«مەنى گازەتكە الىپ كەلگەن – ايتماتوۆ...»
– ساۋىتبەك اعا الدىمەن ءسوزدى وسى گازەتكە قالاي كەلگەنىڭىزدى ايتۋدان باستايىقشى. ول كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرە سالا ورتالىق كوميتەتتىڭ ءباسپاسوز ورگانىنا ورنالاسۋ قيىن ەكەنى بەلگىلى عوي.
– دۇرىس ايتاسىز: ۋنيۆەرسيتەت بىتىرە سالا باستى پارتيالىق گازەتكە قابىلدانۋ ول جىلداردا ءتىپتى وقىس وقيعاداي ەدى. «سوتسياليستىك قازاقستانعا» قىزمەتكەرلەر «لەنينشىل جاستان», «قازاق ادەبيەتىنەن», وبلىستىق گازەتتەردەن عانا الىنىپ جاتاتىن. سودان دا مۇندا كىلەڭ ساقا جۋرناليستەر جۇمىس ىستەيتىن. تالاي جۇرت توسىرقاي قاراعان سول باتىل قادامدى جاساعان اسىل ادام – گازەتتى 1973-1983 جىلداردا باسقارعان ساپار بايجانوۆ. ايتسە دە, مەنىڭ ماسەلەمنىڭ شەشىلۋىنە, تۇپتەپ كەلگەندە, اتاقتى ايتماتوۆ ارالاستى...
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» كادرىنا ناقتى قانداي قاتىسى بولۋى مۇمكىن دەپ تاڭدانىپ وتىرعانىڭىزدى بايقايمىن. ايتايىن. جۋرفاكتىڭ بەسىنشى كۋرسىندا جۇرگەندە مەملەكەتتىك كينو كوميتەتىنە جۇمىسقا ورنالاسقان ەدىم. ستسەناري القاسىنىڭ دەرەكتى فيلمدەر جونىندەگى رەداكتورى بولىپ. تاماشا قىزمەت. وقيتىنىڭ – ستسەناري, كورەتىنىڭ – كينو, كوميتەت توراعاسى – ايتۋلى پۋبليتسيست كامال سمايىلوۆ, كوميتەتتىڭ باس رەداكتورى – قالتاي مۇحامەدجانوۆ, كينوستۋديانىڭ باس رەداكتورى – ءابىش كەكىلباەۆ... اعالارىمنىڭ ماعان قاباعى جاقسى. ءومىردىڭ, ونەردىڭ, ونەگەنىڭ ناعىز مەكتەبى. ايتسە دە, «جۋرناليست بولامىن دەپ وقىدىم عوي, ءبارى قالاي وزگەرىپ كەتتى ءوزى؟..», دەپ ەكىويلى كۇيدە قالاتىن كەزدەرىم دە از ەمەس-ءتى. ونىڭ ۇستىنە گازەتتىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولات بوداۋباەۆ: ء«تۇبى سەنى ءبىز شاقىراتىن شىعارمىز. ساپەكەڭ جازعاندارىڭدى ماقتايدى. «جۇمىسقا الامىز» دەپ قويادى», دەيتىن. ستۋدەنت كەزدە «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» وزىنە ءبىراز شىققانمىن. بيىل «فوليانت» باسپاسىنان «ونەر ولكەسى» دەگەن كولەمدى كىتابىم جارىق كوردى, سونىڭ شامامەن 150 بەتتەيلىك العاشقى تاراۋى «ستۋدەنت داپتەرىنەن» دەپ اتالادى, ءبارى ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەندە جاريالاعان كينو, تەاتر, مۋزىكا تۋرالى رەتسەنزيا, ماقالا, سۇحباتتارىم. الدىڭعى جىلى باسىلعان «ادەبيەت الەمى» دەگەن كىتابىمدا دا ستۋدەنتتىك جىلداردا جازعاندارىم بار. ۇمىتتەنەتىن ءجونىم جوق ەمەس سياقتى. بىراق ناقتى اڭگىمە قوزعالمايدى. ۋاقىت ءوتىپ جاتىر. تاعى ءبىر ماقالامدى الىپ بارعاندا ناقتى سۇراۋعا تۋرا كەلدى... بولات قامي ۇلى بىلاي دەدى: «وي, باۋىرىم, ساعان ايتۋعا ىڭعايسىزدانىپ ءجۇر ەدىم. ويىمىز بولمايتىن بولدى. ساپەكەڭ كامال سمايىلوۆپەن سويلەسكەن ەكەن, ول كىسى: «سىزگە جۋرناليست تابۋ قيىن ەمەس, بىزگە كينونىڭ مامانىن تابۋ قيىن. اسىرەسە قازاقتىڭ جانىن بىلەتىن, قازاقشا جازاتىن ادام از. كىلەڭ اسفالتتا تۋعاندار... ول جىگىتتى ءبىز ماسكەۋگە, ەكى جىلدىق كۋرسقا جىبەرمەكشىمىز. وزىمىزدە ورنىقتىرماقشىمىز. ءبىزدى قيناماساڭىز ەكەن», دەپتى... انا جولى سەنى تاعى ءبىر ايتىپ ەدىم, «ەندى بۇل اڭگىمەنى قوزعامايىق. ىڭعايسىز بولادى كامالدان», دەدى»... مەن نە ايتامىن؟ بۇيىرماعان شىعار دەدىم دە قويدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋ دا ءبىتتى. كينوداعى جۇمىسىمدى جالعاستىرا بەردىم. سول جىلعى كۇزدە الماتىعا شىڭعىس ايتماتوۆ كەلە قالدى, ءوزىنىڭ شىعارماسى بويىنشا تۇسىرىلگەن ءفيلمدى كينو ۇيىندە كورسەتتى. «لەنينشىل جاستىڭ» تاپسىرماسىمەن ول كىسىدەن كولەمدى سۇحبات الدىم. گازەتكە 1975 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟!» دەگەن اتپەن شىقتى. جاريالانىم جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردى. ەرتەڭىندە-اق ساپار بايجانوۆقا شاقىرىلدىم... ارادا ەكى كۇن وتكەندە رەداكتسيانىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ بىلدەي قىزمەتكەرى بولىپ شىعا كەلدىم. جاقسىدان شاراپات دەگەن سول. قالامداس دوسىنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاي الماي, رايىنان قايتقان ساپار اعانىڭ شەشىمىن وزگەرتۋگە ادامزاتتىڭ ايتماتوۆىمەن جاسالعان سۇحباتتىڭ ناقتى اسەرى بولعانى انىق ەدى. سوندىقتان ءبىر جاعىنان, مەنى گازەتكە الىپ كەلگەن ايتماتوۆ دەسەم دە ارتىعى جوق. شىڭعىس اعاعا وسى ءۇشىن راحمەتىمدى كەيىنىرەك, 1997 جىلى, مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىمدە تەلاۆتورمەن بىرىگىپ جازعان پەساسى بويىنشا سپەكتاكل قويىلعاندا بىشكەكتەگى تەاتردىڭ ساحناسىنان ايتقانىم دا بار.
«سەگىز كۇندە بەس ەلدە»...
