100 • 20 قاراشا، 2019

ادىلەتتىڭ الماس قىلىشى

287 رەتكورسەتىلدى

توقسانىنشى جىلعا دەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە «نۇريدەن ءمۇفتاحوۆ» دەگەن اتپەن فەلەتون جازاتىن ارىپتەس اعامىز ءبىر كۇنى ء«نۇري ءمۇفتاح» دەگەن اۆتورلىق قولتاڭبامەن گازەت بەتىندە جارق ەتە قالدى. وعان سول كەزدەگى وزگەرىستەر ىقپال ەتتى. گازەتتىڭ اتى دا «ەگەمەندى قازاقستان» بولىپ وزگەردى. ونىڭ باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازاەۆ تا اتا-تەگىنەن «ەۆ» جۇرناعىن الىپ تاستادى. باسقا جۋرناليستەر دە سول ۇلگىگە كوشتى.

گورباچەۆتىڭ «دەموكراتياسى» دا ءوز «جەمىسىن» بەرە باستادى. بۇعان دەيىن جا­بىق مەكەمەلەردىڭ قاتارىنان سانالاتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جاريالىلىققا جول اشتى. سىني ماقالالار ءار باسىلىمدا ءجيى جاريالاندى. مىنە، ءدال وسى تۇستا ءنۇري ءمۇفتاح سوت، پروكۋراتۋرا، تەرگەۋ ىستەرىنە قاتىستى جۋرناليستىك زەرت­تەۋ­لەر­دى ۇدەتە جازدى.

«حالىق كەڭەسى» گازەتىندە قۇقىق ءبولى­مى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن مەن دە ءنۇري ءمۇفتاحتان سىرتتاي ۇيرەنە ءجۇرىپ، سول كىسى­نىڭ ستيلىندە ماقالا جازۋعا تىرىس­تىم. بىراق نۇرەكەڭنىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن ءالى الىس ەدى.

سىن ساداعىن كوبىنەسە سۋديالارعا قاراي باعىتتايتىنبىز. سەبەبى سۋديالار قىل­مىستى دارەجەلەۋ كەزىندە تەرگەۋ ىزىمەن كە­تىپ قالاتىن. قاتەلەسۋشىلىك، ساراپتاما جۇ­مىس­تارىنا ءمان بەرمەۋ، كۋالاردى، دا­لەل­دە­مەلەردى تولىق ەسكەرمەۋشىلىك ءتا­رىز­­دى كەمشىلىكتەرگە ءجيى جول بەرىپ الاتىن. ال ارىز-شاعىمدارعا جۋرناليستىك زەرت­­تەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا مۇنداي زاڭ­سىز­­دىقتار ءنۇري مۇفتاقتىڭ قىراعى كوزى­­نەن تىس قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قىل­مىس­­تىق ءىس جۇرگىزۋ كەزىندە تەرگەۋشى، سۋديا تاراپىنان جىبەرىلگەن ولقىلىقتار ءنۇريدىڭ ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى تال­دانىپ، گازەت ارقىلى كوپشىلىك نازا­رىنا ۇسىنىلعاندا، ازۋى التى قارىس زاڭ­گەر­لەردىڭ ءوزى تىپىر ەتە الماي قالعا­نى­نا تالاي رەت كۋا بولعانبىز. ول جايىن­دا­عى اڭگىمە كەيىنىرەك.

مەن ءنۇري مۇفتاحپەن العاش رەت 1992 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «نا ستراجە-ساقشى» گازەتىندە باس رەداك­تور­دىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن كەزىم­دە جۇزبە-ءجۇز كەزدەستىم.

جۇمىس اياعىندا باس رەداكتورعا كىر­سەم، ول كىسىنىڭ الدىندا ءنۇري ءمۇف­تاح وتىر. بۋرىل قويۋ شاشىن ارتقا قاراي تاراپ، قارا كوزىلدىرىگىن ەشقا­شان شەشپەيتىن نۇرە­كەڭ­دى ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىندا سىرتتاي كورگەنىم بولماسا، قول الىسىپ تۇرعانىم وسى. باس رەداكتور مەنى تانىستىردى.

– ءا... جۇمابەك ۇلى دەگەن سەن بە ەدىڭ. دۇرىس بالا... «حالىق كەڭەسىندەگى» ماقا­لا­لارىڭ­دى وقىعام. وسى بەتىڭنەن تايما! – دەدى دە، ەكەۋارا اڭگىمەلەرىن جالعاستىرا بەردى. باستىعىما كەيىن كىرەتىنىمدى مەڭ­زەپ، شىعىپ كەتتىم. دەگەنمەن، مەنى بىلە­تى­نى­نە، جازعاندارىمدى وقيتىنىنا كوڭىلىم كو­تە­رى­لىپ قالدى.

تاع­دىردىڭ جازۋىمەن 1993 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قىزمەتكە اۋىس­تىم. باسىندا سەكتور مەڭگەرۋشىسى دەگەن، جەمە-جەمگە كەلگەندە اقپارات بولى­مىنە اعا ءتىلشى ەتىپ قابىلدادى. مۇندا ون سەگىز جىلدان بەرى قۇقىق ءبولىمىن باسقارىپ كەلە جاتقان ءنۇري ءمۇفتاح ءوز قاراۋىندا ەكى ءتىلشىسى بولا تۇرا، ماعان كەيبىر حاتتاردى تەكسەرتىپ، سىن ماقالا جازىپ بەرۋىمدى وتىنەتىن.

1994 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە كەزەكتى ءبىر ءىس­ساپاردان كەيىن جۇمىسقا شىققانىم سول ەدى، باس رەداكتور شاقىرتتى. ول كىسىدەن ەستىگەنىم – ءنۇري ءمۇفتاح شىمكەنت وبلىس­تىق سوتىنىڭ «زاڭ جانە زامان» گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ كەتىپتى. كەتەرىندە ورنىنا مەنى ۇسىنىپتى. باس رەداكتوردىڭ ءوزى دە وسى ۇسىنىستى قولدايتىنىن جاسىرمادى. «قۇقىق بولىمىندەگى ءمۇيىزى قاراعايداي ەكى جىگىت تۇرعاندا قالاي بولار ەكەن؟» دەپ كۇمىلجي باستاعام. مۇنىمدى ول كىسى «سكروم­نوست» دەپ ءتۇسىندى بىلەم، كوزىمشە بۇي­رىققا قول قويدى.

نۇرەكەڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەت­كەر­لە­رىن سىناعان كەزدە كەيىپكەرىنىڭ ارىنا، جەكە باسىنا تيىسپەي، كەمشىلىكتى ناقتى دالەل­دەر­مەن شىرماپ الاتىن دا، سوڭىندا ەشقاي­سىسى تىپىر ەتە المايتىنداي ەتىپ ماتاپ تاستايتىن. سوعان قاراماستان سى­نال­­عان ادامدار جۋرناليستەردى سوتقا بە­رۋ­دى ادەتكە اينالدىرىپ الدى. ءنۇري اعا­­مىز دا تالاي رەت سوتتاسقانىن بۇگىندە كوپ­شىلىك بىلە بەرمەيدى.

مۇنداي جاعدايلار مەنىڭ باسىمنان دا تالاي رەت ءوتتى. «ورىمدەي قىزدىڭ ولىگىن قورلاپ...» دەگەن ماقالامدا جاس قىزدى زور­لاعان، سوسىن قيناپ ولتىرگەندەرىمەن قوي­ماي، دەنەسىن شىلىڭگىر ىستىقتا قىزىلوردا قالاسىنان 200 شىقىرىمداي جەر­گە اپارىپ، كومبەي-اق لاقتىرا سالعان قىل­مىسكەرلەر سوت زالىندا جازادان قۇتى­لىپ كەتىپتى. ارىزدانۋشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ونسىز دا يت پەن قۇسقا جەم بولعان قىزدىڭ دەنەسىن الماتى مەن قىزىلوردا اراسىندا سوت ساراپتاماسىنان وتكىزۋ ءۇشىن قايتا-قايتا تاسىپ، قۇقىق قور­عاۋ­شىلار مارقۇمنىڭ اتا-اناسىن قاسىرەت قۇر­ساۋى­نان شىعارماي وتىرعان كورىنەدى. وسى ءىستى ابدەن زەردەلەگەننەن كەيىن، قىل­مىس­قا قاتىستىلاردىڭ اتى-جوندەرىن اتاپ تۇرىپ، شەشىم شىعارعان سۋدياسىمەن قوسا سىنعا الدىم. ماقالانىڭ ايدارىن «باس پروكۋراتۋرانىڭ نازارىنا!» دەپ كورسەت­تىم. ءىس بۇزىلىپ، قايتا قاراۋعا جاتاتىنىن دالەل­دەپ باقتىم. مۇنى وقىعان نۇرەكەڭ سول كۇنى شىمكەنتتەن تەلەفون شالىپ، ريزا­شىلىعىن بىلدىرگەن.

 كوپ ۇزاماي مەدەۋ اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنان شاقىرتۋ الدىم. «ورىمدەي قىزدىڭ...» دەپ اتالاتىن ماقالامداعى جايتتارعا قاتىستى كەزىندە ءىستى قاراعان، شەشىم شىعارعان وبلىستىق سوتتىڭ سۋدياسى ۇستىمنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ جونىندە پروكۋراتۋراعا ارىز ءتۇسىرىپتى. كەلسەم، پروكۋرور ناعىز قىلمىسكەردى ۇستا­عانداي جۇلقىنىپ وتىر. «سۋديانىڭ شەشىمىنە قارسى پىكىر ايتۋعا قانداي حاقىڭ بار؟ سۋديانىڭ جەكە باسىنا نەگە ءتىل تيگىزەسىڭ؟ اناۋ ءسوزدى، مىناۋ ءسوزدى قانداي دالەلدەرگە سۇيەنىپ جازدىڭ؟» دەپ دۇرسە قويا بەردى. دالەلدەي الماساڭ، قاماۋعا الامىن دەگەندەي ىزعار تانىتتى. سول جەردە تۇسىنىكتەمە جازدىم. كەلەسى كۇنى تاعى شاقىردى. شاقىرۋ جيىلەي ءتۇس­تى. بايقايمىن، قاعازدار كوبەيىپ بارادى. ۇستەلدىڭ ءبىر بۇرىشىندا، سىرتىندا «قىل­مىستىق ءىس» دەگەن جازۋى بار قاتىرما قور­جىنعا قاراۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. بۋاز سيىرداي كۇن سا­يىن ءبۇيىرى بۇلتيا تۇسۋدە. ءىس ناسىرعا شاپقانىن سەزدىم. شىم­كەنتتەگى ءنۇري مۇفتاحقا حابارلاسىپ، ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىم.

– بالا، قورقاتىن ەشتەڭە جوق! – دەپ، مەنى ءبىراز جىگەرلەندىرىپ الدى دا، قاي جەر­دەن قانداي زاڭداردى، قاۋلىلاردى، كوم­مەنتاري­لەردى، تاعى باسقا قۇجاتتاردى قاراۋ كەرەك­تىگىن قۇلاعىما قۇيدى، ءبىراز اقىل-كەڭەس­تەر بەردى. ازاماتتىق ءىس بولسا ءبىر ءسارى، قىلمىستىق ءىس دەگەنىڭ تۇرمەگە باستار جول ەكەنى بەلگىلى. ىشتەي تولقىپ وتىر­عانىم راس ەدى. سونى سەزىپ قويعان نۇرەكەڭ:

– ەگەر ءىس ءتىپتى كۇردەلەنىپ بارا جاتسا، دەرەۋ تەلەفون شال. بارامىن! قوعامدىق قورعاۋ­شىڭ بولىپ ىسكە تىكەلەي ارالاسامىن! ەڭ الدىمەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى­نىڭ نامىسىن، بەدەلىن قورعاۋ كەرەك! – دەدى.

 وسىدان كەيىن عانا موينىمنان ءبىر جۇك تۇسكەندەي، بويىما قايتادان كۇش-قاي­رات قۇيىلعانداي كۇي كەشتىم. سول كۇش-قايراتتىڭ ارقاسىندا پروكۋرا­تۋ­را­­داعى ماعان قاتىستى قوزعالعان ءىستى «قىل­مىس­تىق بەلگىسى جوق» دەپ، جاپقىزىپ تىندىم. سوسىن ءدال وسى تاقىرىپقا قايتا ورالىپ، تاعى سىن ماقالا جازدىم. اقىرىندا باستاپقى سوت شەشىمى بۇزى­لىپ، باسقا سۋديانىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. قىلمىس­كەر­لەر جازاسىن الدى.

قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقى­تىلاتىن «قۇقىقتىق جۋرناليستيكا نەگىز­دەرى» اتتى سالالىق پاندەگى «اپەل­لياتسيالىق نەگىزدە، كاسساتسيالىق نەگىز­دە سىن ماقالا جازۋ ادىستەرى» دەگەن قاعي­داتتار وسى سوتتاسۋ تاجىريبەسىنەن تۋعان. بۇل ادىستەردى دە ءنۇري ءمۇفتاحتان ۇيرەن­گەم.

قازىرگى قازاق جۋرناليستيكاسىنداعى قۇقىق تاقىرىبى اياسىندا ءنۇري ءمۇفتاح مەكتە­بى قالىپتاسقانىن دا باسا ايتۋعا ءتيىستى­مىن. ال مۇنداي مەكتەپ الىس-جاقىن شەتەل­دەردە دە جوق دەسەم، ەكىنىڭ ءبىرى سەنە قويماۋى مۇمكىن. جۋرناليستيكا فاكۋل­تە­تىنە شەتەلدەردەن كەلىپ ءدارىس وقيتىن قۇقى­قتانۋشى وقىتۋشىلارمەن تاجىريبە الماسۋ بارىسىندا بۇعان كوزىم ابدەن جەت­كەن. بۇل – جالعىز ءنۇري ءمۇفتاحتىڭ عانا ەمەس، بۇگىندە 100 جىلدىعىن تويلاپ جات­قان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ دە وزىن­دىك مەكتەبى ەكەندىگى راس.

ءنۇري ءمۇفتاحتىڭ ارتىندا بىرنەشە تومعا ارقاۋ بولاتىنداي شىعارمالارى قالدى. كوزى تىرىسىندە سولاردى كىتاپ ەتىپ شى­عا­رۋعا دا قولى تيمەدى. «مەن كىتاپ شى­عا­رام دەپ ءجۇرىپ السام، زاڭسىز­دىقتان جاپا شەككەندەردىڭ قۇقىعىن كىم قورعايدى؟» دەپ قولىن ءبىر-اق سەرمەگەنى دە ەسىمدە.

ءوزى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن 2003 جىلى جارىق كورگەن كىتابىنا العىسوز جاز­عان، سول كەزەڭدەگى جوعارعى سوت توراعاسى تاماس ايتمۇقامبەتوۆ بىلاي دەپتى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جو­عارعى سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە جۇر­گەنىمدە نۇرەكەڭمەن جۇمىس بابىندا ءجيى ارالاستىم. سوت شەشىمىنىڭ قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس دەگەن ماسەلەگە كەلگەن­دە كەز كەلگەن سۋديامەن، تەرگەۋشىمەن تەرەزەسى تەڭ سويلەسەتىنىنە تالاي رەت كۋا بولدىم. حات ىزىمەن جوعار­عى سوتقا دا تالاي ساۋال جول­داپ، ادىل­دىك­تىڭ سالتانات قۇرۋىنا كۇش سال­عان. نۇرەكەڭ ەكەۋمىز قانشا جەردەن پىكىر­لەس، جولداس بولساق تا ناقتى ىسكە كەلگەندە ول ءوز پرينتسيپىنەن تايمايتىن. «ەر شەكىسپەي، بەكىسپەيدى» دەمەكشى، ەكەۋمىزدىڭ رەنجىسكەن ساتتەرىمىز دە از ەمەس. بىراق ول مۇنى تەك جۇمىسقا قاتىستى دەپ بىلەتىن. وسى قاسيەتى مەنى ءتانتى ەتەتىن».

ءنۇري ءمۇفتاح 2002 جىلى 16 قاراشا كۇنى، بار-جوعى 66 جاسىندا جول اپاتىنان قاي­تىس بولدى. تاعى دا سول ارىز-شاعىم­دار­دى تەكسەرىپ، الماتىعا قايتىپ كەلە جات­قان بەتى ەكەن...

قابىر باسىنا جينالعانداردىڭ الدىندا بەلگىلى جۋرناليست اقساقال سارباس اقتاەۆ مىناداي قارالى ءسوز ايتتى: «اتا­عى التى الاشقا ايان اقان سەرى قاي­تىس بولعاندا قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ەكو­نو­مي­سى مامبەتالى شوبەكوۆ: «مىڭ كىسىلىك اقان اعا-اي، ءبىر كىسىنىڭ ولىمىمەن كەتتىڭ-اۋ!» دەپ جىلاپتى. سول سياقتى جالعىز ءوزى ءجۇز جۋرنا­ليسكە لايىق ءنۇري ءمۇفتاح تا بۇل جال­عاننان ءبىر ادامنىڭ ولىمىمەن كەتىپ بارا­دى!..»

مەن دە سويلەيىن دەپ وقتالعام، بىراق ىشكى دۇنيەمدى الاي-دۇلەي ەتكەن ءبىر سەزىم سال­دارىنان كوز الدىم بۇلدىراعان ساعىم­عا تول­دى. مىنا قالپىممەن ەشتەڭە ايتىپ جا­رىت­­پاسىمدى ءبىلدىم. ءبىلدىم دە كوپشىلىك ارا­­سى­­نان اقىرىن سىتىلىپ شىعىپ، تىس­تەن­­گەن قالپى كەڭساي قىرقاسىندا قال­قيىپ تۇرعان ماشيناما قاراي كەتە بار­عام...

 

سەرىك جۇمابەك ۇلى،

قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، قۇقىقتانۋشى جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋەلسىزدىك – تۇعىرىم

ايماقتار • كەشە

كۇلكى كەرۋەنى № 25

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار