي­لى­لىق كەرەك پە؟ كەرەك بولعاندا قانداي. گۋمانيتارلىق عىلىم تۇرعىسىنداعى تسيفرلىلىق دەگەنىمىز – بۇل ەكىنىڭ ءبىرى ەمەس-اۋ، مىڭنان ءبىرىنىڭ وي-لابيرينتىنە ورالا بەرمەيتىن تۇجىرىمدار شوعىرى. ادامزات وي-تۇجىرىمداردى ساناسىندا ساقتاپ، عاسىرلار­دىڭ كەرۋەنىنىڭ ەڭ ماڭىزدى جۇگى ەتىپ وسى كۇنگە دەيىن جەتكىزدى. ارينە، كەرەك بولعان سوڭ. ارينە، «تسيفرلى» بولعان سوڭ. ءبىر تۇجىرىمنىڭ ءوزى وي-ساناڭداعى وزىڭە دە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءبىر نۇكتەنى باسىپ قالادى دا، ول سان تارماقتالعان وي-عارىشىنا قاراي تارتا جونەلەتىندىگىن بىل­گەن­دىكتەن. تۇجىرىمداردىڭ ادام سانا­سىن­­دا فوتوندار سياقتى اسا جىلدام­دىق­پەن «ساۋلەلەنە» جونەلەتىن قاسيەتى بار ەكەندىگىن بىلگەندىكتەن. ال ءابىش الەمى – وسىنداي تۇجىرىمداردىڭ كەنىشى: «تاريح قانمەن جازىلىپ، قانمەن تۇزەتىلەدى»، «وتكەنگە وكپە جۇرمەيدى، ...وتكەنگە تەك تاۋبە جۇرەدى»، «ادامدى ادام ەتكەن – كىتاپ، ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا»، «زا­مان­عا تاڭ قالما – ادامعا تاڭ قال»، «ابزال­دىق تا، تۇپتەپ كەلگەندە، ازاپتىڭ ەكىن­شى اتى بولسا كەرەك»، «مۋزىكاعا ەلتى­مەي­تىن كىسى سوزگە دە تۇسىنبەيدى. بۇل – انىق!»، «كۇنى-ءتۇنى كىتاپتار اراسىندا ءومىر وتكىزە­مىن»، «ەرەۋىلگە ەلىكپە، تەك سابىرعا سەرىك بول، قارا جەردەي ءتوزىمدى، قارا جەردەي بەرىك بول!». وسىنداي جولداردى وقىپ، وي-ساناڭىز ءدۇر-ءدۇر كوتەرىلىپ، كوڭى­لىڭىز گۇل-گۇل جاپىراقتانىپ جۇرە بەرە­تىن كوركەمدىگىن سەزىنگەندە، كوركەم شىعار­ما­نىڭ نەلىكتەن «كوركەم» ەكەندىگىن، نەلىكتەن «تسيفرلى» ەكەندىگىن تۇسىنەسىز.

ادامزات ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى قا­راي كىتاپ ارقالاپ كەلە جاتىر. ءالى دە ارقا­لاپ كەتىپ بارا جاتىر. نەگە؟ ونىڭ جاۋابى وتە كەڭ. ايتا باستاعانمەن ول ەشبىر قالىڭ كىتاپتىڭ قۇشاعىنا سىيماسى انىق. ءابىش اعا سوندىقتان ء«اربىر تالانتتى شۋماق پەن پاراقتى ايرىقشا قاستەرلەيىك» دەدى. بىراق ول قازىرگى قاپتاپ كەتكەن «گرافومانيانىڭ» ناعىز كوركەم ادەبيەتتى كولەڭكەلەپ كەتۋىنەن قاۋىپتەندى. «جوق، بىزدە ادەبيەت ولگەن جوق. بىراق قازىر ول جانساقتاۋ بولىمىندە جاتىر» دەپ جازدى («تۇمار»، 2009. №3. – 126 ب.).

