100 • 18 قاراشا، 2019

«ەڭبەكشى قازاق» گازەتى: 4 جىلدىق ءومىر

40 رەتكورسەتىلدى

1925 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ №407 سانىنا شىققان «4 جىلدىق ءومىر» اتتى ماقالانى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. 

«ەڭبەكشى قازاقتىڭ» باستاپ شىققان كۇنى 1921 جىل ءنويابردىڭ 7-ءسى ەدى.

ول جىلى كادىمگى مەشىن جۇتىنىڭ اۋىرلىعى باسىپ، ەلدىڭ، ۇكىمەتتىڭ ەسىن تاندىرىپ تۇرعان كەزى بولدى.

العاشقى كەزدە گازەت جەتىسىندە ءبىر شىعاتىن بولدى. ءباسپاسوزى جونگە قويىلىپ، قالام قايراتكەرلەرى توسەلمەگەن قازاقتىڭ جاڭا داۋىرىندە جەتىسىندە ءبىر شىعارۋدىڭ ءوزى دە اۋىر بولدى. ويتكەنى باسپاحانادا قارىپ از، قارىپ تىزۋشىلەر اش، ىسكە كوڭىلسىز ەدى.

ەلدىڭ جۇتقا ۇشىراپ، الدى قىرىلىپ جاتقان ۇلى اپاتى كەزىن­دە ەلدىڭ كوز-قۇلاعى بولۋ وتە كەرەك ەدى. ەل مەن ۇكىمەت اراسىن جاقىن­داس­تى­رىپ، ەل مۇڭىن، ۇكىمەت شارالارىن ءبىر-بىرىنە جەتكىزۋدە «ەڭبەكشى قازاق­تىڭ» ول ءداۋىرى تاريحتا زور ورىن الادى. گازەتتىڭ ول كەزدەگى ەلگە تارالۋ رەتى ناشار بولدى. اقىسىز، تەگىن تاراتىلاتىن بولسا دا، جەرگىلىكتى پوش­تا ورىندارىنىڭ سالاقتىعىنان جىبەرىلگەن جەرگە ۋاقىتىندا بارمادى. ەل ءىشىن تەگىس جايلاپ، ورىن تەبە المادى. جالپى، ەل قاتىناسىپ، جىم­داسا المادى. بۇلاي بولۋدا گازەت باسقارماسى ايىپتى ەمەس ەدى. باس­قارما قولىنان كەلگەن شاراسىن ىستەپ، ەكپىندى  جۇمىستارعا قول سالىپ، ءجون سىلتەي الدى. ول كەزدەگى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا، مادەنيەت ورىسىنە لايىقتى جۇمىس ىستەي المادى دەپ تە باسقارمانى ايىپتاۋعا بولمايدى.

«ەڭبەكشى قازاق» ەكىنشى جىلىندا جەتىدە ەكى رەت شىعۋعا كىرىسىپ ەدى. بىراق ەكى رەت شىعۋىن اۋىز ايتسا دا، كەيدە جەتىدە ءبىر-اق شىعىپ قالاتىن كەزدەرى بولدى. ويتكەنى ول كەزدە باسپاحانا ءىسى بىلىق بولىپ، بەرىلگەن ماتەريالدار مەزگىلىندە ۇلگەرمەدى.

العاشقى ۇيىمداسۋىندا باس قوسىپ، ىسكە ىسىلىپ قالعان جازۋشىلارى باسقا جۇمىسقا بىتىراپ كەتىپ، باسقارما قىزمەتكەرلەرى جاڭا ادامداردان قۇرىلدى. جازۋشىلار سانى از بولدى. مىندەتتى جازۋشىلار 2-3-اق كىسى بولىپ، كوبىنە شەتتەن جازۋشىلارعا مۇقتاج بولدى.

ول كەزدە ۇيىمداسقان تىلشىلەر بولمادى. اندا-ساندا الدەقالاي كەلىپ قالعان ءبىرلى-جارىمدى ەلدەن جازىلعان شاعىم حاتتاردان باسقا ەلدەن كۇردەلى ەڭبەك ونبەدى. ول كەزدە كوبىنە وقۋشى جاستاردىڭ عانا كومەگى ءتيىپ، جازۋعا ۇمتىلا باستاعان كەزى ەدى. «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» ول كەزىندەگى كوزگە تۇسەتىن جۇمىسى – وقۋشى جاستار اراسىندا ساياسي قوزعالىس تۋىپ، ءباسپاسوز ىسىنە جاقىن جۇرەتىن ادەت پايدا بولۋ بولدى. بۇل جىلىندا دا گازەت تارالۋ جۇمىسى كوڭىلدەگىدەي بولمادى. گازەت اقىلى بولىپ، باعا بەلگىلەنسە دە كوبىنە تەگىن تارالىپ ءجۇردى. العاشقى جىلى اقىلى بولعانمەن اقشا تولەپ الدىرۋشى سيرەك بولدى. گازەت جىبەرۋ ءىسى دە ءتارتىپتى ەمەس ەدى. كوبىنە گازەت جوعالۋ، تۇگەل بارماي قالۋ سىقىلدى اۋرۋلار بولىپ ءجۇردى.

ءۇشىنشى جىلىندا جەتىدە 3 رەت شىعا باستادى. بۇل جىلىندا دا جازۋشىلارى وزگەرىپ، جاڭا ادامدار كىردى. گازەت قولدان-قولعا كوشىپ ءجۇرىپ، كۇردەلى ەڭبەك كورسەتە المادى. ەلگە ءوزىن تانىتىپ، ەلمەن قولتىقتاسۋى، ەلدىڭ قىشىعان جەرىن تاباتىن شىن قامقورى ەكەندىگى كوزگە كورىنە المادى. جازۋشىسى از، قىزمەتكەرلەرى تولىق بولماي، كوپتىڭ قالام كومەگىنە بۇل جىلدا دا مۇقتاج بولدى. ءۇشىنشى جىلىنىڭ سوڭعى كەزىندە ەلدەن جازۋشىلار  بىرتە-بىرتە كوبەيىپ، ءار جەردەن كورىنە باستاپ ەدى، گازەت ءتىلشىسىز وركەندەمەيدى دەگەن وي ءتۇسىپ، كوبىرەك تىلشىلەر قالامىنا بوي ۇردى. ەلدەن جازۋشىلار جازۋعا جاڭا بەت العان كەزى وسى جىلىندا كوبىرەك كورىندى.

«ەڭبەكشى قازاقتىڭ» ءتورتىنشى جىلىندا تۇلعاسى ءوسىپ، ءورىسى كەڭۋگە بەت الدى. باسقارما ادامدارى تابان سەرىپپەي وتىرىپ قىزمەت قىلاتىن جازۋشىلارىن كوبەيتتى. بۇرىنعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورنىنا باسقا ادامدار قويىلدى.

ەل ىشىنە ادەيى ارنالىپ اگەنتتەر جىبەرىلدى. سەنىمدى تىلشىلەردىڭ تىزبەسى الىندى. ءار جەردەن تىلشىلەر بەلگىلەندى. ەلدەن الدىرۋشىلاردى كوبەيتۋ، گازەت ناۋقانىن اشۋ سىقىلدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى.

سوڭعى كەزدە تىلشىلەر سانى 350-دەن اسىپ، الدىرۋشىلارىنىڭ سانى 8000-عا جەتتى.

بۇرىن شاعىمنان باسقانى حابار ەكەن دەپ تۇسىنبەيتىن ەل جازۋشىلارى ەندى شارۋاشىلىق، مادەنيەتتىك ىستەرگە قاتىناسىپ، سولار تۋرالى جازۋعا توسەلىپ كەلەدى.

ەل ىشىنە گازەت تارالۋعا جان سالىپ كىرىسكەن، ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ، بىرنەشە الدىرۋشىلار جيناعان بەلگىلى تىلشىلەر بار.

ءتورتىنشى جىلىندا گازەت الۋشى كوبەيگەننىڭ ۇستىنە تارالۋ جۇمىسىندا از كەم كەمشىلىك بولدى. وعان باستى سەبەپتەر بار:

گازەت جىبەرۋ جۇمىسى جاڭا رەتتەلىپ كەلە جاتقان مەزگىلدە باسقارمانىڭ قونىس اۋدارۋ كەزى بولدى. ورىنبوردان قىزىلورداعا كوشۋ جۇمىسى باسقارمانىڭ گازەت تاراتۋ جۇمىسىنا كوپ كەدەرگى بولدى. ورىنبورداعى گازەت جىبەرۋ ىسىنە ىسىلىپ قالعان قىزمەتكەرلەردىڭ كوبى قىزىلورداعا كەلمەي قالدى. جاڭا قىزمەتكەرلەر جاتتىعىپ كەتكەنشە كوپ گازەت يەسىنە مەزگىلىندە بارىپ جەتىسە الماي قالۋلى. باسقارما ول قاتەلىكتى موينىنا الىپ، ءىستى رەتتەپ الۋعا كىرىسىپ وتىر.

«ەڭبەكشى قازاقتىڭ» 4 جىلدىق ءومىرىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسى ايتىلعاندار. ءباسپاسوزى وركەندەپ، قالام قايراتكەرلەرى ىسىلماعان قازاق جۇرتىنىڭ ومىرىندە كوپ كەمشىلىكتەر بولۋعا مۇمكىن. بىراق جىل ساناپ بۇرىنعى كەمشىلىكتەر جويىلىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ءالى دە كەمشىلىكسىز، مۇلتىكسىز ەمەس شىعار، ايتكەنمەن بۇرىنعىعا قاراعاندا بۇتى-قولىن سوزۋعا بەت الدى. 4 جاسىندا جەتىسىنە 4 شىعىپ كەلسە، 5 جاسىنا قاراعاندا كۇندە شىققالى تۇر. تىلشىلەرىن تاربيەلەپ، سولار ارقىلى ەلگە جاڭا جۇرتشىلىق ورناتۋ، تاپ سەزىمىن كۇشەيتىپ، ­ساياسي سانا بەرۋ ىسىنە كىرىسكەلى تۇر.

گازەتتىڭ كوپكە ۇناپ، كوپتىڭ گازەتى بولۋ، تاپ قۇرالى، تاپ جوقشىسى ەكەنىن ىسپەن ىسپاتتاۋ ءۇشىن سانالى ازاماتتاردىڭ قالامىنا ءالى دە مۇقتاج.

ەلمەن قاتىسا بىلۋگە باسقارما تاجىريبە شەگىپ كەلەدى. ءالى دە تىلشىلەردى تارتىپ، ولاردىڭ سالت-ساناسىن ءوسىرۋ جابدىعىنا كىرىسكەلى وتىر.

ەندىگى تىلەك، الەۋمەت قىزمەتىندەگى سانالى ازاماتتاردىڭ كومەگىندە قالدى. ەلدىڭ مادەنيەت، شارۋاشىلىق ىستەرىندەگى كۇندىك ومىرگە بايلاۋلى ماسەلەلەردى مايدانعا سالىپ، پىكىر جۇرگىزۋگە تارتىنباس دەگەن ءۇمىت بار.

ج.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازالىدا رەترو-فەستيۆال ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 16:58

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار