ەلىمىزدى دوستىق پەن بىرلىك كوركەيتەدى
سارسەنبى, 2 مامىر 2012 8:04
جاقىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىح سەسسياسى بولىپ وتكەنى بەلگىلى. وسى فورۋم قارساڭىندا ءبىز اسسامبلەيادان ماجىلىسكە سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى – نادەجدا نەستەروۆاعا جولىعىپ, از-كەم اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەدىك.
– نادەجدا دميتريەۆنا, اسسامبلەيانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءرولى قانداي دەپويلايسىز؟
سارسەنبى, 2 مامىر 2012 8:04
جاقىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىح سەسسياسى بولىپ وتكەنى بەلگىلى. وسى فورۋم قارساڭىندا ءبىز اسسامبلەيادان ماجىلىسكە سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى – نادەجدا نەستەروۆاعا جولىعىپ, از-كەم اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەدىك.
– نادەجدا دميتريەۆنا, اسسامبلەيانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءرولى قانداي دەپويلايسىز؟
– تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا كوپ ۇلتتى قازاقستاننىڭ الدىندا ەل ازاماتتارىنىڭ ەركى مەن قۇقىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دەموكراتيالىق تەتىكتەرىن دامىتۋ مىندەتى تۇردى. بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق توزىمدىلىكتىڭ قازاقستاندىق مودەلى الەمدە تانىلعان «قازاقستاندىق دامۋ جولىنىڭ» بولىنبەس ءبىر قۇرامداسىنا اينالدى. 1995 جىل ەل پرەزيدەنتى ن.ا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ نەگىزى قالاندى. بۇل قوعامدىق ينستيتۋت ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىندە تۇبەگەيلى رەفورمالار ءجۇرىپ جاتقان كەزدە قۇرىلدى. ال قحا باستاماسىمەن جاڭا كونستيتۋتسيا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانىپ, سونىڭ ارقاسىندا ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسى دەموكراتيالىق تۇرپات الدى. سەنىم-نانىمى مەن قاي ەتنوستىق توپقا جاتاتىنىنا ازاماتتاردىڭ اۋماقتىق-ساياسي قاۋىمداسۋىنا قاراماي, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ساقتالا وتىرىپ, بارلىق ەتنوستىڭ تەڭدىگى قامتاماسىز ەتىلدى.
– قازىرگى تاڭدا ەتنوستىق توپتار قازاقتاردىڭ اينالاسىنا ۇجىمداساباستادى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ءسىز وسى پىكىرگە قوسىلاسىزبا؟
– مەملەكەتىمىز ەڭ الدىمەن ورتاق تاريحىمىزدىڭ ارقاسىندا بىرلىككە قول جەتكىزدى, تاعدىردىڭ تەپكىسىن كورگەن كوپتەگەن ادامدار كيەلى قازاق جەرىنە كەلگەننەن كەيىن تەك جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جىلىلىعى مەن قامقورلىعىن كورىپ قانا قويماي, ءتىپتى وتانىن تاپتى. وسىلايشا بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋدىڭ ارقاسىندا وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىنا دا مويىماي, بۇگىندە الەم تانىعان ەلگە اينالدىق. اسەم شاھار – استانا بوي كوتەردى. مۇنىڭ بارلىعى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مىزعىماس ىرگەتاسىن تۇرعىزۋعا بەرىك نەگىز قالادى. قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتى, جومارتتىعى, اشىقتىعى, قوناقجايلىلىعى ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە توزىمدىلىك تانىتۋىنا سەبەپ بولدى. تاريحي جادى – قازاقستاندىق ەتنوسارالىق ءتوزىمدىلىكتىڭ تەمىرقازىعى, مىنە, وسىندا جاتىر.
جالپى, مادەني ينتەگراتسيانى انىقتاۋدا قازاق حالقىنىڭ كوپعاسىرلىق ءمادەنيەتىنىڭ دىڭگەك بولۋى وتە ماڭىزدى. قازاقتار ەل تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇرايدى جانە ءوزىنىڭ بايىرعى جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىر. كوپتەگەن سىن-قاتەرلەردەن سۇرىنبەي وتكەن بايىرعى حالىقتىڭ دوستىققا ادالدىعىنىڭ, سوزگە بەرىكتىگىنىڭ ناتيجەسىندە ەتنوسارالىق تۇراقتىلىق ەل دامۋىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالعان.
– ەلىمىز ءۇشىن ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزى زورەكەنىنە كۇمان جوق. قحا وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىردەي الاسىز؟
– ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەتنوۇلتتىق ساياساتى ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەسى مەن سپەتسيفيكالىق قاجەتتىلىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كەرەكتى ساياسي-قۇقىقتىق جاعدايمەن قامتاماسىز ەتەدى. قحا ينفراقۇرىلىمدارى نىعايتىلىپ, ونىڭ مەملەكەتتىك بيلىك پەن ازاماتتىق قوعام جۇيەسىنە ينتەگراتسيالانۋى باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. اسسامبلەيا جانىنان ءۇش قوعامدىق قور قۇرىلعان, كوپفۋنكتسيالى ۆەب-پورتال دامىتىلۋدا, «مەنىڭ ەلىم» مەن «دوستىق-درۋجبا» جۋرنالدارى جارىق كورۋدە جانە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا اسسامبلەيانىڭ ەتنوسارالىق تاقىرىبىنا ارنالعان رەسمي دەپوزيتاريى قۇرىلىپ وتىر. اسسامبلەيا جانىنان قۇرىلعان عىلىمي-ساراپتاما كەڭەسى ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەسىن شەشۋ جانە تالقىلاۋ ءۇشىن ءامبەباپ الاڭعا اينالعان. ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ءوڭىرىندە جوعارى وقۋ ورىندارى بازاسىندا عىلىمي-ساراپشىلىق توپتارى قۇرىلعان. ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەسى ءجونىندەگى بەلگىلى جۋرناليست-ساراپشىلاردىڭ كلۋبى دا ومىرگە كەلدى. وڭىرلىك دەڭگەيدە دە وسىنداي قۇرىلىمدار قۇرىلسا, ولار ەتنوسارالىق بىرلىكتى نىعايتۋ سالاسىندا بەلسەندى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. اسسامبلەيا ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ حالىقارالىق اسپەكتىلەرىن, سونداي-اق قۇقىقتى, قۇقىق قورعاۋشىلىقتى, ءبىلىم مەن تاربيەنى جانە اقپاراتتى قامتىعان مينيسترلىكتەرمەن جانە ۆەدومستۆولارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋدە. مۇنىڭ بارلىعى اسسامبلەيانىڭ حالىقتىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى كەڭ كولەمدەگى جۇمىسىن ايعاقتاسا كەرەك.
– ءسىز پارلامەنت جۇمىسىندا قحا-دان سايلانعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭءرولى قانداي دەر ەدىڭىز؟
– 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قحا-نى كونستيتۋتسيالىق ورگان رەتىندە بەكىتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق ەتنوستارعا پارلامەنتتىك وكىلەتتىلىك بەرىلدى. اسسامبلەيادان ءماجىلىسكە سايلانعان توعىز دەپۋتات قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستىق توپتار مۇددەسىن كوزدەپ قانا قويمايدى, تولىققاندى زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتپەن دە اينالىسادى. قحا-دان سايلانعان دەپۋتاتتىق توپتىڭ قۇرامىنا ەلىمىز تومەنگى پالاتاسىنداعى ءۇش پارتيا وكىلىنىڭ كىرۋى دە ەرەكشە اتاپ كورسەتەرلىك ءجايت.
– ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە ۇنەمى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردە بولىپ تۇرامىن دەپ ايتىپ قالدىڭىز…
– ءوزىمىزدىڭ داعدىلى جۇمىسىمىزدا ءبىز ەتنومادەني بىرلەستىكتەر باسشىلارىمەن جانە بەلسەندىلەرىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىز. پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەيمىز, ويتكەنى, ونىڭ بازاسىندا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق سالانى زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىق قۇرىلعان.
ەتنوسارالىق كەلىسىم تۋرالى كوپتەگەن اقپاراتتاردى ءبىز وڭىرلەردە بولعان كەزدەسۋلەردەن دە الامىز. جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا دەپۋتات احماديەۆ پەن دۇنعان ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ وكىلدەرىمەن بولعان سوڭعى كەزدەسۋدە سالاماتتى ءومىر سالتى باستى تاقىرىپقا اينالدى. ماسەلەن, ماسانچي, سورتوبە جانە وزگە دە ەلدى مەكەندەردە تەمەكى ونىمدەرى مەن سپيرتتىك ىشىمدىكتەر ءتىپتى دە ساتىلمايدى. مۇندا ماڭداي تەر مەن جەرگە دەگەن قۇرمەت ەرەكشە ورىن الادى. اعا بۋىن يگى داعدىنىڭ ساقتالۋىن قاتاڭ قاداعالايدى.
وسى ورايدا ءبىز ءاربىر ەتنوستىق توپتىڭ ومىرىندەگى جاقسى تاربيەلىك تۇستاردى كەڭىنەن پايدالانۋىمىز كەرەك. جالپى, كەزدەسۋلەردە ەتنوسارالىق ماسەلەلەر كوتەرىلمەيدى, كەرىسىنشە, تۇرعىنداردى كوپ جاعدايدا جالپىمەملەكەتتىك ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى تولعاندىرادى.
– مەملەكەتتىك ءتىل دەمەكشى, ءسىزدىڭ ءوزىڭىز نەمەسە بالالارىڭىز قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن بە؟
– قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ءتىل اياسى كۇننەن كۇنگە كەڭەيىپ كەلەدى. ءتىلدى ۇيرەنەمىن دەگەن ادامدارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. ءوزىم, مىسالى, كوپتەگەن وقىتۋ-ادىستەمەلىك كىتاپتاردى جانە باسىلىمدار بەتىندە جارىق كورگەن ماتەريالدار قيىندىسىن جيناپ جۇرەمىن. اسىرەسە, مەنى كۇندەلىكتى ومىردە قاجەتتىلىككە اساتىن ماقال-ماتەلدەر مەن ساياسي تەرميندەر قىزىقتىرادى.
بالالارىم تۋرالى ايتار بولسام, كوپ جاعداي ۇستازعا بايلانىستى عوي. مىسالى, مەنىڭ بالامنىڭ وتە قاتال مۇعالىمى بولدى جانە ۇنەمى بىلاي دەيتىن: «ءيا, مەن قاتال ءارى تالاپ قويعىشپىن, بىراق ۋاقىتى كەلگەندە سەندەر ماعان راحمەتتەرىڭدى ايتاسىڭدار». شىنىندا دا, جوو-دا وقىپ جۇرگەن كەزىندە مەنىڭ بالام توپتاعى ءتىلدى جاقسى بىلەتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرى بولدى. قىزىم – لينگۆيست, نەمەرەمدى دە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە باۋلىپ ءجۇرمىز. ەگەر قازاقستاندى ءوزىمنىڭ وتانىم دەپ ساناساڭ, ءوز بولاشاعىڭ مەن بالالارىڭنىڭ كەلەشەگىن ويلاساڭ, وندا ءتىلدى ءبىلۋ – سانالى تۇردەگى قاجەتتىلىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن اسقار تۇراپباي ۇلى.
