قوعام • 04 جەلتوقسان، 2019

ادىلدىك ورناسا – الەۋمەت تىنىش

157 رەتكورسەتىلدى

ءوز ەلىندە ءجۇرىپ وگەيدىڭ كۇيىن كەشۋ وزەكتى جاندى وكىندىرمەي قويماسى انىق. بۇل وكىنىش بىرەۋدىڭ عانا ەمەس، تالايلاردىڭ تىنىسىن تارىلتىپ، اقىرىندا ساناسىن سىلكىسە، ء«تيىستى سىباعاسىنان جامان عانا قۇر قالادى» دەگەندەي مازمۇنداعى وي جۇيكەگە ءتيىپ، جۇرەكتى شانشىتسا، قيىن.

قوعامداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ بارلى­عىن تۇبەگەيلى شەشىپ تاستاماسا دا، وسى باعىت­تاعى قوردالانعان جاعداياتتاردى ەڭسەرۋگە بارىن­شا كۇش سالۋ، قانداي تۇيتكىل بولسا دا سونى شەشۋگە قاتىستى ءوزىنىڭ جوسپارىن ۇسىنۋ ءوزىن الەۋمەتشىل سانايتىن مەملەكەتتىڭ باستى مىن­­دەتى بولسا كەرەك. الەۋمەتتىك مەملەكەت حا­لىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ، تۇرعىنداردىڭ قور­­دا­لانعان ماسەلەلەرىن وڭتايلى شەشۋ قا­دام­دارىمەن سيپاتتالادى. دەسەك تە، بۇل سي­پات­تاما الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ شىنايى كەلبە­تىن كورسەتە الماۋى مۇمكىن. نەگىزىندە، كۇر­دەلى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ، حالىقتىڭ كوكەيىن­دەگىسىن دەر كەزىندە ءبىلۋ، قوعامداعى ءتۇرلى توپ­تاردىڭ قاجەتىن ەرتەرەك ءتۇسىنۋ ءارى قالىپتاس­قان جاعدايعا قاراي ساۋاتتى شارالار قابىلداۋ ناعىز الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ بولمىسىن كورسەتەدى.

ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىق، از قامتىل­عان كوپ بالالى وتباسىلار، ەلىمىزدىڭ دەمو­گرافيالىق وسىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر­عان اجىراسۋلار، باسپانا، ەڭبەكاقىداعى سايكەس­سىز­دىك جايى جانە باسقا دا جاعداياتتارعا قاتىس­تى كوڭىلسىز كورسەتكىشتەر كوپتەگەن ماسەلەنىڭ قوردالانىپ قالعانىن اڭعارتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە الدىن الۋ، ءتيىستى ورگانداردىڭ جاع­دايدى ۋاقىتىندا باقىلاۋ، كورە ءبىلۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن ايعاقتايدى. وسىلايشا دەر كەزىندە قيمىلداماۋ، ياعني ماسەلەنى اسقىن­دىر­ماي ەڭسەرمەۋ ەكونوميكاعا از اۋىرلىق تۇسىرمەيدى.

قوعامىمىزداعى كوپتەگەن سالانىڭ جاي-كۇيىنە سىني كوزبەن قاراپ، ونداعى تۇيتكىلدەردى ناقتى انىقتاۋ ءىسى تىم كەنجەلەپ قالعانداي. ءتۇرلى سالالار بويىنشا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن، كۇردەلىلىگىن «ەستىرتەتىن»، «ەسكەرتەتىن»، قويا­سىن قوپاراتىن قۇرال حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعان توسىن كورىنىستەر مەن ادام شى­عىنىنا اكەلىپ سوقتىرعان وقىس وقيعالار عانا بولىپ وتىرعان سىڭايلى. قۇلاق اسۋعا، تەكسەرىپ بىلۋگە مۇمكىندىگى مول مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ءوز رەسۋرسىن ءتيىمدى پايدالانا الماي، قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقىس وقيعالار ارقىلى عانا ماسەلەگە ءمان بەرۋى، الگى كەلەڭسىزدىكتىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە عانا كۇش جۇمساۋى قىنجىلتادى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وقىس وقيعالارعا «سۇيەنىپ» قانا ءىس-قيمىل جاساۋى، شەشىم قابىلداۋى جاقسى ءۇردىس ەمەس. توسىن وقيعالاردىڭ عانا «ەسكەرتپەسىنە» قاراي قادامدار جاساۋ ءۇستىرت قابىلدانعان، ءوزىن ءوزى اقتامايتىن شەشىم­دەردىڭ پايدا بولۋىنا سوقتىراتىنىن دا قاپەردەن شىعارماۋىمىز كەرەك...