ادامزات ەكى اياعىن ات قىلىپ، ەكى قولىن قامشى ەتىپ، قايدا كوشپەگەن. سول ادام­زات ءبىر ورىنىندا وتىرا الماي­تىن­دى­عىم­ەن-اق قالىڭدىعى قاپ تاۋىنداي نەمەسە تەرەڭ­دىگى تىنىق مۇحيتتاي تاريح جاساپ جۇر­گەن­دىگىن بىلگەن دە جوق. ال سول تاريح­تى ولاي-بۇلاي توڭكەرىپ، ءار پارا­عى­­نان تابىلعان وزگەنىڭ دە ءىزىن تاۋىپ، وزگەنىكى دەپ وگەيسىمەي، ءبىر ادامزاتپىز عوي دەپ، ونى ءبىلۋ بورىشىمىز عوي دەپ، سانادا ءسۇزىپ، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ اسقان قابىلەتىمەن حاتتاپ-حاتتاپ ايتا جونەلەتىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنداي مۇحيت-ءبىلىم ادامدى كورگەندەر دە بار، كورمەگەندەر دە بار. قالامگەردىڭ «دالا باللادالارىندا» توپتالىپ بەرىلگەن اڭىزعا قۇرىلعان پوۆەستەرى گەرمانيادا نەمىس تىلىندە جارىق كورگەن كەزدە، نەمىس حالقىنان شىققان ي.كانتتى، ي.فيحتەنى، ف.شەللينگتى، گ.گەگەلدى، ل.فەيەرباحتى جانە دە باسقا وي-جۇلدىز­دا­رىنىڭ جاڭاشىل تۋىندىلارىن وقىپ، تالعامپازدىقتىڭ شىڭىنا شىققان نەمىس وقىرماندارىنىڭ ءوزى قازاق جازۋشىسىنا تاڭدانا قاراعانىن بىلەمىز. نەمىستىڭ بەلگىلى ادەبي سىنشىسى، فيلوسوف كلاۋس شنايدەر ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرا­لى جاساعان بايانداماسىن ء«سىزدى ءوز كوزىم­مەن كورە العانىما قۋانىشتىمىن، كەكىل­با­ەۆ» دەپ اياقتاعان ەكەن. ول، شىنىندا دا، وسىلاي ايتىلۋعا ابدەن لايىقتى تۇلعا.

2009 جىلى جازۋشىنىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا سول كەزدەگى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى، قازىرگى قازاق­ستان پرەزي­دەن­تى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «تۇمار» جۋرنالىنا جازعان شاعىن ەسسە­سىن­دە «مەنىڭ اكەم ونىڭ گۋمانيتارلىق سالاداعى ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم يەسى ەكەندىگىن ءجيى ايتۋشى ەدى. ...ءا.كەكىلباەۆ قازاق رۋحىنىڭ وزىندىك كەرەمەت جيىن­تى­عى ءتارىزدى. ول قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى رە­تىندە تانىلاتىن بولادى دەيتىن» دەپ ەسكە العان ەدى. ەندى تاياۋدا عانا ءابىش عۇلامانىڭ 80 جىلدىعىنا وراي اقتاۋ قالا­سىندا وتكەن سالتاناتتى جيىندا پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ اكەسى كەمەل توقاەۆ­­تىڭ سول ايتقانى ءدال كەلگەندىگىن ء«بىز بۇگىن رۋحىن ۇلىقتاپ وتىرعان ءابىش كەكىل­باي ۇلى – ادامزاتتىق بولمىستىڭ جوعارى دەڭ­گە­يى­نە كوتەرىلگەن ءبىرتۋار تۇلعا، قازاق حال­قى­­نىڭ ۇلى پەرزەنتى» دەگەن سوزدەرىمەن ناقتىلادى.

ايتسا ايتقانداي، ارعى تەگىڭدى سەنىڭ ءوزىڭ دە بىلمەگەن بۇرىلىستاردان تا­ۋىپ اكەلىپ كورسەتەتىن شەجىرەشىلدىگىنە تاڭ­عا­لىپ وتىرعانىڭدا، جەر دۇنيەنىڭ تاريحىن، ادامزاتتىڭ ايدامال تىرشى­لىگىن­دە قاي حالىقتىڭ قايدا، قاشان قونىس­تانىپ، قازىر قايدا كەتكەندىگىن، كونە قۇر­لىق­تاردىڭ كومىلىپ قالعانداي كورىنەتىن دەرەكتەرىن دە ۋاقىت قۇمىنىڭ ىشىنەن ەكشەپ الىپ شىعاتىن مۇنداي عۇلاما سيرەك.

تانىمال جازۋشى سماعۇل ەلۋباەۆ ءبىر ماقالاسىندا ء«ابىش اعا اناداي جەردە جۋساندى توبە ۇستىندە جەلگە قارسى قاراپ، زورايىپ تۇر. ...بۇيرا شاشى قوبىراپ، ءسال قاباق شىتىپ، وزىمەن ءوزى كۇبىرلەپ تۇر ەكەن: «ەتوت ...ۆەچنىي... ميروۆوي نەۋيۋت!» دەپ ەسكە العان ەكەن. بۇل تىركەستى قازاقشالايىن دەپ ەدىم، عۇلامانىڭ ويىنا عارىشتان كەلە قالعان بۇل سوم تىركەس مەنىڭ اۋدارماشىلىق ىرقىما كونبەدى. وسى ەكپىنىمەن ەستىلسىن دەپ قاي تىلدە ايتىلدى، سول تىلدە كەلتىرىپ وتىرمىن. جالپى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قاي شىعارماسى دا ءدال سول جۇپارلى قالپىمەن اۋدارىلا قويۋى قيىن شىعار. دەگەنمەن باسقا تىلدە سول جۇپارىنىڭ جارتىسىنان كوبىرەگىنىڭ ايتىلۋىنىڭ ءوزى دە قالامگەردىڭ داڭقىن اسقاقتاتتى.