– راسىندا دا, ءسىز تالاي اتاقتى ادامدارمەن سۇحبات جاساعانسىز. ولاردىڭ اراسىنان كىمدەردى ەرەكشە اتار ەدىڭىز؟
– سۇحبات جاساۋعا جاستاي بەيىمدەلىپ وسكەنىمە اۋەلدەگى بەس جىلدا ادەبيەت جانە ونەر بولىمىندە ىستەۋىمنىڭ دە اسەرى بولدى. باسقا بولىمدەرگە قاراعاندا, سۇحبات جانرى بىزدە كوبىرەك قولدانىلاتىن. ول كەزدە لاۋازىمدى قىزمەتتەگى ادامداردىڭ, ادەبيەتتەن, ونەردەن, عىلىمنان, سپورتتان باسقا سالالارداعى كىسىلەردىڭ سۇحبات بەرۋى ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن ەدى عوي. جۇرتتىڭ از سويلەيتىن كەزى... سول جىلداردا عابيت مۇسىرەپوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ءسابيرا مايقانوۆا, ليۋدميلا زىكينا, ماحمۋد ەسەمباەۆ, ەۆگەني ماتۆەەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, نۇرمۇحان ءجانتورين سياقتى تالاي تۇلعادان سۇحبات الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. 2000 جىلى «ەگەمەن قازاقستانعا» قايتىپ كەلگەننەن كەيىن سۇحباتتاسقان ادامداردىڭ اراسىنان شىڭعىس ايتماتوۆ, سەرگەي ميحالكوۆ, ميحايل ۋليانوۆ, اندرەي كونچالوۆسكي, ناتاليا ارىنباساروۆا, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆا, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, سەرگەي سولوۆەۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, ءسابيت ورازباەۆ, ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, داريعا تنالينا, نيكولاي اناستاسەۆ سەكىلدى ەسىمدەردى بولە اتاي الامىن. گرۋزيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ەدۋارد شەۆاردنادزەمەن, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومولي راحمونمەن, امەريكالىق بەلگىلى تاريحشى, ساياساتتانۋشى مارتا بريلل ولكوتپەن, بايكەن اعا اشىموۆپەن, «قۇراننىڭ» پوەتيكالىق اۋدارماسىن جاساعان يمام ۆالەريا پوروحوۆامەن جاسالعان سۇحباتتار دا وزىمە ۇنايدى. جالپى, سۇحباتقا قويىلاتىن تالاپ ءارتۇرلى. كەيدە وقىرمان ءۇشىن ونشا تارتىمدى, قىزعىلىقتى كورىنبەيتىندەي, بىراق وتەتىن نە وتكەن وقيعانىڭ الاتىن ورنىن, سونى ۇيىمداستىرعان ەلدىڭ سالماعىن سەزىندىرۋ ءۇشىن جاسالاتىن, ساياسي تۇرعىدان اسا قاجەتتى, وتە جاۋاپتى سۇحباتتار دا بولۋى مۇمكىن. مىسالى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 2010 جىلعى استانا ءسامميتىنىڭ الدىندا اينالاسى سەگىز كۇننىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ بەس ەلىندە بولىپ, التى بىردەي سۇحبات الىپ قايتتىم. ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دي بريشامبو, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى جواو سوارەش, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر كوزلوۆسكي, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەندجامەن كاردين, ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى كنۋت ۆوللەبەك, ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى يانەز لەنارچيچ سياقتى بيىك لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قازاقستان تۋرالى, نازارباەۆ تۋرالى, الداعى استانا ءسامميتى تۋرالى سالماقتى پىكىرلەرى گازەتتە بىرىنەن كەيىن ءبىرى, جەدەل جاريالاندى. ول دەڭگەيدەگى ادامدارمەن كەزدەسۋ, سۇحباتتاسۋ وڭاي ەمەستىگىن بىلەسىز. مۇنداي شارۋالاردى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى باسشىلىعىنىڭ, سول ەلدەردەگى ەلشىلەردىڭ كومەگىمەن عانا اتقارا الاسىز. ۇلكەن ساياسات ءۇشىن ماڭىزدى ول سۇحباتتاردى اقوردانىڭ ايتۋىمەن ورىسشا گازەتتەر دە جاريالادى. باسىلىم بەدەلىنە بۇل دا كەرەك.
– سەگىز كۇندە بەس ەلدە... الەمدى كوپ ارالاعانىڭىزدى بىلەمىز, ءوزىمىز دە كۋامىز. جالپى, ۇزىن سانى قانشا ەلدە بولعانسىز؟
– 59 ەلگە تابان ءتيىپتى.
– بۇرىن دا وسى شامادا ايتقانىڭىز ەسىمدە.
– سودان بەرى ول سان كوپ وسە قويعان جوق. نەگىزگى ەلدەر قايتالانا بەرەدى عوي. ايتپەسە, شەتكە كوپ شىعۋىن كوپ شىقتىق. ءبىر اقش-تىڭ وزىنە التى رەت, ءبىر جاپونيانىڭ وزىنە بەس رەت, ءبىر فرانتسيانىڭ وزىنە بەس رەت, ءبىر يتاليانىڭ وزىنە ءتورت رەت جولىم تۇسكەن ەكەن, مىسالى. ونداي ەلدەر بارشىلىق. گازەتتە جۇرگەن سوڭعى التى-جەتى جىلدا بارعان ەلدەرىمنىڭ تىزىمىنە قوسىلعانى تەك ەكى ەل – برازيليا مەن يندونەزيا بولعانى ەسىمدە. ودان بەرىدە دە سولاي. مىسالى, وتكەن جىلى جازدا ۇلىمىزعا قوناققا بارعاندا ەۋروپانىڭ التى ەلىن كولىكپەن ارالاپ قايتتىق, ال سونىڭ ىشىندە جاڭادان كورگەنىم پورتۋگاليا عانا. پارلامەنتكە كەلگەلى بەرگى ءۇش جارىم جىلدىڭ ىشىندە دە ءبىراز ەلگە باردىق. سولاردىڭ ىشىندە ءوزىم بۇرىن بولماعان ەل – بيىل كورگەن قاتار عانا. كەشە ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين باستاعان پارلامەنتتىك دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا ۆەتنامنان ورالدىق. ول ەلدە 2011 جىلى پرەزيدەنتتىڭ رەسمي ساپارى كەزىندە بولعان ەدىم. 59 ەل دەگەن دە از ەل ەمەس قوي. شۇكىر. وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارقاسى.
سۇحبات تاقىرىبىنا ورالايىق. وسى جانر بويىنشا گازەتتە جۇرگەندە تىندىرىلعان نەگىزگى شارۋا, ارينە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا جاسالعان سۇحباتتار. بۇل ىسكە كىرىسكەندە ەلباسىمەن اڭگىمەلەر ءارى كەتسە ءبىر-ەكى جىلدا اياقتالار دەپ ويلاعانمىن. ولاي بولماي شىقتى. بۇل اراداعى قيىندىق ەلباسىنىڭ سۇحبات بەرۋگە كەلىسىمىن الۋدىڭ, تىعىز جۇمىس كەستەسىنە قوسىلۋدىڭ ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە عانا ەمەس. نەگىزگى قيىندىق – سۇحباتتا قامتىلاتىن ماسەلەلەردىڭ مانىنە قانىعۋ, سول بويىنشا قويۋعا بولاتىن, قويۋ قاجەت سۇراقتاردى ويلاستىرۋ, اڭگىمە بارىسىندا تۋىنداپ قالاتىن تاقىرىپتاردى قوزعاۋعا دايىن تۇرۋ. سولاي ەتە العان سياقتىمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 2015 جىلى شىققان ء«ومىر وتكەلدەرى» اتتى سۇحبات كىتابىنىڭ العىسوزىندە جۋرناليستىك جۇمىسىمدى جاقسى باعالادى. جالپى, ءوز باسىم ەلباسىنىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگىن كورسەتۋدەن ايانىپ قالعان ەمەسپىن. اتىنا مىنگەسىپ, جارتى الەمدى شارلاپ شىققانىم, ءتورت قۇرلىقتىڭ (اۋسترالياعا جولىم ءبىر تۇسپەي-اق قويدى) تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كولەمدى رەپورتاجدار جولداعانىم ءوز الدىنا, سان قىرلى قىزمەتىنە كوپتەگەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار ارنادىم. تەك ەلباسى تۋرالى جازعاندارىمنىڭ باسىن قوسسا دا كەمىندە ەكى توم قۇرالىپ قالار. ونىڭ سىرتىندا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «تاڭدامالى سوزدەر» دەگەن اتپەن جاريالانعان قازاقشا توعىز تومدىعىنىڭ ارناۋلى رەداكتورى بولعانىم, سول توعىز تومنىڭ اۋدارماسىن ۇيىمداستىرعانىم, ونداعى ءار سويلەمگە شۇقشيىپ, جەكە-جەكە سالىستىرىپ, قاجەت جەرىن تۇزەپ, جەتىلدىرىپ شىققانىم, تالاي ءسوزدى اۋدارعانىم تاعى بار. بۇل ءوزى باس-اياعى ەكى جىلعا سوزىلعان ايتا قالارلىقتاي اۋىر جۇمىس بولدى. جاۋاپتىلىعى ءتىپتى بولەكشە.
«ۇلتتىق رۋحتىڭ ۇلى ۇستىندارىنىڭ ءبىرى»
– گازەتتىڭ توقسان جىلدىعىندا, سول كەزدەگى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا باستان-اياق اۋىزشا جاساعان بايانداماڭىز ەلدىڭ ەسىندە. وسىعان قاراپ-اق باسىلىمنىڭ ءسىزدىڭ جان-جۇرەگىڭىزگە قانشالىقتى جاقىندىعىن بىلە بەرۋگە بولار ەدى. بۇل گازەتتىڭ ەل ومىرىندە الار ورنى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءدال سول كۇنى تۇسكە دەيىن رەداكتسياعا ەلباسىمىز كەلگەن ەدى. «ەگەمەننىڭ» جاڭا عيماراتىن ءوزى سالتاناتتى جاعدايدا اشىپ, جۋرناليستەرگە كەڭىنەن تولعاپ سۇحبات بەرگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇجىمعا كەلۋى دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس. قات-قابات ۇيىمداستىرۋ ىستەرىمەن قاپىلىپ ءجۇرىپ, تەاتردا جاسايتىن باياندامانى ءتىپتى تەزيس كۇيىندە قاعازعا تۇسىرۋگە دە شاما بولماعانى راس. بىراق گازەت تاريحى دا, باسىلىمنىڭ ابىرويىن اسىرعان ارداقتى ازاماتتار دا كوڭىلدە سايراپ تۇرعان سوڭ ەمىن-ەركىن اڭگىمە تۇرىندە بايانداپ شىققانمىن. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى, جاڭا ءسىز ايتقانداي, باسىلىمنىڭ جۇرەككە جاقىندىعىندا.
«ەگەمەن قازاقستان» – ەلدىكتىڭ بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ اتريبۋتتارى قاتارىندا قاستەرلەسە بولاتىنداي حالىقتىق قازىنامىز. بۇل گازەت – ۇلتتىق رۋحتىڭ ۇلى ۇستىندارىنىڭ ءبىرى. «ەگەمەنىمىز» باردا ەگەمەندىگىمىز ەڭسەلى بولماي قويمايدى. بيىل كوكتەمدە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا گازەتتىڭ ون تومدىق شەجىرەسىنىڭ العاشقى بەس تومدىعى تانىستىرىلدى. سول باسىلىمنىڭ ءار بەتىن اشىپ قالساڭىز تاريح ءتىرىلىپ, سويلەپ الا جونەلەدى. جيىرماسىنشى عاسىردا ەلدىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە كەتكەنىنىڭ, مىنا بايتاق دالادا نە بولىپ, نە وتكەنىنىڭ ءبارى سايراپ تۇر. بۇل ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە گازەت ەلدىڭ جاندى جىلناماسىن جازىپ شىقتى. ءبىر عاسىردىڭ بويىندا ونىڭ اتى سان رەت وزگەردى. گازەتتىڭ اتى وزگەرسە دە, زاتى وزگەرگەن جوق. حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ۇلتتىق باسىلىم كۇيىندە قالا بەردى. ءار ءسوزدىڭ ساڭىلاۋىنان سىعالايتىن تسەنزۋرا زامانىندا دا حالىقتىق سيپاتىن, ەلدىك مىنەزىن ساقتاي الدى. جاقىندا ديحان قامزابەك ۇلى «سماعۇل جانە «ەڭبەكشى قازاق» اتتى ماقالاسىندا: «ەڭبەكشى قازاق» رەسمي پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ءۇنى بولسا دا ءىس جۇزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ءا.بوكەيحان شىعارعان «قازاق» گازەتىمەن رۋحتاس بوپ قالدى», دەپ باعا بەرىپتى. ءدال باعا. قانشالىقتى قيىنعا تۇسسە دە گازەت وسىنى جاساي العان. ءبىر عاسىردىڭ بويىندا گازەتتىڭ شىعاتىن جەرى دە سان رەت وزگەردى: ورىنبوردان دا شىقتى, قىزىلوردادان دا شىقتى, الماتىدان دا شىقتى, اقمولادان دا شىقتى. قايدان شىققاندا دا ويدان شىقتى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا ەلمەن بىرگە «ەگەمەننىڭ» دە باعى جاندى – ەركىن ويلى باسىلىمعا اينالدى. گازەت بۇگىن دە ءوز بيىگىندە تۇر. ءوزىمىز سەنىم كورسەتكەن دارحان قىدىرالى باۋىرىم ەل گازەتىنىڭ ەستافەتاسىن لايىقتى ءىلىپ الىپ كەتتى. كەشەگى اسىل اعالارىمىز سالعان سارا جولدى جاقسى جالعاستىرىپ جاتىر.
– گازەتتىڭ ءسىزدىڭ ءوز ومىرىڭىزدەگى ورنىنا قاتىستى نە ايتا الاسىز؟ 2003 جىلى ءسىز اقپارات ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدىڭىز. سوندا ۇجىممەن قوشتاساردا ءسىز: «ەگەر قالام ۇستاعان ادام «ەگەمەن قازاقستاندى» باسقارعان سوڭ باسقا ءبىر جۇمىسقا جوعارىلادىم دەپ ساناسا, قاتەلەسەدى. ويتكەنى قالام ۇستاعان ادام ءۇشىن «ەگەمەندى» باسقارۋدان بيىك بەلەس بولماۋعا ءتيىس», دەدىڭىز.
– قازىر دە سولاي سانايمىن. مۇنداي گازەتتە جۇمىس ىستەۋ – ابىروي, ونى باسقارۋ – باسقا قوناتىن باق, ال ۇزاق جىلدار بويى باسقارۋ – سيرەك قوناتىن باق. ال ماعان باس گازەتتى اتتاي ون التى جىل باسقارۋ باعى بۇيىردى. وسى سۇحباتقا ىشتەي دايىندالعاندا توقسان جىلدىققا شىعارعان «باس باسىلىم» دەگەن كىتاپ-البومعا جازىلعان العىسوزدى قايتا وقىدىم. مىنە, مىنا ءبىر تۇسىن كوشىرىپ تە العانمىن: «قازاقتىڭ ءسوزىن ۇستاعان نەبىر جاقسى مەن جايساڭنىڭ قاسيەتتى جولىن جالعاستىرۋ باقىتى بۇيىرعان تاعدىرىما تاۋبە دەيمىن, حالقىمىزدىڭ باس گازەتىنىڭ تىزگىنىن تاپسىرعان ەلباسىنا شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن», دەگەن ەكەنمىن. سول ءسوزىمدى تاعى دا ىقىلاسپەن قايتالايمىن.
«التى ەسە ارتتىرۋ – ايتۋعا عانا وڭاي»
– بىزگە رەداكتسيالىق لەزدەمەدە ايتاتىن ءبىر ءسوزىڭىزدى گازەت ارقىلى وقىرماندارعا دا جەتكىزسەم دەيمىن. «ەگەمەننىڭ» ءبىر ەرەكشەلىگى مىنادا: وزگە گازەتتەگى ماقالا سونى جازعان اۆتوردىڭ ءسوزى بولىپ قارالادى, ال «ەگەمەندەگى» ماقالا سونى جاريالاعان گازەتتىڭ ءسوزى بولىپ قارالادى دەۋشى ەدىڭىز عوي.
– ەلدىڭ «ەگەمەننىڭ» سوزىنە سەنەتىن قالپىن, ونداعى ءسوزدى كوپتىڭ ورتاق ويى سانايتىن سيپاتىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋ وتە ماڭىزدى.
ءبىز گازەتتىڭ مارتەبەسى وزگەرىپ, ۇكىمەتتىڭ قۇرىلتايشىلىعىنان ايىرىلىپ, قاتارداعى اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالىپ قالعان العاشقى كۇندەردەن وسىنى قاتتى قامدادىق. سان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسىلىمنىڭ تارالىمى 38 مىڭ داناعا دەيىن قۇلدىراپ كەتكەنىنە الاڭدادىق. ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, اقىرى باسىلىمنىڭ حالىقتىق سيپاتىن قايتا قالىپتاۋدىڭ باستى جولى گازەتتىڭ نەگىزگى اۆتورى حالىقتىڭ ءوزى بولۋى دەگەن توقتامعا كەلدىك. ءومىردىڭ سان سالاسىنان ايتارى بار, قالامىنىڭ جەلى بار ادامداردى ىزدەۋگە كىرىستىك, تالاي جىلدان بەرى گازەتتەن قول ءۇزىپ قالعان قالامگەرلەردى اۆتورلىققا قايتادان تارتا باستادىق. تاقىرىپتىق, توقساندىق جوسپارلار جاسالاتىن بولدى. ءار ءبولىم الداعى كەزدە قانداي ماسەلەلەردى قاۋزايتىنىن, ولاردى رەداكتسيا ءجۋرناليسى نەمەسە ءتيىستى اۆتور قاي كەزگە دەيىن زەرتتەپ شىعۋعا, جازىپ بىتۋگە ءتيىس ەكەنىن ءبىلىپ وتىردى. ناتيجە كوپ كۇتتىرگەن جوق. ەندى جازاتىن جۇرت «ەگەمەندە» ماقالا جاريالاۋدى ابىروي سانايتىن بولدى. ماقالا دەگەن اعىلىپ تۇسە باستادى. تاڭداۋعا, كوڭىل تولماعان دۇنيەنى قايتارۋعا نەمەسە جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتۋگە مۇمكىندىك اشىلدى. ەلدىڭ بەتى «ەگەمەنگە» بۇرىلدى. «ەل گازەتى» دەگەن جاڭا اتى بىرتە-بىرتە ورنىعا باستادى. العاشقى ءبىر جىلدىڭ وزىندە گازەت تارالىمى ءبىر جارىم ەسەگە ارتىپ شىعا كەلدى. ەڭبەك باعالاندى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2002 جىلعى 12 ناۋرىزدا وتكەن قازاقستان جۋرناليستەرىنىڭ I كونگرەسىندە سويلەگەن سوزىندە: «جۋرناليستەردىڭ ءوزىنىڭ قۇلشىنىسى مەن بىلىكتىلىگى بولماسا, مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلعان ەشقانداي شارا پارمەندى بولىپ شىقپايدى. مىسالى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ءبىر جىلدىڭ وزىندە عانا باسىلىمنىڭ تارالىمىن 27 مىڭ داناعا ارتتىرا الدى عوي. مىنە, قولداۋدى وسىنداي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا كورسەتۋ كەرەك», دەپ قاداپ ايتتى. بۇل ءسوز بىزگە ۇلكەن دەمەۋ بولدى. ەندىگى جەردە باسپاسوزگە جازىلىم ناۋقانىن جۇرگىزۋدەگى ءسوزىمىزدى دە وتىمدىرەك ەتۋگە اينالدى... ءسويتىپ تارالىم جىلدان-جىلعا وسە بەردى, وسە بەردى. اقىرى ءبىز گازەتتىڭ تارالىمىن 38 مىڭنان 212 مىڭعا اپاردىق. التى ەسە ارتتىرۋ – ايتۋعا عانا وڭاي. بۇل قىرۋار قارەكەتتىڭ, جۇمىلعان جۇمىستىڭ جەمىسى.
