– سالتانات نۇرتاسقىزى, جالپى ءبىز اڭگىمە باستاماي تۇرىپ-اق وقىرمانىمىز ساپار سەبەبىن سەزگەندەي دەپ بىلەمىن. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەگەن ماقالاسىندا قاداۋ-قاداۋ 6 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن نىقتاعان بولاتىن. ەلباسى ايتقان جوبانىڭ ءبىرى جەتى جىلعا لايىقتالعان «ارحيۆ – 2025» جوباسى ەدى عوي. بۇل جۇمىس قالاي جالعاسىپ كەلەدى؟
– ءيا, ساپاردىڭ تۇپكى سەبەبى دە, ماقساتى دا ەلباسى ماقالاسىنان تۋىندايدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماقالاسىندا ءوزى جاس ۇرپاقتىڭ تۋعان ەلگە, اتا-بابامىز مۇراعا قالدىرعان كەڭ-بايتاق جەرگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمدى تاربيەلەۋ ماقساتىن قويادى عوي. ال ء«وزىنىڭ تەگىن, ءتۇپ-تامىرىن, تاريحىن ۇمىتقان ۇرپاق ءوزىن بولاشاقتا ەڭ باستى قۇندىلىقتارىمىزعا يە ەكەنىن سەزىنە الا ما, جوق پا؟» دەگەن سۇراق زيالى قوعامدى ويلاندىرادى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا بايلانىستى كوپتەگەن دەرەك وزگە ەلدەردەگى ارحيۆ قورلارىندا جاتقانى بەلگىلى. سوندىقتان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ەلەۋلى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن» «ارحيۆ – 25» جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. تاريحىمىزدى تۇگەندەۋدە ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ورنى ەرەكشە.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ۇلتتىق ارحيۆ قورلارى مەن ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭىندا دا تاريحي مۇرالاردى قازاقستاننان تىس جەرلەردەگى ارحيۆتەردەن قازىپ الىپ, ونىڭ كوشىرمەسىن ەلگە اكەلۋ ىسىنە باسىمدىق بەرىلگەن ەدى. ەلباسى بۇل تۋرالى ويدى «تاريح تولقىنىنداعى حالىق» كىتابىندا دا ايتقانى بەلگىلى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا تاريحشىلاردىڭ, ارحيۆ ماماندارىنىڭ يران, ءۇندىستان, تۇركيا, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, مىسىر جانە وزبەكستان ەلدەرىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. كوپتەگەن قۇندى جادىگەر وتانىمىزعا قايتىپ ورالدى. دەگەنمەن بارلىق ەلدەگى ارحيۆ قورلارى تۇگەل قارالدى, ماتەريالدار تۇگەل كەلدى دەپ ايتا المايمىز. جوعىمىزدى تۇگەندەۋ ءۇشىن تاريحشىلار مەن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماڭداي تەرىن توگەتىن جۇمىستارى جەتكىلىكتى. سوندىقتان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان باستاۋ العان بۇل ساپار بۇرىنعى جۇمىستاردىڭ جالعاسى ءھام جاڭعىرىعى دەپ بىلگەنىمىز ابزال.
سوڭعى ەكى جىلدا قۇرامىندا تاريحشى عالىمدار جانە ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى بار عىلىمي ەكسپەديتسيالار شەتەل ارحيۆتەرىنە بەلگىلى جوبا بويىنشا شىعىپ كەلەدى. بيىل ەكسپەديتسيالار رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, ورىنبور, استراحان قالالارى مەن تۇركيا جانە يرانعا باردى. جاقىندا عانا ءبىر ەكسپەديتسيا ۆەنگريادان ورالدى. ولاردىڭ قۇرامىنا تاريحشى عالىمدارمەن قاتار مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق ورتالىق ارحيۆتەر قىزمەتكەرلەرى كىردى. تەك تاتارستانعا بارعان وسى ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىنا ءوزىنىڭ وكىلىن قوسۋعا وڭىرلەر اراسىنان قوستاناي مەملەكەتتىك ارحيۆىنە عانا مۇرسات بەردى. ويتكەنى ءبىزدىڭ قوستاناي وبلىسى تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىمەن بۇرىننان ىسكەرلىك, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان. ەكىنشىدەن, شەكاراداعى وبلىس بولعاندىقتان رەسەيدىڭ ىرگەلەس وبلىستارىمەن قاتار, قازانمەن دە تاريحي بايلانىسىمىزدىڭ ءىزى سايراپ جاتىر.
– ەكسپەديتسيالىق توپ مۇشەلەرىن قازان قالاسىنداعى ارحيۆتەردە قانداي ماسەلەلەر بويىنشا قۇجاتتار قىزىقتىردى؟
– حالقىمىز بەن مەملەكەتتىڭ تاريحى ءۇشىن كەز كەلگەن قولعا تۇسكەن تاريحي قۇجات التىنمەن پارا-پار ەمەس پە؟ قازان قالاسى ءحVىى-ءحىح عاسىرلاردا ساياسي, ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ءىرى ورتالىعى بولدى. قازاق دالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ, اعارتۋ جۇمىستارىندا جانە ءدىن تاراتۋدا قازان قالاسىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. ءبىزدى قازاق جەرىنە قاتىستى ساياسي-الەۋمەتتىك, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني قارىم-قاتىناستارىنىڭ, دامۋىنىڭ جانە رەسەي يمپەرياسى ءدىن ساياساتىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار قىزىقتىردى. تاتارستاننىڭ ارحيۆ قورلارىنان كوپ دۇنيەمىزدى تابارىمىزعا سەنىمىمىز زور بولدى. ءبىزدىڭ ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى 20 كۇن بويى قازان قالاسىنداعى ارحيۆتىك قورلار مەن كىتاپحانادا وتىرىپ, تاريحي قۇجاتتاردى سۇزگىدەن وتكىزگەندەي ىزدەستىردى. جۇمىستىڭ العاشقى كۇندەرىن تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى قورىنىڭ جانە قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لوباچەۆسكي اتىنداعى كىتاپحاناسىنداعى تاريحي قۇجاتتار كاتالوگىن قاراۋدان باستادىق.
– سونىمەن تاپقان ولجالارىڭىز قانداي؟
– وسىنشا كۇن كوز مايىمىزدى تاۋىسقاندا ولجامىز بار ەكەندىگىن دە قۋانا ايتار ەدىم. بارلىعى 1700 بەت بولاتىن دۇنيە اكەلدىك. ونىڭ ىشىندە تاتارستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ساقتاۋ قورىنداعى 54 بىرلىكتەن, قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لوباچەۆسكي اتىنداعى كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار قورىنان 3 بىرلىكتەن تاپقان 791 پاراق قۇجاتى تىكەلەي ءوزىمنىڭ تاۋىپ اكەلگەنىم. تاپقان قۇجاتتارىمىزدىڭ مازمۇنىنا قاتىستى ايتار بولساق, ارينە قىزىقتى ماتەريالدار بار. مىسالى, قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنداعى سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار قورىنان ءىى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ 1789 جىلى قىرعىز-قايساق ورداسىنىڭ بوداندىققا ادالدىعى ءۇشىن بەرگەن العىسىن, ءىى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ 1771 جىلى 17 قاڭتاردا نۇرالى حانعا قالماقتاردىڭ نارازىلىق باس كوتەرۋىنە جول بەرمەۋ تۋرالى جازعان حات-حابارلاماسىن, 1829 جىلدىڭ 29 مامىرىندا ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ جانتورە جاڭگىروۆ سۇلتانعا العىس حاتىن تاپتىق. تاتارستاننىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن قازاق تاريحىنا بەلگىسىز قۇجاتتار تابىلىپ, ونىڭ كوشىرمەسى الىندى. مىسالى, ونىڭ ىشىندە التىن وردا حانى ماحمۋدتىڭ وسمان يمپەرياسىنىڭ سۇلتانى فاتيح مەحمەدكە جازعان حاتىن ەرەكشە ايتار ەدىم. وندا ول حان تاعىنا وتىرعانىن حابارلاپ جانە كەرۋەن ساۋداسىن رەتكە كەلتىرىپ, تاتۋ كورشىلىك قاتىناستى جالعاستىرۋدى ۇسىنادى. تابىلعان قۇجاتتاردىڭ ماڭىزى ولاردىڭ تاريحي وقيعالارعا, حاندارىمىز بەن باتىرلارىمىز تاريحىنا جاناما ايعاق, تاريحي شىندىقتى بايىتا تۇسەتىندىگىندە دەپ بىلەمىز. تاعى ءبىر قۇجات ءبىزدىڭ نازارىمىزعا بىردەن ىلىكتى. 1-ءشى قوردا قازان گۋبەرناتورىنىڭ كانتسەليارياسى: قازان جاندارم باسقارماسى باستىعىنىڭ جىل سايىن قازاق دالاسىنا قازاق بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشۋ ءۇشىن ولاردى وقىتۋعا جىبەرىلەتىن مۇسىلمان مەدرەسەسى تاربيەلەنۋشىلەرى تۋرالى حابارى. وندا قازان جاندارم باسقارماسى باستىعىنىڭ تاتار بالالارىنىڭ قازاق تىلىندە وقۋى جانە قازاق تىلىندەگى باسىلىمدار تۋرالى بايانداعان جازباسى بار. قازان وقۋ وكرۋگىنىڭ قامقورشىسى دەگەن 92-ءشى قوردا قىزىقتى مالىمەتتەر كەزدەسەدى. 1876 جىلى 27 مامىردا ورىنبور گيمنازياسىنىڭ پانسيونەرلەرى قىرعىزدار (قازاقتار) الدياروۆ پەن چۋۆاكوۆقا قازان ۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىندا ستيپەنديا تاعايىنداۋ تۋرالى بۇيرىقتىڭ قولجازبا ءماتىنى ساقتالعان. سونىمەن قاتار استراحان اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ قىرعىز (قازاق) تۇرعىنداردى سالىستىرمالى تۇردە گيمنازياعا الۋ تۋرالى جازعان ءماتىنى بار ەكەن. 1844 جىلى 31 ساۋىردە جاڭگىر حان بوكەەۆتىڭ مۇسىلمان زاڭتانۋ باسىلىمىن شىعارۋ جونىندەگى ءوتىنىشىن جەتكىزگەن حابارلاماسىن دا الدىق.
– وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازان قالاسىنداعى باسپالاردان قازاق اقىندارىنىڭ كىتاپتارى شىعىپ تۇرعانى بەلگىلى. بۇل ورايدا نە كەزدەستى؟
– ءيا, قازان قالاسىنىڭ وتكەن عاسىرلاردا حالقىمىز رۋحانياتىنا, ادەبيەتىنە اسەر-ىقپالى تيگەنى راس. قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لوباچەۆسكي اتىنداعى كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قولجازبالار جانە كىتاپتار قورىندا قازاق حالقىنىڭ ماقال-ماتەلدەرىن, اڭىزدارى مەن اندەرىن, ەرتەگىلەرىن, قازاقتاردىڭ سالت-داستۇرلەرى, ريتۋالدىق سالتتارىن تاپتىم. ونى ۋاقىتىندا جيناتقان-اۋ دەپ ويلادىم. اركىمنىڭ وتكىزگەنى بايقالادى. بۇرىن زەرتتەۋشىلەر قاراعان بولۋى كەرەك, اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان قولجازبالار ورىس جانە تاتار تىلدەرىنە اۋدارىلىپتى. ونىڭ بىرەۋىندە عانا 1878 جىلى جازىلعاندىعى بار, قالعاندارىندا داتاسى قويىلماعان. سوسىن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۋفا قالاسىندا 1910 جىلى باسىلىپ شىققان «ويان, قازاق!» كىتابىنىڭ اۋدارماسى تۋرالى ستاتتىق كەڭەسشى سميرنوۆ دەگەننىڭ بايانداماسى, باسپا ءىسى جونىندەگى قازان ۋاقىتشا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ن.ف.كاتانوۆتىڭ م.دۋلاتوۆ كىتابىنىڭ زيانى مەن وعان تىيىم سالۋ تۋرالى جازبالارى بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە, جالپى جۇرتشىلىق ءۇشىن دە قىزىقتى دۇنيە دەپ ويلايمىن. بىراق تابۋىن تاپسام دا, قارجىعا بايلانىستى قۇجاتتار كوشىرمەسىن الا المادىق.
– قۇجاتتار قاراۋدا, تابۋدا جانە ونىڭ كوشىرمەسىن الۋدا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار بولدى ما؟
– قيىندىقتار بولماي قالعان جوق. الدىمەن ارحيۆتەردەگى ءبىزدىڭ حالقىمىز تاريحىنا قاتىستى ءحىىى عاسىردان حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى ماتەريالداردىڭ دەنى اراب قارپىمەن جازىلعاندىقتان, وعان ءبىزدىڭ ءتىسىمىز باتپادى. ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ الدىنا تەك بۇرىن تابىلماعان, كوشىرمەسى الىنباعان, بەيمالىم بولىپ كەلگەن قۇجاتتاردى تابۋ مەن ونىڭ كوشىرمەسىن الۋ مىندەتى قويىلدى. ءبىز ساپارعا شىعار الدىندا قولدا نە بار, نە جوق دەگەن ماسەلەنى بايىپتاپ العانبىز. ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆتەر قورى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنداعى تاتارستاننان حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تاريحىنا قاتىستى بۇرىن اكەلىنگەن ماتەريالدار تالقىلاندى, تەكسەرىلدى. سونىمەن قاتار «يستوريا كازاحستانا ۆ زارۋبەجنىح ارحيۆاح (حVIII-حح ۆۆ.)» اتتى اقپاراتتىق انىقتامانىڭ VI تومىندا تاتارستاننان اكەلىنگەن قۇجاتتار ءتىزىمى بەرىلگەن, ونى دا نازارعا الدىق. سوندىقتان الدىمىزدان شىققان ماتەريالدىڭ بارلىعىن بىردەي شەتىنەن الا بەرگەن جوقپىز.
– ۇلكەن ءىس ءبىتىرىپ قايتقان ەكەنسىزدەر. ەندى اكەلگەن قۇجاتتاردىڭ الداعى جاعدايى نە بولادى؟
– كەلەسى جىلدان باستاپ اكەلگەن قۇجات كوشىرمەلەرى وڭدەۋدەن وتەدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا بارلىعىن قابىلداپ, بولاشاقتا تسيفرلانعان ءبىر تىزىمگە وتەدى. بولاشاقتا مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق ارحيۆتەردەن كەز كەلگەن زەرتتەۋشى ەشقايدا شىقپاي-اق, تاريحي قۇجاتتاردى تاۋىپ پايدالانادى. تاريحىمىز سولاي تۇگەندەنە بەرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەت,
«Egemen Qazaqstan»
قوستاناي