رۋحىمىزدىڭ جىلىنشىگى جىڭىشكەرىپ كەتپەس ءۇشىن بىزگە ءالى دە تالاي تالپىنىس­تار كەرەك ەكەنىن ۇعىناسىڭ. ءبىر-بىرىنە ات كو­تەر­مەس اۋىر ءسوز ايتاتىن ەمەس، ارعى­­ماق­قا مىنگىزىپ جىبەرگەندەي رۋح بەرە­تىن ءسوز كەرەك­تىگىن ويلاعاندا، وي-قيال­دىڭ وركەشى ەرتەڭ دە بيىكتەن كورىنۋىن ويلاعاندا، ابىشتەي ويشىلداردى وقىتۋ ءۇشىن ەسەيىپ قالعان بالا بىتكەننىڭ ءبارىن كىتاپحاناعا قۋىپ تىققىڭ كەلەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ادامزاتقا كەرەمەت جاي­لى قوعام ورناتۋ مىندەتى تۇر. ادام جار­ىق دۇنيەگە تەك قانا جاعىمدى نيەتپەن كەلەدى. ال جاعىمسىزدىق نيەتتەرى باسقالاردىڭ جاعىمسىز ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ كەسىرىنەن ويانادى. «مەنىڭ پايىمداۋىمشا، – دەيدى ءابىش عۇلاما، – ادامزات شىن مانىندەگى دەموكراتياشىل، ادامگەرشىلىگى مول قوعامدا ءالى ءومىر ءسۇرىپ كورگەن جوق» ء(ا.كەكىلباەۆ. ءداۋىر داۋىسى. 27 ب.). وسى سويلەمگە نازار سالساق، الەمدەگى ەڭ دەموكراتياشىل دەگەن مەملەكەتتىڭ ءوزى بۇل دەڭ­گەيگە جەتپەگەندىگىن ايتادى جازۋشى. جان دۇنيەمىزدەگى دەموكراتيا سەزى­مى­نە قولدان جاسالعان قوعامنىڭ قول جەت­كىزە قويۋىنىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەن­دىگىنە سىلتەمە جاسايدى. دەمەك، ول ناعىز دەموكراتيالىق جانە ادامگەرشىلىك يدەياسىن ۇستاناتىن قوعام ورناتۋ جولىن ىزدەۋ ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان ۇلى مىندەت ەكەندىگىنە سىلتەمە جاسايدى. قاتەلىك قاي جەردەن باستالادى؟ قاتەلىك «بولدىم، تولدىم» دەگەن جەردەن باستالادى. دەموكراتيالىق قوعام ورناتىپ بولدىق، ادامگەرشىلىكتىك قوعام ورناتىپ قويدىق دەۋ اقش ءۇشىن دە ءالى ەرتە. تىم ەرتە. ونداي ءداۋىردىڭ انىقتاماسىن قازاق «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» دەپ ءبىر عانا ماقالعا سىيعىزعان. سول زامانعا جەتۋ – كۇللى جەر شارىنىڭ ارمانى. ءبارىن دە ادام بالاسى ءوز قولىمەن جاسايدى. ءبىزدىڭ قازاق تا ءوز بەينەتىن ءوزى جەڭىپ، ءوز تۇلعاسىن ءوزى سومداپ، ءبارىن دە ءوز قولىمەن جاساۋدا. كەلىپ كومەك بەرەتىندەي، ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «جەردەن ءمادى شىققان جوق، كوكتەن عايسا تۇسكەن جوق».

عالامدىق ۋاقىت ءۇشىن 20 سەكۋندتاي عانا بولىپ وتە شىققان حح عاسىر دا ءالى ەنتىگىن باسقان جوق ەدى. اپتىعا كىرگەن ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ، ەندى ەركىن جۇرە باستاعان شاقتا ءابىش عۇلاما ءوز ماڭگىلىگىنە اتتاندى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اكىم تا­را­زي وسىدان ون جىل بۇرىن ءابىش دوسى تۋرا­لى جازعان ماقالاسىندا وعان «عۇلاما­لىق­تىڭ مىزعىمايتىن قۇز-جارتاسى» دەپ باعا بەرىپ ەدى. سويلەپ تۇرسا دا، سويلە­مەي تۇرسا دا، ونىڭ سىرت تۇلعاسى، شىنىندا دا، ءدال سونداي كورىنىس بەرەتىن ەدى. ءوزىن ءوزى تىڭ تىڭداعانداي تىڭداپ جۇرە­تىن تىلسىم تۇلعا بولاتىن. ءبىز ەندى سول تۇل­عانىڭ تىلسىم الەمىنە قۇلاق توسىپ، «عۇلا­ما­مىز ايتقان ويلاردىڭ استارىن تاعى ءبىر زەردە­لەيىك­شى» دەپ، ونىڭ 80 جىلدىق تويى وتەتىن عا­سىر سالتاناتىنا كەلە جاتىرمىز.

 وڭايگۇل تۇرجان

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلباسى تالعات دوناقوۆتى قابىلدادى

قازاقستان • بۇگىن، 17:52

عارىشتاعى قوقىس (ۆيدەو)

ۆيدەو • بۇگىن، 13:08

ۇقساس جاڭالىقتار