ايىپ ەتپەڭىز, تاعى ءبىر جاعدايدى ايتىپ قالعىم كەلەدى. مۇنى ءوز باسىم شىن ماقتانىش ەتەمىن. ەلباسىنىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىز رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن دا جاقسىلاپ جوندەي الدىق. سەگىز قاباتتىق ساۋلەتتى عيمارات سالدىردىق. ەكى كوپ پاتەرلى ءۇي, ەكى جاتاقحانا تۇرعىزدىق. 2016 جىلدىڭ باسىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» باسپاناسىز بىردە-ءبىر قىزمەتكەر قالماعان ەدى. وسىنداي-وسىنداي ساۋاپتى ىستەردى ويلاعاندا سۇيىكتى گازەتىمنىڭ عاسىرلىق تورقالى تويىنىڭ قۋانىشى جان-جۇرەگىمدى ءجىبىتىپ جىبەرەتىنىن نەسىنە جاسىرايىن. ءوز ومىرىمدەگى ەڭ ءبىر مەرەيلى ساتتەردىڭ تالايى وسى گازەتپەن بايلانىستى. جيىرمانىڭ بەل ورتاسىنا دا جەتپەگەن شاقتا تابالدىرىعىنان اتتاعان رەداكتسيانىڭ ەسىگىنەن كىرىپ, تورىنە دەيىن جەتتىم. ءتىلشىسى دە بولدىم, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى دە بولدىم, رەداكتسيالىق القا مۇشەسى دە بولدىم, باستاۋىش جۋرناليستەر ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى دە بولدىم, كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ توراعاسى دا بولدىم, باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى دا بولدىم, وسى جەردەن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە قىزمەتكە شاقىرىلىپ, ونىڭ ءباسپاسوز سەكتورىندا گازەتتىڭ كۋراتورى دا بولدىم. تالاي جىل اپپاراتتا, مادەنيەت مينيسترلىگىندە, تەلەراديوكورپوراتسيادا جۇمىس ىستەپ كەلىپ, 2000 جىلى جاڭادان قۇرىلعان اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە بەكىتىلدىم. وسى جەردەن 2016 جىلى ماجىلىسكە اۋىستىم. «ەگەمەندە» ءجۇرىپ, جۋرناليستىك كاسىپتىڭ قىر-سىرىنا قانىقتىق, وي ۇستادىق, ءتىل ۇشتادىق, كۇندىز ءارىپ تۇزەتىپ, تۇندە قارىپ كۇزەتىپ, اۋىر جۇمىستا شىڭدالدىق, ەلدىك ءىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەرگەك سەزىندىك. ازاماتتىقتىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتتىك. ابىرويىن دا يەلەندىك. مينيستر اتانسام دا, دەپۋتاتتىققا سايلانسام دا الدىمەن «ەگەمەندەگى» جانكەشتى ەڭبەكتىڭ ەسكەرىلۋى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. انا ءبىر جىلدارى باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىندا قوياتىن ايدارىمىز بولۋشى ەدى – «ەل گازەتى «ەگەمەن», جازىلمايىن نەگە مەن؟» دەيتىن. سونى ءسال وزگەرتىپ ايتىپ, «ازامات ەتكەن «ەگەمەن», ارداقتامايىن نەگە مەن؟» دەسەم, ارتىق سوزگە بالاماسسىز. ءدال قازىر, باسپاسوزگە جازىلىم قىزۋ ءجۇرىپ جاتقاندا مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ ايتايىن: «ەگەمەن» – ەلدىكتىڭ ەرەن مىنبەرى. بۇل گازەتتى جازدىرىپ الدىرىپ, جۇيەلى وقۋ ارقىلى ءسىز ەلمەن بىرگە تىنىستايسىز, ەلشىل ادام, مەملەكەتشىل تۇلعا رەتىندە قالىپتاساسىز.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءجۇز جىلدىعى – ەلدىگىمىزدىڭ بيىك ءبىر بەلەسى, قازاق رۋحانياتىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسى, ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ ورتاق تويى. تويىمىز تارقاماسىن!
– سىزگە دە بار جەتىستىكتى تىلەيمىز. جاقسىلىعىڭىزدى ۇمىتپايمىز, اعا!
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