قوعامدىق كوڭىل كۇيدىڭ تومەندەۋىنە نەندەي ماسەلەلەر تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانىن سارالاپ، سونىڭ ناتيجەسىنە قاراي ناقتى ءىس-قيمىلعا كوشۋ قاي مەملەكەت ءۇشىن دە ماڭىزدى. بۇل جەردە قوعامدىق كوڭىل كۇيدىڭ دەڭگەيىن ولشەيتىن مەملەكەتتىك «بارومەتر» ۇلكەن مانگە يە. مۇنداي «بارومەترى» دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن مەملەكەت قاۋقارسىز كەلەدى. سوندىقتان بىزگە وسى مەملەكەتتىك «بارومەتردىڭ» (ەگەر بار بولسا) ۋاقىت تالابىنا ساي جۇمىس ىستەۋىن قام­تاماسىز ەتۋ كەرەك. ايتپەسە «جاۋىردى جابا توقۋ»، ءبارىن جاقسى دەپ كورسەتۋ شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەندە بەرەكەنى قاشىرادى.

ءبىز جوعارىدا جالپىلاما جاعدايعا توقتال­دىق. دەگەنمەن، وسى ارادا بۇگىندە حالىق­تىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ، ەلدىڭ كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتىپ تۇرعان، قانشاما رەت قوعام، باق تاراپىنان ايتىلسا دا مەملەكەتتىك ورگاندار جاعىنان شىنايى اقپاراتقا سۇيەنگەن، جاعدايدى تۇسىندىرگەن تۇشىمدى ءسوز ارنالماي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە توقتالا كەتسەك. ول – ەڭبەكاقى تولەۋدەگى ايىرماشىلىقتارعا، ياعني ەلىمىزدەگى شەتەلدىك كومپانيالاردا ەڭبەك ەتەتىن وتانداستارىمىزعا سىرتتان كەلگەندەرگە قاراعاندا جالاقىنىڭ از تولەنۋىنە قاتىستى.

ەلىمىزدە ءتۇرلى سالالاردا باس مەردىگەر نەمەسە قوسالقى مەردىگەر رەتىندە بەلگىلەنگەن شەتەلدىك ءىرى كومپانيالار ءتيىمدى كەلىسىمشارتتار ارقىلى ءوز مامان-جۇمىسشىلارىنا جوعارى ەڭبەكاقى تولەيتىنى بەلگىلى. ال جەرگىلىكتى سۋب-قوسالقى مەردىگەر قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسشىلارى جالاقىسى ماردىمسىز قارا جۇمىستار اتقارىپ، ءوز جەرىندە وگەيدىڭ كۇيىن كەشۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە كوپتەگەن وتانداستارىمىزدىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ وتىر.

اتقاراتىن ءتيىستى مىندەتتەرى ۇقساس شەتەل­دىك جانە قازاقستاندىق ەڭبەككەرلەردىڭ جالاقى­سىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىقتى كورسە­تەتىن دالەلدەر كوپ. وسى ورايدا حالىقارا­لىق تاجى­ريبەلەرگە جۇگىنىپ، جۇمىس بەرۋشىلەر­دى «اۋىزدىقتايتىن» ناقتى تەتىكتەردى قولدانۋ ماڭىزدى. ايتپەسە شەتەلدىك كومپانيالارمەن اراداعى كەلىسىمدەردىڭ تالاپتارى مەن نورما­لارى قازاقستاندىق قوعامنىڭ «كوڭىلىن قال­دىرۋدان» تىيىلماي، الگى شەتەلدىك كومپا­نيالاردىڭ ءوز ەلدەرىنەن جۇمىسشى كۇشىن تارتۋىن جالعاستىرا بەرمەك. بۇل شەتەلدىك كəسىپورىنداردىڭ قازاقستاندىق مامانداردى دايارلاۋ، جاڭا كəسىپكە باۋلۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىنە ءجۇردىم-باردىم قارايتىنىن كورسەتەدى. سونىڭ كەسىرىنەن قوعامدىق كوڭىل كۇيدى تۇسىرەتىن اتالعان وتكىر ماسەلە قوردالانا تۇسەدى...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار