بۇگىندە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان قازاقستاندى بار جاھان بىلەدى. بيلىككە كەلگەن ساتىنەن-اق, حالىقارالىق ءبىتىم ساياساتىن باسشىلىققا العان ەلباسى الەمگە پايدا تيگىزەر قانشاما وڭ شەشىمدەر قابىلداپ, ءتىپتى مامىلەگەرلىك ءۇشىن ديالوگ الاڭىن دا قۇردى. وسى ورايدا ۇلىبريتانيانىڭ 1979-1990 جىلدارى پرەمەر-ءمينيسترى بولعان مارگارەت تەتچەر 1990 جىلداردىڭ باسىندا «قازىر الەمدە بەس-التى ءىرى جانە وتە ىقپالدى ساياساتكەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەن وعان تولىق سەنەمىن جانە ونىڭ قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان باستامالارىمەن كەلىسەمىن», – دەگەن ەدى.
ەلباسى زاماننىڭ تىنىسىن ءدوپ باسا الاتىن كورەگەن ساياساتكەر. زامان بۋىرقانعان تەڭىز بەتىندە جىلجىعان قايىق ىسپەتتى بولسا, ول باتىپ كەتپەۋى ءۇشىن ەسكەكتى ۇستار قاجىر-قايرات كەرەك-اق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىناۋ سان قيلى ساتتە ەلدىڭ ىشكى دە, سىرتقى دا جايىنا تەرەڭنەن كوز سالىپ, باعامداي الدى. ءححى عاسىر تابالدىرىقتان اتتاعان ساتتە-اق, قارقىندى وزگەرىستەر بولدى. الەم دە, ادام دا وزگەردى. تسيفرلاندىرۋ مەن جاھاندانۋدىڭ كۇندەلىكتى ادامزات تۇرمىسىنا ەنىپ كەتكەنى سونشا, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, قوعامدىق ءتىپتى بار الەم ءومىرىنىڭ سۇرانىسى وزگەرىپ كەتتى. ەل باسشىلارىنا تىڭ رەفورما قۇرۋعا جانە ولاردى كەزەك كۇتتىرمەي دۇرىس باعىتتاپ وتىرۋعا تۋرا كەلدى. بۇل تۇرعىدا تانىمال زەرتتەۋشى روي مەدۆەدەۆتىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى «وزگە باقىلاۋشىلار سىندى قازاقستاننىڭ تابىسقا جەتۋى مەن ساتتىلىگىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىرامىن. مەملەكەت باسشىسى داعدارىس جىلدارى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداپ, باعامداي الدى. ونىڭ قابىلداعان شەشىمدەرى ارقاسىندا قازاقستان باسقا مەملەكەتتەر ەڭسەرە الماعان قانشاما قاۋىپتەن امان قالدى», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. البەتتە, تەك ىشكى ساياساتىڭدى باعامداي بەرسەڭ, سىرتىڭنان كوز تاستار الپاۋىتتار بار. ەلباسى وسىنىڭ ءبارىن ۋىسىندا ۇستاپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قازاقستاندى بەيبىت جولعا باستادى. الەم ءۇشىن تەك سوعىس پەن قاۋىپتىڭ كوزى بولعان, تالاي ميلليونداردىڭ تاعدىرىن جالماعان اتوم بومباسىنان باس تارتىپ, اسا ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى شەشىمى بار جاھان ليدەرلەرىنە ۇلگى بولىپ, قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك ساياساتىنا دەگەن سەنىم پايدا بولدى. بۇل شەشىمدى اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وباما «پرەزيدەنت نازارباەۆ يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىندە الەمدەگى ۇلگىلى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى سانالادى. قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق وركەندەۋگە قول جەتكىزۋدە ۇلگى بولا الادى. بۇل قادام قازاقستاندى وڭىردەگى تۇراقتى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەپ وڭ پىكىر بىلدىرگەن ەدى. تۇڭعىش ەل باسشىمىز ءبىر حالىقتىڭ نە مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس تۇتاس الەمنىڭ, وندا تۇراتىن ادام بالاسىنىڭ ەرتەڭىنە كوز تاستادى. سەبەبى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋ سوعىس قاۋىپ-قاتەرىن كۇشەيتۋمەن قاتار, جىمىسقى ساياساتتىڭ دا قۇرالىنا اينالىپ ۇلگەرگەن ەدى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ەلباسىنىڭ وسىناۋ كەڭ جۇرەكتى قاسيەتىن «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – ساياساتتا كوپتەن, كەڭەس داۋىرىنەن كەلە جاتقان تۇلعا. مەنى قاتتى تاڭعالدىراتىنى – ونىڭ زامان تىنىسىن تاپ باسىپ تانيتىنى. بۇل قاسيەت – بۇگىنگى الەمدى ءدوپ باسىپ سەزىنە الاتىن قاسيەت وعان قايدان دارىعان؟! ول – ادال دا ءادىل. كەيبىر ماسەلەلەردى تالقىلاعاندا, ءاردايىم قاراپايىم ادامدارعا بۇل قالاي تيەدى دەپ ويلاپ تۇرادى. بۇل جەكە ادامعا, قاراپايىم وتباسىلار ومىرىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ سولاردىڭ ورنىنا ءوزىن, ءوزىنىڭ جاقىندارىن قويىپ كورىپ بارىپ, شەشىم قابىلدايدى. ول – ءوز حالقىنىڭ ءبىر بولىگى», – دەپ باعالاعان بولاتىن. ال رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دميتري مەدۆەدەۆ قازىرگى قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىندا, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك پەن وداقتاستىقتى دامىتۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وراسان زور ءرولىن اتاعان ەدى.
سيريا اراب رەسپۋبليكاسىندا ۇزاق جىلدارعا جالعاسقان سوعىس تەك ءبىر مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس الەمنىڭ تىنىشتىعى مەن بەيبىت ومىرىنە نۇقسان كەلتىرە باستادى. مۇددەلەر قاقتىعىسىپ, ساياسات قيتۇرقى ويىنعا اينالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تامىرى تەرەڭگە كەتكەن قانتوگىستى توقتاتۋ ءۇشىن تىڭ باستاما كوتەرىپ, قازاقستان استاناسىن سيرياداعى بىتىمگە كەلە الماي وتىرعان تاراپتاردى ءبىر ورتاعا جيناپ, ديالوگ قۇرۋ الاڭى رەتىندە ۇسىندى. وسىلايشا سيريا بويىنشا استانا پروتسەسىنىڭ وننان اسا راۋندى ءوتتى. تاراپتار اقىرىنداپ كەلىسىمگە كەلە باستادى, قىزۋ سوعىس ءورشىپ تۇرعان ايماقتارداعى جاعداي تۇزەلدى. بۇل پروتسەسس ءالى دە جالعاسۋدا.
ەلباسىنىڭ كەزەكتى باستاماسى بەيبىت الەمنىڭ كەڭ تىنىس اشۋىنا تاعى دا تۇرتكى بولا الدى. ۇلتىمىزعا جات اعىمنىڭ ىقپالىمەن سيرياعا كەتىپ, اداسقان وتانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋدى الەمدە العاش قولعا العان قازاقستان دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ ءوزى ازاماتتارىنان باس تارتىپ, ولاردى قوعامعا «ىندەت» تاراتار سودىرلار رەتىندە كورىپ, شەكارادان ءارى اسىرمادى. بۇل – راس. ونىڭ دالەلى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن وسى جىلدىڭ باسىندا تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان «جۋسان» گۋمانيتارلىق وپەراتسياسى. وپەراتسيا ناتيجەسىندە جۇزگە جۋىق قازاقستاندىق, ەڭ باستىسى ەش كىناسى جوق كىرشىكسىز سابيلەر وتانىنا ورالدى. ارينە ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ ءىسى زاڭ نەگىزىندە سوتتا قارالدى. بىراق تۋعان مەكەنىندە. مىنە, ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وتانداستارىمىز شەتەلدە وگەي تاعدىر كەشپەدى. سەبەبى جات اعىمعا ەرىپ كەتكەن اتا-انالارىنىڭ ارتىنان ەرگەن بالالارى بار عوي, ولاردىڭ بۇل تاڭداۋ ەركىندىگى ەمەس ەدى. ەلباسى مۇندا كەلەر ۇرپاقتىڭ دا قامىن ويلاپ, ولاردى تامۇق تاعدىر اپاتىنان ساقتاپ قالدى. وسى ارادا ء«سابيدىڭ ءبارى باقىتتى بولۋ ءۇشىن جارالعان» نەمەسە «جەسىرىن جاتقا بەرمەگەن, جەتىمىن جىلاتپاعان» دەگەن حالىق دانالىعى ويعا كەلەدى.
ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياسي ۇستانىمى تەك سىرتقى ساياساتتا عانا ەمەس, ەل ىشىندە دە وڭ باعىت تاپتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قابىلداعان ەل تاريحىنداعى ەڭ ايتۋلى دا ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى ەلوردانى الماتىدان اقمولا قالاسىنا (قازىرگى نۇر-سۇلتان) كوشىرۋ بولدى. بۇل وڭاي شەشىم بولعان جوق. الايدا ساياسي, ەكونوميكالىق, ستراتەگيالىق تۇرعىدا ەڭ ۇتىمدى شەشىم ەدى. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى مەن تىكەلەي باقىلاۋىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان قىسقا مەرزىمدە ەۋرازيانىڭ جۇرەگىنە اينالعان وركەنيەتتى استانانى تۇرعىزا الدى. ەلوردانىڭ قۇرىلىسى العاش باستالىپ, اسەم عيماراتتارى ەندى بوي تۇزەپ جاتقان ساتتە-اق, بۇل شاھار الەمدىك ساياساتتى تالقىلاپ, وڭ شەشىمگە كەلە الاتىن ورتالىققا اينالدى. جاس قالادا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ءوتىپ, جاھاندىق بەرەكە مەن بىرلىككە قازاقستان تىكەلەي تۇرتكى بولدى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جىلناماسىنا الەمنىڭ 56 ەلىنىڭ باسىن قوسقان, «استانا دەكلاراتسياسى» دەگەن اتپەن تاريحقا ەنگەن اسا ماڭىزدى قۇجات قابىلدانعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ايتۋلى ءسامميتى, 57 مۇسىلمان ەلىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ سەسسياسى, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى جازىلدى. سونداي-اق نۇر-سۇلتان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ, ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن فورۋمدارىن قابىلدادى. اتالعان حالىقارالىق جيىنداردا قازاقستان تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ يدەيالارىنا نەگىزدەلگەن الەمنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىنا اسەر ەتەتىن تاريحي قۇجاتتارعا قول قويىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ ەلوردامىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاريالانعان «ەلباسى جىگەرىنىڭ جەڭىسى» اتتى ماقالاسىنداعى (2018 جىلعى 3 شىلدە, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى) ەلباسىمىزعا بەرىلگەن باعا تۇتاس ەلدىڭ بەرگەن باعاسى ىسپەتتى: «استانا – ەلباسىنىڭ پەرزەنتى. ول – مەملەكەت قۇرۋشى ءارى عاجايىپ قالا – استانانىڭ رۋحاني اكەسى, ارحيتەكتورى. ونىڭ ەسىمى ءداۋىردىڭ ەڭ بەلگىلى, ىقپالدى جاڭارتۋشىلارىنىڭ قاتارىندا اتالادى. ول جاڭا قازاقستان مەملەكەتىن ورناتۋ كەزەڭىندە قازىرگى زاماننىڭ ەڭ دارىندى جاسامپاز رەفورماتورى رەتىندە تانىلدى».
ءيا, كوپجىلعى تاۋەلدىلىكتەن كەيىن ەگەمەندىگىن العان قازاق ەلىنىڭ ءوزى تاڭداعان استاناسىن زاماناۋي الەمدىك ساۋلەت ونەرىنە ساي قىلىپ سالۋ كەز كەلگەن ساياساتكەردىڭ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى انىق. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەرەكشە قاسيەت يەسى ەكەنىن بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى م.قاسىمبەكوۆتىڭ ەلوردانىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە دايىندىق بارىسى بويىنشا ەلباسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جۇمىس كەڭەسىنىڭ ستەنوگرامماسىن نەگىزگە الىپ جازعان «باس قالا وسىلاي باستالعان» (2018 جىلعى 18 ماۋسىم, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى), «كاك زاروجدالاس استانا» (18 يۋنيا 2018 گودا, «كازاحستانسكايا پراۆدا»), «باس قالا وسىلاي باستالعان» (2018 جىلعى 19 ماۋسىم, «ايقىن» گازەتى), «كاك زاروجدالاس استانا» (19 يۋنيا 2018 گودا, ي «ليتەر») اتتى ماقالاسىنداعى مىنا جولدار دالەلدەي تۇسەدى: «ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تەرەڭ ءبىلۋ, اۋديتوريانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ, سەنىم احۋالىن قالىپتاستىرۋ, ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاي ءبىلۋ جانە قۇبىلمالى جاعدايدا جەدەل جول تابۋ سياقتى قاسيەتتەردى يەلەنگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىن تەك ساياسي جەتەكشى, ديپلومات, مەنەدجەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ومىرلىك تاجىريبەسى مول ادام رەتىندە تانىتادى».
ەلباسىمىزدىڭ تاعى ءبىر باستاماسى – قازاقستاننىڭ الەۋەتى مەن كۇش-قۋاتىن, كەمەل كەلەشەگىن الەمگە تانىتقان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ بولدى. كورمە – جاھاندىق ماسشتابتاعى ءىرى ءىس-شارا, ونى تەك وتكىزىپ قويۋ جەتكىلىكسىز, حالىقارالىق كورمە ارقىلى مەملەكەتتىڭ ۇستانىمى مەن ناقتى كوزقاراسى كورىنەدى. قازاقستان قاشاننان «جاسىل» ەكونوميكانى قولدايتىن مەملەكەت. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلوردادا «بولاشاق ەنەرگياسى» اتاۋىمەن كورمە عيماراتى بوي تۇزەپ, ەگەمەن ەلدىڭ استاناسىنا كورىك قوسىپ, ۇستانىمىن تاعى دا بەكەمدەدى. جاس قازاقستان ءۇشىن ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ ۇلكەن جەتىستىك. سەبەبى وسى ۋاقىتقا دەيىن جوعارىدا اتالعان ايتۋلى ءىس-شارانى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى عانا وتكىزگەن بولاتىن. حالىقارالىق بىتىمگەرلىك پەن بەيبىت ءومىر جولىندا قازاقستان تاعى دا بوي كورسەتتى. وسى ورايدا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ «مەن پرەزيدەنت مىرزاعا ەكسپو-2017 ارقىلى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا جاھاندىق ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى كورەگەندىگى مەن كوشباسشىلىعى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءوزارا قۇرمەت پەن ورتاق مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن اقش پەن قازاقستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ ءارى قاراي نىعايا تۇسەتىنىنە ۇمىتتەنەمىن», دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەكسپو قالاشىعىندا بولاشاقتا نۇر-سۇلتان قالاسىن الەمگە تانىمال قارجى ورتالىعىنا اينالدىراتىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ دا اشىلعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
وسى ارادا ايتارىمىز, ەگەر بۇگىندە ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن اسەم ەلوردامىز بولماسا, قازاق جەرىندە جوعارىدا اتالعان كۇللى الەمدى تاڭعالدىرعان ايتۋلى فورۋمدار وتەر مە ەدى؟! سوندىقتان بۇگىنگى بۋىن ەمەس, بولاشاق ۇرپاق تا وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ەلىمىز ءۇشىن اسا قيىن جىلدارى جوعارعى كەڭەستىڭ الدىندا استانانى سارىارقاعا اۋىستىرۋدىڭ ەل دامۋى ءۇشىن قاجەتتىلىگىن دالەلدەي العان, دالەلدەپ قانا قويماي قازاقستان استاناسىن قىسقا مەرزىمدە سالدىرا العان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قايراتكەرلىگىن ءبىلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
قازاقستان – تالاي تاعدىرلاردى ءبىر ورتاعا بىرىكتىرگەن كوپۇلتتى مەملەكەت. ەلباسى كوپۇلتتى ەلدى ەش كيكىلجىڭ, داۋ-دامايسىز باسقارۋدىڭ تىڭ ۇلگىسىن بار عالامعا تانىتا الدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى الەم جۇرتشىلىعىنا ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, قازاق ەلىندە ءار ۇلت وكىلىنە قۇرمەت تانىتىلاتىنىن, ەركىندىك پەن دەموكراتيانىڭ بارىن كورسەتىپ, زايىرلى مەملەكەت قۇرا الدى. تالاي مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتى ۇلتارالىق قاقتىعىستار سالدارىنان قىرعي-قاباق تارتىسقا ۇلاسىپ جاتقاندا, قازاقستان ۇلى ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن قاعيداتىن ۇستاناتىنىن دالەلدەدى. قازىرگى زاماندا دىنارالىق كيكىلجىڭ سالدارىنان ازامات سوعىسىنىڭ وتى تۇتانىپ, الەمگە لاڭكەستىكتىڭ قاۋپى تونگەنىن كورۋدەمىز. وسى تۇستا ەلباسى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتىپ سالماقتى شەشىم قابىلداعان ساتتەگىدەي, تاعى ءبىر الەۋەتتى قادام جاسادى. ەلىمىز ەڭسەسىن ەندى تىكتەپ جاتقاندا ەش سەسكەنبەي, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزىپ, بارلىق ءدىن وكىلدەرىنىڭ كوشباسشىلارىن ەلوردانىڭ تورىندە سۇحبات قۇرۋعا جيناي الدى. ءبىر-بىرىمەن جاعا جىرتىسىپ, جىلدار بويى وشتەسۋمەن ىمىراسىزدىقتان كوز اشپاي كەلە جاتقان بىرقاتار ءدىن وكىلدەرى ءبىر-بىرىمەن قول الىسىپ, پىكىرلەسە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ارينە, بۇل دىنارالىق قاقتىعىستاردى تۇبەگەيلى جويىپ جىبەردى دەگەندى بىلدىرمەيدى, دەگەنمەن بەيبىت ءومىردىڭ ءبۇر جارۋىنا ەلەۋلى ۇلەسىن قوستى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان, ەلباسىمىز ايقىنداپ بەرگەن سىرتقى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا قايراتكەرلىگىمەن تانىلعان ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ «ەلباسى باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن سەزد بۇگىندە ءار ءۇش جىل سايىن شاقىرىلاتىن بىرەگەي دىنارالىق ديالوگ الاڭى رەتىندە بەرىك قالىپتاستى. فورۋم حالىقارالىق احۋال ۋشىعىپ تۇرعان قازىرگى ۋاقىتتا دۇنيە جۇزىندەگى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ اراسىن جالعاپ, دىنارالىق توزىمدىلىك پەن ىنتىماقتى نىعايتۋدا تەڭدەسسىز ءرول اتقارىپ كەلەدى. سوندىقتان ەل ىشىندەگى كونفەسسياارالىق كەلىسىمگە ارقاۋ بولۋىمەن قاتار, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا الەمدەگى كۇللى دىندەردىڭ بەيبىتسۇيگىش بولمىسىن سىڭىرە بىلگەن جيىننىڭ حالىقارالىق ماڭىزى ەرەكشە», دەگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى «قايتا قۇرۋدىڭ» كەرى سالدارىنان پايدا بولعان قاقتىعىستاردى جويۋ بويىنشا بىتىمگەرشىلىك جۇمىستار اتقاردى. وسىنى ءتۇبىمىز ءبىر ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ مىنا سوزدەرى دالەلدەگەندەي: «ايماقتاعى بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان قازاقستان باسشىلىعىنىڭ جۇيەلى دانا ساياساتى كوبىنە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدى كوزدەيدى. قازاقستان تۇعىرى بيىك, تەگەۋرىنى مىقتى مەملەكەتكە اينالدى. سوندىقتان دا ايماقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە قازاقستاننىڭ ءرولى مەن ماڭىزى ارتا تۇسۋدە, ال ءبىز بۇل مەملەكەتتىڭ جەتىستىگىنە ارقاشان دا قۋانىشتىمىز».
تاۋەلسىزدىكتىڭ قيىن ءداۋىرىنىڭ باستاپقى جىلدارىندا ەل ەكونوميكاسى كۇيرەۋ جاعدايىندا تۇردى, ءىس جۇزىندە بارلىق ءىرى ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ قالدى. ينفلياتسيا بىردەن ءوسىپ كەتتى, جۇمىسسىزدىق كوبەيدى. ەل «جابايى كاپيتاليزمگە» ەندى. تاۋەلسىز قازاقستانعا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساپالى ءبىلىمى بار كاسىبي كادرلار وتە قاجەت بولدى. جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزىپ, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ كەرەك بولدى. ءتىپتى ەڭ تاجىريبەلى باسقارۋشىلاردىڭ جاڭا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پروتسەستەردى قالاي باسقارۋ, ەگەمەن مەملەكەتتى قالاي قۇرۋ تۋرالى تۇسىنىگىنىڭ ءوزى بۇلدىر بولاتىن. وسىنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ لايىقتى بولاشاعىن بولجاۋ قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ازامات نۇرسۇلتان نازارباەۆقا عانا بۇيىردى.
عۇلاما عالىم, كەمەڭگەر ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن اتالى سوزىمەن ۇندەس ەلباسىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تالانتتى جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا ارنالعان «بولاشاق» ستيپەندياسى – قازاقستاننىڭ سەنىمدى ستراتەگيالىق تاڭداۋى بولدى. دۇنيە جۇزىنە تانىلعان قازاقستاندىق برەندكە اينالعان «بولاشاق» باعدارلاماسى تۋرالى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا بىلاي ەسكە الادى: ء«بىزدىڭ بولاشاقتى بولجاۋ مەن ستراتەگيالىق كورەگەندىگىمىزدىڭ ءبىر ۇلگىسى – 1993 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا بەكىتىلگەن «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى بولدى. مەملەكەتتىڭ قارجىلىق جاعدايى ەلەۋلى شىعىنداردى اۋىرسىناتىنىنا قاراماستان, مەن ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ, ەڭ لايىقتى دەگەن جاس قازاقستاندىقتاردى الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتۋعا قاجەتتى قارجى بولۋگە پارمەن بەردىم. مەنىڭ ويىمشا, ەلدى دامىتۋدا جانە ونىڭ گۇلدەنۋىنە اۋقىمدى ۇلەس قوسۋدا جەتەكشى ءرول اتقارۋعا ءتيىستى زياتكەرلەر شوعىرى سولاردان قالىپتاسۋعا ءتيىستى بولاتىن».
وسىدان تۇيەر وي: XIX عاسىردا ۇلى اباي «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر, تالاي قازاق بالاسى...», – دەپ جىرلاپ, جاستاردى مەكتەپتە ءبىلىم الۋعا شاقىرسا, XX عاسىردىڭ باسىندا الاش زيالىلارى ماسكەۋ مەن پەتەربوردىڭ بەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, مەملەكەتتىك دۋماعا سايلانىپ, ەلىنىڭ ازاتتىعىن ويلادى. ال XX عاسىردىڭ اياعىندا ء«ححى عاسىر – ءبىلىم باسەكەلەستىگى عاسىرى», دەگەن ۇستانىمنىڭ اۆتورى ەلباسىمىزدىڭ ارقاسىندا امەريكا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيا جانە باسقا دا شەت مەملەكەتتەردىڭ الەم تانىعان ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم العان تاۋەلسىز قازاقستان جاستارى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, عىلىم جانە تەحنيكا سالالارىندا جۇزدەگەن عىلىمي ازىرلەمەلەر مەن ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋدە.
ەلىمىز ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن وسىدان 28 جىل بۇرىن ەلباسىمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا قابىلدانعان «قازاق كسر پرەزيدەنتىن سايلاۋ تۋرالى» زاڭ بويىنشا وتكەن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ وتكىزىلگەن اتاۋلى كۇن – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى مەرەكەسىن اتاپ وتەدى. ن.ءا.نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا «وسى تاريحي سايلاۋدىڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە قاراي جاساعان شەشۋشى قادامى بولعانىن» اتاپ وتكەن بولاتىن. ويتكەنى ساياسي كۇنتىزبەدە ول زاڭدى جانە سيمۆولدىق تۇرعىدا تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ۇلاسادى.
سونىمەن قاتار 1991 جىلعى 1 جەلتوقساننان باستاپ تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار جىلدارى وتكەن بارلىق جالپىحالىقتىق تىكەلەي سايلاۋلاردا قازاقستاندىقتار تۇراقتىلىق پەن ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋدى تاڭداپ, داۋىستارىن تۇگەلدەي نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەردى. ياعني, وسى جىلدارى ەل مەن ەلباسى ەگىز ۇعىم بولىپ كەتتى. ەلباسىمىز ىرگەسى بەرىك, وزەگى مىقتى, قۋاتتى مەملەكەت قۇردى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرساۋىنان شىققان قازاقستان كۇللى الەم مويىنداعان بەدەلدى ەلگە جانە بەيبىتشىلىك بەلدەۋىنە اينالدى. تۇراقتىلىقتىڭ, تاتۋلىقتىڭ, تۇتاستىقتىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولدى. ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلاعان ەلباسى ەسىلدىڭ بويىنا جاڭا ەلوردامىزدى ورناتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ۇسىنۋىنىڭ ناتيجەسىندە رۋحاني باي مۇرالارىمىز زەردەلى ۇرپاقتىڭ زەيىنىن اشىپ, كونە تاريحتى قايتا جاڭعىرتتى. وسىنىڭ ءبارى تەڭدەسسىز تۇلعانىڭ تەگەۋرىندى ىستەرى ارقىلى جۇزەگە اسقانىن دانا حالقىمىز جاقسى بىلەدى. وسى ارادا, م.قاسىمبەكوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2014 جىلعى 21 ماۋسىمداعى سانىندا جاريالانعان «باستاۋ» اتتى ماقالاسىنداعى مىنا ءبىر دايەكتى سوزدەردى كەلتىرگىم كەلەدى: «ادام ۋاقىتتى تاڭدامايدى, ول تەك ۋاقىتپەن بىرگە تىنىستايدى. الايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇكىل ساياسي ءومىربايانى بەلگىلى دارەجەدە بۇل ناقىلدى جوققا شىعارۋمەن كەلەدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندە ول وزىنە بەرىلگەن جاعداياتتار جۇيەسىنىڭ اۋقىمىمەن شەكتەلىپ قالماي, تاعدىردىڭ جازعانىنا سەنىپ, سونىڭ ىرقىنا ەنجار ىلەسىپ كەتە بەرمەدى. كەرىسىنشە, ول قالىپتاسقان جاعدايعا كونبەي, بۇلقىنىس تانىتىپ, بولمىستى ءوزى بەلسەنە قالىپتاستىرا وتىرىپ, اسا قولايسىز جاعدايدا جانە ءىس جۇزىندە تاقىر جەردە جاڭا مەملەكەت ورناتۋمەن قاتار, رەسپۋبليكانى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تولىققاندى ءارى بەدەلدى مۇشەسى دەڭگەيىنە كوتەرە الدى».
دەگەنمەن وسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇلى تۇلعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ الەمدە تەڭدەسى جوق تاريحي شەشىم قابىلدادى. ەلباسىمىز ءوز ەركىمەن مەملەكەت باسشىسى وكىلەتتىگىن توقتاتتى. بۇل تاعدىرلى شەشىم جاھاندىق دەڭگەيدە, تاريحي اۋقىمدا تانىلعان ساياسي قايراتكەردىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن پاراساتتىلىعىن الەمگە تاعى دا تانىتتى, مويىنداتتى.
وسىلايشا ەلباسى ءىس جۇزىندە تاۋەلسىز ەلدەگى ساياسي باسقارۋ مەن ساباقتاستىقتىڭ مۇلدە جاڭا, وزىق ۇلگىسىن جاساپ بەردى. مەنىڭ ويىمشا, قازىر دە, الداعى ۋاقىتتا دا ەلباسىمىزدىڭ بۇرىن-سوڭدى الەمدىك ساياساتتا قايتالانباعان وسى شەشىمى لايىقتى باعاسىن الا بەرەدى جانە بولاشاقتا بيلىككە كەلەتىن مەملەكەت باسشىلارى ءۇشىن تۇراقتىلىقتى, ساباقتاستىقتى ساقتاۋ فورمۋلاسى بولىپ قالا بەرەدى. ەلباسىنىڭ وسى شەشىمى جاھان ليدەرلەرى مەن ساراپشىلارىن تاڭداي قاقتىردى. ەلباسىنىڭ سالىپ كەتكەن جولىن, بىتىمگەرلىك ساياساتىن ساباقتاستىقتى نەگىزگە العان قازىرگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جالعاستىرۋدا. قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇڭعىش پرەزيدەنت سالىپ كەتكەن سارا جولدى جالعاپ قانا قويماي, ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتسيونالدى رەفورما مەن ۇلت جوسپارىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى. قازاقستاننىڭ جاھاندىق ارەناداعى بىتىمگەرلىك ميسسياسى مەن ءيميدجى سول قالپى ساقتالدى. ىشكى ساياساتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن تىڭ رەفورمالار مەن باستامالار كوتەرىلۋدە. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وسى جىلى قازاقستان حالقىنا جاريالاعان العاشقى جولداۋىندا زامان تالابىنا ساي ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋدىڭ, حالىقپەن تىعىز بايلانىس جاساۋدىڭ, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتىپ, ەركىن قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىرقاتار تەتىگىن اتاپ كورسەتتى. «ەل بىرلىگى – ونىڭ ارالۋاندىلىعىندا», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ جولداۋىندا. ەلباسىنىڭ «ەل بىرلىگى – ەڭ اسىل قاسيەت» دەگەن ءسوزىن تۋ ەتكەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ىنتىماق پەن بەرەكە-بىرلىككە نەگىزدەلگەن قازىرگى ساياساتى ەل دامۋىنا ودان ءارى تىڭ سەرپىن بەرۋدە.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل ەگەمەندىگىن بەكەمدەۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگى «قازاقستان جولى» جانە «نازارباەۆ مودەلى» دەگەن اتقا يە بولدى. بىرەگەي ليدەردىڭ سارابدال شەشىمدەرى تۇتاس ۇلتتى ۇشپاققا شىعارا الدى. وسى ارادا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى گەرمانيانىڭ كۇندەلىكتى «فرانكفۋتەر الگەيمانە تسايتۋنگ» باسىلىمىندا جاريالانعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۋرالى مىنا جولداردى كەلتىرگىمىز كەلەدى: «كەڭەس وداعىنىڭ ىقپالدى ساياساتكەرلەرىنىڭ ىشىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەڭ تارتىمدى ساياساتكەر دەۋگە بولادى. ءوزىنىڭ سىرت كەلبەتىمەن, ءارى سويلەۋ مانەرىمەن نازار اۋدارتىپ قانا قويماي, ساياساتكەرلەر ىشىندە بىردەن كوزگە تۇسەتىن ەرەكشە قۇبىلىس يەسى».
بۇگىندە ەلباسى ءوزىنىڭ مامىلەگەرلىك ميسسياسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. كۇنى كەشە عانا ەل جۇرەگى نۇر-سۇلتاندا وتكەن استانا كلۋبىنىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇگىنگى جاھاندىق ساياساتتا ءتۇيىنى شەشىلمەي تۇرعان ۋكراينا مەن رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا مەن سولتۇستىك كورەيا اراسىنداعى ماسەلەگە توقتاۋ سالۋدى اتاپ كورسەتىپ, قازاقستاننىڭ مامىلە الاڭى بولۋعا دايىن ەكەندىگى تۋرالى باستاما كوتەردى. ەگەر تاراپتار ەلباسى ۇسىنىسىنا كەلىسەر بولسا, قازاقستان ساياسي شيەلىنىستىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتەر كەزەكتى كەلىسسوز الاڭى بولماق. سونىمەن قاتار يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق الەۋەتتەن باس تارتقان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءار ەكى جىل سايىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق سامميت وتكىزۋ تاجىريبەسىن قايتا جانداندىرۋدى جانە قازاقستاننىڭ وسىنداي سامميتتەردىڭ ءبىرىن ءوز استاناسىندا قابىلداۋعا دايىن ەكەندىگى تۋرالى باستاماسى دا ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك ۇستانىمىن بارشا الەم الدىندا ايشىقتاي تۇسەدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قالانعان ءاربىر كىرپىشىندە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولتاڭباسى بار. تەك ەل ىرگەسىن مىعىم قالاۋدا ەمەس, حالىقارالىق ساياساتتا دا قاجىرلى ساياساتكەردىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور. ونى بار جاھان ليدەرلەرى مويىندادى. ءبىتىم مەن مامىلەگە قۇرىلعان ساياسات, جاڭا ەلوردا – وركەنيەت پەن كەلىسىمنىڭ ورداسى, تاۋەلسىز قازاقستان – تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن نەگىزى نىق مەملەكەت. ال ەلباسى بىرەگەي ساياساتكەر. ۇلى قازاق حاندارىنىڭ بىتىمگەرشىلىك جولىن جالعاپ قانا قويماي, اسقاق ارماندارىن ورىنداعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاريحتى عانا ەمەس, جاڭا زامان تىنىسىن دا جاڭعىرتتى.
وسىدان ون بەس جىلداي بۇرىن قازاقستان حالقىمەن بولعان تەلەەفيردە ەلباسىمىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەياسى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالعا «ۇلتتىق يدەيانى بارلىق قازاقستاندىق بىردەي قابىلدايتىن بولۋى ءتيىس. 75 جىل بويى كوممۋنيستىك يدەيامەن ءومىر سۇردىك. بۇگىنگى مەملەكەتىمىزدى قۇرۋشى قازاق حالقى. قازاق باسقا جەردە وسكەن دە, ونگەن دە جوق. ءبىز ەشقايدان كوشىپ كەلگەنىمىز جوق. قازاق ەلىنىڭ, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى – ول ءبىرىنشى يدەيا. مۇنى بولاشاق ۇرپاقتىڭ قولىنا تاپسىرۋعا ءتيىسپىز. ۇلتتىق يدەيانىڭ تاعى ءبىر تىرەگى – ەل ەكونوميكاسىن باسەكەلەستىككە ساي مىقتى جاساۋ. ءۇشىنشى يدەيا – ەلدىڭ بىرلىگى. وسى ءۇش ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە قازاقتىڭ ءتىلىن, قازاقتىڭ ءداستۇرىن باسقا حالىقتى رەنجىتپەي شەشەتىن بولساق, وسى ءۇش سالادان باسقا قانداي يدەيا كەرەك», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. ولاي بولسا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭگىلىك ۇلى يدەيالارى تاۋەلسىزدىك رۋحىمەن ءوسىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى ءۇمىتى, سەنىمدى سەرىگى بولىپ تابىلاتىن جاس بۋىننىڭ بويتۇمارى بولۋى ءتيىس ەكەنى ءسوزسىز.
ءامىرحان راحىمجانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
