100 • 21 قاراشا، 2019

جاقسى ءداستۇر جالعاسا بەرەدى

40 رەتكورسەتىلدى

ەلوردا ەندىگىنەن وزىنە تيەسىلى ەنشىسىن الىپ، ەركىن جايلاعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ەڭسەلى عيماراتى سىرتتاي تىنىشتىق قۇشاعىنا سۇڭگىپ، قالاداعى كوپ قۇرىلىستىڭ بىرىندەي ءوزىنىڭ قيمىلسىز قالپىن بۇزباعانىمەن، ىشىندەگى بۋىر­قانعان تىرشىلىك تاسقىنى شىن مانىندەگى شىعارماشىلىق جۇمىستىڭ جايباراقات جۇزەگە اسپايتىندىعىن ايقىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. كۇن سايىن وياۋ جۇرەكتى وقىرمانىن ويلى ماقالالارىمەن قۋانتپاق نيەتتە جۇ­مىل­عان جۇدىرىقتاي جابىلا ەڭبەكتەنگەن ءار قىزمەتكەردىڭ ءوز جاۋاپ­كەر­شىلىگى بار.

ءيا، گازەت شىعارۋ – ۇجىمدىق جۇمىس. ونى سول ۇدەرىستىڭ ىشىندە ءجۇرىپ، كۇن-ءتۇن، ەرتە-كەش، دەمالىس-مەرەكە دەمەي، كوزىن تىرناپ اشىپ، كولىككە وتىرىپ، مەجەلى جەرگە جەتۋگە، وقيعا ورنىنان سالماقتى، ساۋاتتى اقپارات بەرۋ جولىندا جانتالاسقان جۋرناليست پەن ولاردى وڭ ىسكە باعىتتاۋشى باسىلىم باسشىلارى، جازىلعان دۇنيەنى گازەت ۇلگىسىندە جالپاق جۇرتقا جاريا ەتۋگە قىزمەت ەتەتىن ءوز ىسىنە جەتىك كانىگى كاسىبي شەبەرلەر – جاۋاپتى حاتشى، ءفوتوتىلشى، ديزاينەرلەر مەن كوررەكتورلار، كوورديناتورلار مەن وزگە دە تەحنيكالىق سالا قىزمەتكەرلەرىنەن ارتىق سەزىنىپ، بىلەتىن جان سيرەك. ءبىر قىزىعى، جازۋدىڭ ءلاززاتىنا ءتۇسىپ، قالامنان ءوز راقاتىن تاپقان تىلشىگە دە، وعان ءجون سىلتەيتىن باس­شىعا دا بۇدان اسقان باقىت جوق.

ارينە، كەزىندەگى ءارىپتى ويىپ تەرىپ، ماي-ماي بولىپ باسپاحانا جاعالاپ، كەزەكشىلىك اتقاراتىن، قويىنداپتەرىن قولتىقتاپ، تابانىنان تاۋسىلىپ ءجۇ­رىپ سۇحبات الاتىن كاسىبي ماشاقاتتار ازايىپ، ورنىن زاماناۋي تەحنيكا­نىڭ جەتىستىكتەرى جەڭىلدەتتى دەگەنىمىز­بەن دە، ءجۋرناليستىڭ ينتەللەكتۋال­دىق ءبىلىم، ارىپتەستەرمەن قاراپايىم ادامي قارىم-قاتىناس تۇرعىسىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى تيتتەي دە كەمىگەن جوق. كەرىسىنشە، ۇلتتىق جۋناليستيكاداعى ءداستۇر مەن ءدىل قۇندىلىعى ارتا ءتۇستى. ال مۇنىڭ ايقىن ۇلگىسىن «ەگەمەننىڭ» ارىپ­تەستىك باۋىرلاستىققا ۇلاسقان ۇلا­عات­تى شاڭىراعىنان كورۋگە بولادى.

