احاڭ تۋعان اۋىلدىڭ بالالارى اباي ەلىندە بولىپ قايتتى
احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ عۇمىرناماسىن زەرتتەۋگە ۇلەسىن قوسىپ, «ءبادريسافا» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى اتقارعان يگى ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ارداگەر ازامات يبراگيم اعىتاي جاز شىعىسىمەن جانگەلدين اۋدانىنداعى بايتۇرسىنوۆ جانە ىزبان اۋىلدارىنا كەتتى. بۇل ەكى اۋىلدىڭ اراسى سەگىز شاقىرىم عانا. ەكەۋى دە كادىمگى احاڭ – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان اقكولدىڭ جاعاسىندا جاتىر. بۇل ءوڭىر اۋدان ورتالىعى تورعاي كەنتىنەن 100 شاقىرىم, سۋ جايىلىپ كەتەتىن كوكتەمدە 170 شاقىرىمعا قاشىقتاي تۇسەدى. ال قوستاناي قالاسىنان شىققان جولاۋشى اقكولگە دەيىن 700 شاقىرىم جەر جۇرۋىنە تۋرا كەلەدى. يبراگيم اعانىڭ ءوزى دە وسى جەردىڭ تۋماسى, كەمەڭگەر احمەتتىڭ اتالاس اعايىندارىنان تارايدى. كوپ جىلدار اۋىلىندا ۇستاز, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى بولىپ ىستەگەن يبراگيم اعا زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ, بالالارىنىڭ قولقالاۋىمەن قوستاناي قالاسىنا قونىس اۋدارعان ەدى. بىراق ءوزى قالادا وتىرسا دا, اقكولدى ساعىنىپ جۇرەتىن ارداگەر ۇلعايعان جاسىنا قاراماستان تورعايعا ات باسىن ءجيى بۇرادى. اۋىلدىڭ, مەكتەپتىڭ جايىن ويلاپ, كەرەكتى ورىندارعا كىرىپ جۇرگەنىن بايقايتىنبىز. وسى جولى دا ول اقكولگە بەكەر بارماپتى. كانيكۋلدا جۇرگەن ەكى اۋىلدىڭ بالالارىن ۇيىمداستىرىپ, اباي ەلىنە, جيدەباي قورىعىنا اپارىپ كەلۋ ءىسىن ۇيىمداستىرىپتى. ول ءۇشىن مالىنا عانا قاراپ وتىرعان شالعايداعى اتا-انالارمەن, جەرگىلىكتى كاسىپ ۇستاعان كىسىلەرمەن سويلەسىپ, تيىندى تەڭگەگە جالعاپ, ەكى اۋىلدان ون ءۇش بالانى سوڭىنا ەرتە كەلىپتى.
– وسىدان 109 جىل بۇرىن احاڭ ابايدى ءبىر كورۋگە ىنتىق بولىپ, سالەم بەرۋگە ىزدەپ بارادى عوي. سونشا جەرگە ات ارىتىپ بارعاندا احاڭنىڭ ارمانى ورىندالماپتى, ول ۇلى اقىننىڭ قايتقانىنا ءۇش كۇندىك قۇدايىاسىن بەرىپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. وسى اڭگىمەنى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنەن ەستىگەنىم بار ەدى. احاڭ ۇرپاقتارىنا ابايدىڭ ءىزى قالعان, اۋاسىن جۇتقان جەردى كورسەتۋ مەنىڭ دە ويىمدا كوپتەن ءجۇر ەدى. سوعان بيىل تاۋەكەل ەتتىم, – دەيدى يبراگيم اعا.
ول وسى ساپاردىڭ ماڭىزى تۋرالى اڭگىمە ايتىپ, سوسىن بالالارعا قوستاناي قالاسىنداعى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەگى احاڭنىڭ, وبلىس ورتالىعىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايلارىن ارالاتتى. احاڭ تۋعان اقكول ايماعىنان ەكەنىن ەسكەرىپ, بالالارمەن اباي ەلىنە بارعاندا وزدەرىن «جاس احمەتشىلەر» دەپ تانىستىرۋدى «كەلىسىپ» العانى دا تاربيە ءتىنى ەكەنىندە داۋ جوق. ەرتەڭىنە سەمەي قايداسىڭ دەپ ءجۇرىپ كەتتى.
– استانا ارقىلى بارعان سوڭ, جولاي ەلوردانىڭ دا كورنەكتى جەرلەرىن ارالاتتىم. بۇل الىس اۋىل بالالارىنىڭ بوي جازۋىنا عانا ەمەس, ولاردىڭ وي-ءورىس كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە جاقسى بولاتىنىن كىم بىلمەيدى,– دەيدى يبراگيم اعا. ال سەمەيگە كەلگەن سوڭ, ءوزىنىڭ الدىن الا حابارلاسىپ, ۇيىمداستىرۋى بويىنشا, ابايدىڭ باس مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرى ءۇمىت ىبىراەۆانى جولباسشى ەتىپ, جيدەبايعا تارتتى. جازدىڭ جايدارلى كۇنىندە 180 شاقىرىم جول جۇرگەن اۆتوبۋستىڭ ىشىندە ءۇمىت ىبىراەۆانىڭ جەر, ەل تاريحى جونىندە ايتقان اڭگىمەسى اقكولدىك بالالار ءۇشىن تاريح ساباعىنان نەمەسە قىزىق كىتاپتان, فيلمنەن كەم تۇسكەن جوق. جولاي كۇشىكباي اسۋىنا كەلگەندە سول جەردە سىلدىراپ اعىپ جاتقان بۇلاقتان سۋ ءىشىپ, ءبىر تىنىعىپ الدى. وقۋشىلار مىنگەن اۆتوبۋس مۇنان كەيىن بورىلىگە جەتىپ, مۇحتار اۋەزوۆ مۇراجايىنا توقتادى. اباي ءوزى مەكەن ەتكەن بۇل ءوڭىردى قۇنانباي قايتىس بولعان 1886-شى جىلدان كەيىن اۋەزدىڭ وتىنىشىمەن ۇلكەن قوجا اۋلەتىنە قونىس ەتىپ بەرگەن ەكەن. قازىرگى مۇراجاي ورنىنداعى قىستاۋعا اباي تالاي رەت كەلىپ قونعان. مۇراجاي ءۇيىنىڭ تۇستىگىندە ءبىر شاقىرىمداي عانا جەردەگى اياققاراعاندا مۇحتاردىڭ كىندىك قانى تامعان. بالالار بۇل جەردە دە ءتاتتى اڭگىمەلەرگە قانىقتى. كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ عۇمىرىن بىلگەن ۇستىنە بىلە ءتۇستى.
جولدا ەڭلىك-كەبەك كەسەنەسىنە ءبىر توقتاپ, سۋرەتكە تۇسكەننەن كەيىن جيدەبايعا جەتتى. وندا اباي-شاكىرىم كەسەنەلەرىمەن قوسا وسپان, اقات جەرلەنگەن باسقا دا ءتورت شاعىن كەسەنەنى قامتىپ تۇرعان كەشەندى ارالادى. توپ جەتەكشىسى يبراگيم اعىتاي بالالاردى القاقوتان وتىرعىزىپ, كەشەن اۋزىندا وسىندا جاتقان ۇلى ارۋاقتارعا باعىشتاپ دۇعا وقىدى. جيدەباي تاريحى تۋرالى ءۇمىت ىبىراەۆا ايتقان اڭگىمەگە قانىقتى, ەسكەرتكىش سۋرەتتەرگە ءتۇستى. قوناقتار ابايدىڭ انالارى زەرە, ۇلجان بەيىتىنە ايالداپ, تاعزىم ەتتى. جيدەباي قورىعىنا كىرە بەرىستەگى اباي مۇراجايىنان العان بالالار اسەرى تىم ەرەكشە دەۋگە بولادى. مۇراجاي ديرەكتورى گۇلسارا حۇسايىنوۆانىڭ كەلگەندەردى ەلىتىپ جىبەرەتىن اڭگىمەسىن الىستان كەلگەن بالالار شىبىننىڭ ىزىڭى عانا ەستىلەتىندەي تىنىشتىقتا وتىرىپ تىڭدادى. ءبىر كاۋسار بۇلاققا كەزىككەندەي, قانىپ ىشكەندەي تاماشا اسەر بولەپ تۇردى. كورگەندى ەلدىڭ بالاسى جولىنان جىعىلىپ قالمايدى. يبراگيم اعا ۇل ت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ جارى بادريسافامەن قاتار قويعان بەينەسىن اباي مۇراجايىنا تارتۋ ەتتى.
– اباي ەلى, ول جاتقان جيدەباي تۋرالى ادەبيەت ءپانى ساباعىنان وقىدىق, تەلەديداردان دا كورگەنىمىز بار. بىراق وعان بارىپ, ۇلى اقىن ءومىر سۇرگەن, ءىزى قالعان توپىراقتى باسۋدىڭ اسەرى مۇلدە باسقا بولادى ەكەن. بۇل ساپاردان العان اسەرىمىز وتە كۇشتى بولدى. ەندى «اباي جولىن» مىندەتتى تۇردە تولىق وقىپ شىعامىن, – دەيدى جاس احمەتشىلەر توبىنىڭ مۇشەسى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ 7-سىنىپ وقۋشىسى كەنەل جارقىنباي. ءيا, جاز بويى شالعايداعى اۋىلدان شىقپايتىن بالالار بۇل ساپاردان قاناتتانىپ, تولىپ, تويىپ قايتتى. ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى جالاڭ سوزبەن ايتا بەرمەي, جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وسىلاي, ناقتى, يگى ىستەر ارقىلى ەكسە كەرەك-ءتى.
يبراگيم اعىتاي ۇيىمداستىرعان بۇل ساپار كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى سياقتى بولعانىمەن, ماڭىزدى ماسەلەنى دە ەسكە سالادى. ماۋسىم ايىندا مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجيننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىن زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «ناعىز ۇلتتىق قادىر-قاسيەت ۇلتتىق تاريحتان باستالادى» دەگەن قاناتتى ءسوز ەستىلدى. وسى وتىرىستا تاريحتى زەردەلەۋمەن قاتار, ونى وقىتۋ, ناسيحاتتاۋ ماسەلەلەرى دە ءسوز بولدى. ۇلتتىق تاربيەنىڭ ءتولباسى دا تۋعان جەر, تۋعان ەل تاريحىن ءبىلۋ بولىپ سانالادى. وكىنىشكە قاراي, تاريحتى دا, ۇلتتىق تاربيە بەرۋدى دە مەكتەپكە, ۇستازدار موينىنا ارتىپ قويعاندايمىز. بۇرىن تورعايداعى شەجىرە قارتتار ءوڭىردىڭ وتكەنىنەن جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ اڭگىمە شەرتەر ەدى. وسى يبراگيم اعىتاي جازىپ شىققان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ اۋلەتتىك شەجىرەسى ەشقانداي ارحيۆتەن الىنعان جوق, ارحيۆكە بەرگىسىز شەجىرە قارتتاردىڭ اۋزىنان جازىپ الىندى. اۋىلدىڭ وسى ءداستۇرى توزىعى جەتكەن جىپتەي ءۇزىلىپ بارادى...
يبراگيم اعاي تاعى دا تورعايعا جول شەگەتىنىن ايتتى. اقكولدىڭ جاعاسىنداعى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان ءۇيدى وسىدان بىرەر جىل بۇرىن اۋىلداستار اسارلاتىپ, قايتا تۇرعىزىپ قويعان بولاتىن. سول ءۇيدى مۇراجايعا اينالدىرۋدىڭ قامى يبراگيم اعاعا ۇيقى بەرمەيدى. وسى جازدا ۇيگە ەلەكتر سىمىن تارتىپ, ىشىنە جادىگەرلەر جيناۋدى بىتىرمەك.ۇلتىنىڭ ۇستىنى, ۇستازى احمەت تۋعان جەر, ول تۇرعان ءۇي, كەمەڭگەردىڭ اۋلەتى جاتقان تاريحي قورىم, تابيعاتتىڭ ءبىر مارجانى اقكول احاڭدى ءپىر تۇتقان ۇرپاقتىڭ ىزدەپ كەلەر تانىمدىق مەكەنىنە اينالسا دەگەن ارمان مازالايدى ارداگەردى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