رەداكتسياعا اندا-ساندا جولى تۇسەر قوناق تۇرماق، ءار تاڭ سايىن «ەگەمەن» ەسىگىنەن يمەنە كىرەر قىزمەتكەرىنىڭ ءوزى تابالدىرىقتا ءسال ايالداپ بارىپ تورگە وزاتىنى بار. سەبەبى قاراشاڭىراقتىڭ مىسى باسىپ، كىرەبەرىس قابىرعانى تۇتاس الا قىلقالام تىلىندە ءۇن قاتقان تاعى­لىمعا تولى كومپوزيتسيا ەرىكسىز كىدىرتەدى. گازەتتىڭ العاش جارىق كور­گەن كۇنىنەن باستاپ شىعارماشىلىق جۇ­مىس­­تى باسقارىپ، باعىت-باعدار بەرگەن، ءتول قولتاڭباسىن قالدىرعان باسشى­لار – قايراتكەر تۇلعالار گالەرەياسى تاريح­تىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى قاتار ورىل­گەن شەجىرەسىنەن ءۇنسىز سىر شەرتىپ تۇر­عانداي كوڭىل تولقىتادى.

ءالى ەستە، وقۋ بىتىرە سالىپ ەلورداعا قونىس اۋدارعاندا، الماتىداعى جۋرنا­ليس­تىك ورتانى ساعىناتىنىمىزدى بىلسەك تە، استانادا اقپارات كەڭىستىگىنىڭ الپاۋىتى – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بار عوي دەپ باس شاھار جاققا تاۋەكەل ەتكەن ەدىك. نەبىر ۇلىلاردىڭ قايتالانباس ءىزى قالعان كيەلى قاراشاڭىراقتىڭ تابالدىرى­عىن ءبىر اتتاپ، شەبەرحاناسىن كورۋ ارمان بولعان. سونداي ساتتەردە جۋرناليست اعا-اپالارعا تەلەفون شالىپ، تولقۋ مەن قورقۋ سەزىمىن قاتار ارقالاپ «ەگەمەندى» بەتكە الۋشى ەدىك. سول كەزدەگى گازەتتىڭ باس رەداكتورى بولعان جانبولات اۋپ­باەۆ جىلى سويلەپ، اقىلىن ايتسا، كەيىن بۇگىنگى گازەت باسشىسى دارحان قىدىر­الى تالاي جاستى قولداپ، قىزمەتكە قابىل­داپ، «ەگەمەن قازاقستان» مەكتەبىن كورۋ­گە كەڭ جول اشىپ بەردى. سونداعى تول­­قى­نىستى كۇيدى بۇگىندە ءبىر قاۋىم ەلگە اي­نالعان «ەگەمەندە» قىزمەت ەتىپ جات­قان جاستاردىڭ ارقايسىسىنىڭ دا با­سى­نان كەشىرگەنىنە ءباس تىگە الامىز. ويت­كەنى «ەگەمەن قازاقستان» جاي عانا قىزمەت ورنىنان بۇرىن، ەڭ اۋەلى كاسى­بىن ەندى باستاعان جاس مامان ءۇشىن تاعى­لىم مەن تاربيە مەكتەبى. مۇندا سوناۋ سماعۇل سادۋاقاسوۆ، جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ، ساكەن سەيفۋللين، ۇزاق باعاەۆ، ساپار بايجانوۆ، بالعابەك قى­دىر­بەك ۇلى، شەرحان مۇرتازا، ءابىش كەكىل­باەۆ، نۇرلان ورازالين، ءۋاليحان قالي­جان، ەرجۇمان سمايىل، ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ باستاعان تاماشا مەكتەپتىڭ ۇلاعاتىن ۇلىقتاپ، اعادان ىنىگە، اپادان سىڭلىگە مۇرا ەتىپ بەرىلىپ، ءاربىر ارەكەت، قيمىلىمەن، ءسوز ساپتاۋ مادەنيەتىمەن بويعا ءسىڭىرىلىپ وتىرار تاماشا ءداستۇر ساباقتاسىعى بار. تاعىلىم تىنىسىن ۇزبەي، ۇنەمى ايتىپ، ناتيجە شىقپاسا ۇيرەتىپ، بىلگەنىن جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرۋگە تىرىسىپ جۇرەتىن رەداكتسيا تابالدىرىعىن جاس كەزىندە اتتاپ، ەڭبەكپەن ەسەيگەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى، بەرىك سادىر، سامات مۇسا، سۇڭعات ءالىپباي، قاراشاش توقسانباي، انار تولەۋ­حانقىزى، الەكساندر تاسبولات، تالعات باتىرحان، عابيت مۇسىرەپ باس­تاعان اعا بۋىننىڭ ۇلاعاتى كەيىنگى تولقىن ءۇشىن ەشقانداي باعالاۋعا باعىنبايتىن بايلىق دەپ بىلەمىز. ونى مۇنداعى سانالى جاستىڭ ارقايسىسى سەزىنىپ، ىشپەن ءبىلىپ، سودان لايىقتى قورىتىندى دا شىعارىپ كەلەدى.

گازەتتەگى ادامگەرشىلىك اكادەميا­سى قالاي جولعا قويىلسا، ماماندى شىڭداۋ مەكتەبى دە سول بيىكتە. كۇن­دە­لىكتى گازەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مۇلدەم بولەك. اسىرەسە «ەگەمەنگە» دەيىن وب­لىستىق نەمەسە رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە  قىزمەت ەتىپ كەلگەندەر ول سال­ماقتى دا، جاۋاپكەرشىلىكتى دە ايقىن سەزىنەدى. مۇندا ەڭ اۋەلى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قاتار ساۋاتتى ساراپتاي ءبىلۋ قابىلەتى دە اسا قاجەت. ەگەر وسى ەكەۋىنىڭ بىرىنەن اقساساڭىز، بەت قاتتالىپ جاتقاندا ءسىزدىڭ عانا ماتەريالىڭىزدى كۇتىپ وتىرعان كۇللى ۇجىم الدىندا سۇيكىمسىز بولدىم دەي بەرىڭىز. ارينە كاسىبي ەتيكەت بويىنشا، شىعارماشى­لىق شەبەرحانا قۇپياسىن سىرتقا شىعا­رۋ­عا بولمايتىنىن بىلسەك تە، گازەتتىڭ عاسىر تويى قارساڭىندا كينو تىلىمەن ايتقاندا «كادر سىرتىنداعى» كاسىبي قىزىقتارىمىزبەن ازداپ ءبولىسىپ قويۋدى ءجون ساناپ وتىرمىز. سول ارقىلى بۇگىنگى رەداكتسيا تىنىسىمەن دە جاقىنىراق تانىستىرا الامىز دەپ ويلايمىز.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، گازەتتە ەڭ اۋەلى ءجۋرناليستىڭ جەدەلدىگى جوعارى باعالانادى. كۇندەلىكتى گازەت «كونۆەيەرىنە» تۇسكەندە كىم-كىمنىڭ دە ءا دەگەندە ابدىراۋى، قالىپقا تۇسكەن­شە ءبىراز قينالۋى زاڭدى. بارعان ءىس-شاراڭنان جازعان ەسەپتى كۇنبە-كۇن تاپسىرۋ ءبىر اپتا بويى ويلانىپ-تول­عانىپ، كوركەم تىلمەن كوسىلىپ جازۋعا ماشىقتانعان كەيبىر جۋرناليستەر ءۇشىن سىناق، ءتىپتى جەدەلدىككە باۋلۋ مەكتەبى دەسەك تە بولدى. ماتەريالدى كەشىكتىرىپ تاپسىرۋىڭنىڭ سالدارىنان ءبىر قاۋىم ەلدىڭ سەنى عانا كۇتىپ وتىرعانىن كور­گەندە، ىشتەي ىڭعايسىزدىق قىسىپ، ءتىپتى كوزىڭنەن مولتىلدەپ جاستىڭ قالاي شى­عىپ كەتكەنىن بايقاماي قالاتىن ساتتەر دە ءجيى كەزدەسەدى. سونداي كەزدەر­دە ءبولىم باسشىسىنىڭ، ودان ءارى رە­داك­توراتتىڭ قاس-قاباعىنا قارايلاي بەرە­سىڭ. ال باس رەداكتوردىڭ سوڭعى ءسوزى نەگىزىنەن حاتشىلىقتىڭ كوڭىل-كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى. ول جاقتىڭ قاباعى قاتۋلى بولسا، جاعدايىڭ قيىن. ال ونداي «حالگە» ءبىر تۇسكەن جۋرناليست، كەلەسىدە جازۋىنا قالاي جىلدامدىق قوسقانىن ءوزى دە بايقاماي قالادى.

مىسالى، ءوزىم ىستەيتىن «مادەنيەت جانە رۋحانيات» ءبولىمى­نىڭ تاجىريبەسىن تىلگە تيەك ەتسەم ءبىراز جايعا قانىعۋعا بولادى. اسىرە­سە، جەتەك­شىمىز – عابيت ىسكەندەر ۇلى، ءبولىم باس­شىمىز تالعات باتىرحان بولىپ تۇر­عان كەزدە «رۋحانياتتىڭ» جاستارى اجەپ­تاۋىر شىڭدالىپ ۇلگەردى. تالعات اعا جادىراپ، جارقىراپ جۇرگەنىمەن، جاعداي تىعى­رىققا تىرەلگەن كەزدە باتىرىپ ايتىپ جىبەرەدى. بىردەن جينالاسىڭ. ال عابيت اعا­نىڭ ءجونى بولەك. داۋىس كوتەر­مەيدى. الايدا جۇمىسىڭا كوڭىلى تول­ماعا­نىن كوز­قاراسىمەن-اق جەتكىزەدى. ال ول كوز­قاراس ۇرىسقاننان دا اۋىر. ون­داي كەزدە بار­لىق ءتىلشى تىپىرشىپ كەتەدى. ەندىگى ساتتە اعايدىڭ كەيىگەنىن كورمەس ءۇشىن جازا­رىڭا كۇن بۇرىن قام­دانۋعا، ەرتەرەك دا­يىن­دالىپ قويۋعا تىرىساسىڭ. ال مۇ­نى جاس جۋرناليست ءۇشىن مەكتەپ دەمەي كورىڭىز؟!

جۇمىس بارىسىنداعى باستى قاۋىپ – حاتشىلىقتا. بەت قاتتاۋشىلار مەن كوررەكتورلاردىڭ كوڭىل كۇيىن باعامىز. بۇل – رەداكتسياداعى بارلىق جۋرناليستكە ءتان ورتاق الاڭ. جازباڭدى كەشىكتىرۋ نەمەسە بەت قاتتالىپ بولعاننان كەيىن ماتەريالىڭدى وزگەرتۋ، ياكي قىسقارتۋ – مۇنداعىلاردىڭ ەڭ ۇناتپايتىن دۇنيەسى. ارينە ول كىسىلەردى دە تۇسىنۋگە بولادى. كۇنى بويى ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن جاز­بانى قاتەدەن تازارتىپ، بەتكە ادەمى ەتىپ شىعارىپ قويعانىندا، ورتا جول­دان كەلىپ بار جۇمىسىن بىت-شىت ەتە­سىڭ. ال مۇنداي تىرلىك كىمگە ۇناسىن؟! سون­داي تىعىرىققا تىرەلگەن ساتتەردە ءوتىنى­شى­مىزدى جەرگە تاستامايتىنىن ءبىلىپ، گازەت جۇمىسىن بەس ساۋساعىنداي بىلە­تىن كانىگى مامان، جاۋاپتى حاتشىمىز سامات مۇساعا ايتىپ، ەركەلەيمىز. اعا جاستار­عا كوپ ۇرىسپايدى. ەركەلىگىمىزگە ساي مەيى­رىممەن جاۋاپ بەرەدى. ءوتىنىشىمىز دە وڭ شەشىمىن تاۋىپ، حاتشىلىقتان ريزا بولىپ تارقاسامىز ءسويتىپ.

بۇل ارينە گازەت باسپاعا كەتەر ال­دىنداعى قاربالاس تۋدىراتىن قيىندىق پەن ءتۇرلى قىزىقتاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. ال ساياسي نەمەسە قوعامدىق ماڭىزدى وقيعالاردى جەدەل جەتكىزۋ جولىنداعى ساياسات، ەكونوميكا، الەۋمەت باستاعان ايتۋلى ءبولىم جۋرناليستەرى مەن جالپى گازەت شىعارۋ پروتسەسىنە اتسالىساتىن شى­عار­ماشىلىق توپ ەڭبەگى ءتىپتى ەرەسەن. كەيدە ءتۇن جارىمعا دەيىن جالعاسا­تىن بەت قاتتاۋ پرو­تسەسىندە گازەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسى شىن مانىندە زور قۇرمەتكە لايىق.

تاريح بەتتەرىن پاراقتاپ وتىرىپ تۇي­گەنىمىز، عاسىر تاريح كۋاگەرىنىڭ ۇلان «ۇشقىننان» بۇگىنگى اقساقال «ەگەمەن قازاقستانعا» جەتكەنگە دەيىنگى تاري­حىندا گازەت باسشىلىعىندا دا، شىعار­­ماشىلىق قىزمەت قاتارىندا دا نەبىر جۇي­رىكتەر مەن دۇلدۇلدەر، تالانت­تى تۇل­عالار قىزمەت ەتىپتى. گازەت بەتتەرىندە سول ۇلى قايراتكەرلەر قولتاڭباسىندا ءار ءداۋىردىڭ ءوز ءۇنى، تىنىسى، ورنەگى تاسقا باسى­لىپ قالدى. دەمەك، باسىلىمنىڭ ءار سانى – تاريح قويناۋىنا ەنگەن سوڭعى ءجۇز جىلداعى ءار كۇننىڭ بۇلتارتپاس كۋاگەرى.

ءيا، ءجۇز جىلدىق جىلناما جەتكىزگەن دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك، گازەتتىڭ العاشقى سانى جارىق كورگەن كەزدەردە «ۇشقىنعا» رەداكتورلىق ەتكەن بەرنياز كۇلەەۆ، گازەت­تىڭ ودان كەيىنگى جەتەكشىلەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ، جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ، بەيىم­بەت مايلين، ساكەن سەيفۋللين باس­تا­عان الاش ارىستارى نەبارى 20 مەن 30 جاس ارالىعىنداعى جىگىتتەر ەكەن. «ويان، قازاق!» (م.دۋ­لاتوۆ. – اۆت) دەپ، «قاراڭعى قازاق كوگى­نە كۇن بولۋعا» (س.تورايعىروۆ. – اۆت) ۇمتىلعان جالىندى جاس­تاردىڭ الدىندا سەنەتىن سەركەسى، باعىت تۇزەيتىن باعبانى بولمادى. سوندىقتان دا ولار تەك وزىنە سەنىپ، كەمەل كەلەشەككە قادام باستى. بولاشاققا بوي تۇزەر زور باع­دار قالدىردى. ول – ءبىر عاسىر بويى «حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى» (ا.بايتۇرسىن ۇلى) بولىپ كەلە جات­قان ەلىمىزدىڭ باس گازەتى، ۇلت مەرەيى – «ەگەمەن قازاقستان»! الاش ارىستارى امانات ەتكەن عاسىر عيبراتىن بۇگىن­گە جەت­كىزگەن گازەتتىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ءاربىر تۇلعانىڭ ۋاقىت-اعزام الا­قانىندا قال­دىر­عان ءوز بەدەرى بار. ەندەشە سول ورنەكتى وشىرمەي، كەلەشەك ۇرپاققا تابىستاۋ – ءجۇز جىلدىق جىل­ناما – «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تاعى­لىمدى عاسىر توعىسىنا كۋا بولۋ نەسى­بەسى بۇيىر­عان باقىتتى ۇرپاق – بىزگە امانات!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • بۇگىن، 10:41

شاعامان باتىر

تاريح • بۇگىن، 07:28

361 ليفت اۋىستىرىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:18

وڭىردەگى ونەگەلى ءىس

قوعام • بۇگىن، 07:17

ءىرى ەسەپپەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:00

«ءتسۋناميدى» سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:56

استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن

ايماقتار • بۇگىن، 06:53

سايرايدى بۇلبۇل...

رۋحانيات • بۇگىن، 06:51

ءىزى ايقىن، ءىسى مىعىم

قوعام • بۇگىن، 06:49

ۇقساس جاڭالىقتار