– نۇرلان مىرقاسىم ۇلى, ءسىز تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى كەزەڭدە شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلبايلاردان سوڭ بىردەن ەل گازەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستادىڭىز. بۇل كەزدە ەسىمىڭىز ەلگە تانىلعان اقىن, دراماتۋرگ بولساڭىز دا, جۋرناليستيكانىڭ جامپوزى بولا قويماعان كەزىڭىز... كۇردەلى كەزەڭ. سالماعى دا اۋىر. باس باسىلىمعا باسشى بولىپ كەلۋ تۋرالى شەشىم قالاي قابىلداندى؟ جۇرەكسىنگەن جوقسىز با؟
– «ەگەمەن قازاقستانعا» كەلەمىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەنى راس. ول كەزدەگى «ەگەمەن» وقىرمان ساناسىندا «تسك»-نىڭ سىقيعان ورگانى» دەيتىن اتىنان ءالى ارىلا قويماعان... العاش پرەزيدەنت تاراپىنان باس رەداكتورلىقتى ماعان جۇكتەگىسى كەلەتىنى تۋرالى ءسوز قوزعالعانىن ءابىش اعامىز بەن قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ اۋزىنان ەستىگەنىمدە, سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەدىم... ەرتەرەكتە بالالار گازەتىندە سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ پەن فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ قاراماعىندا ەكى-ءۇش جىل جۇمىس ىستەگەنىم بار... ارينە ىشتەي «لەنينشىل جاس», «قازاق ادەبيەتى» سەكىلدى ادەبي كوپشىلىك باسىلىمداردى «ارمانداعانىمىز» بولماسا, ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ باعىت-باعدارىن انىقتار باس باسىلىمدا باسشى بولامىن دەپ ويلاعان جوقپىن...
قيىن كەزەڭ. يدەولوگيانىڭ باسى بەكىمەگەن, الدىڭ جار, ارتىڭ قۇز ىسپەتتى باعىت-باعدارىڭ بەلگىسىز قالىڭ تۇمان باسقان ب ۇلىڭعىر ۋاقىت. پرەزيدەنت قابىلداۋ كەزىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىنداعى تار ۋاقىتتىڭ بار قيىندىعىن قىسقاشا ايتا كەلىپ: ء«بىرتالاي مەكتەپتەن ءوتتىڭ, سەنى ۇيعارىپ وتىرمىز» دەگەن ۇسىنىس-شەشىمىن كولدەنەڭ تارتتى. ءسويتىپ 1993 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن باس باسىلىمنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. دۇنيەنىڭ استى-ۇستىنە كەلىپ توڭكەرىلىپ, ىدىراعان يمپەريانىڭ سارى جۇرتى سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ جاتقان كەز. تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن بۇكىل زاڭنىڭ جاڭادان قابىلدانىپ جاتقان تۇسى. ايتۋلى عالىم, كورنەكتى قالامگەر, ازۋلى جۋرناليست, نە كەرەك, جالپى كوزگە تۇسەتىن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءبارى جوعارعى كەڭەس مىنبەرىنەن كورىنىپ, پىكىرلەرىن اشىق ايتاتىن... مەن دە ءوز ءسوزىمىزدى ىركىلمەي ايتىپ ءجۇردىم... اقپارات قۇرالدارى تۋرالى زاڭنىڭ جوباسىن ازىرلەگەن توپقا جەتەكشىلىك جاسادىم. موسكۆادا, كسرو-نىڭ ەڭ سوڭعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىردىم. كونستيتۋتسيانى دايىنداعان مەملەكەتتىك كوميسسيادا بولدىم. بالكىم, سول كەزدە «ەگەمەنگە» جوعارعى كەڭەستىڭ قازانىندا قايناپ, جاڭا زاڭداردىڭ قابىلدانۋى كەزىندە باسى-قاسىندا بولعان, ەل بىلەتىن ءبىر ادام كەرەك بولعان بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن؟!. ەل مەنى قانشالىقتى بىلەتىنىن قايدان بىلەيىن, ءوزىم جۋرناليستيكادان قول ۇزگەن جوقپىن. قالامىمدى سۋىتقان ەمەسپىن... باس رەداكتور بولىپ, رەداكتسيا بوساعاسىن اتتاعاندا, جاسىرمايمىن, قاتتى تولقىعانىم راس.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاي-ءتاي باسقان شاعىندا, ياعني جاڭا داۋىردەگى ەسكى گازەتتى شىعارۋدىڭ قيىندىعى نەدە بولدى؟ ەل ءومىرى ءۇشىن قانداي ەلەۋلى باستامالار كوتەردىڭىزدەر؟
– ءيا. وتارلاۋ تىزگىنىن بەرگىسى كەلمەگەندەر ايلانىڭ الۋان ءتۇرىن جاساپ باقتى. اسىرەسە قازاقستاندى ۋىستارىنان شىعارعىسى كەلمەدى. بەدەلدى, اۋىزدارىنىڭ دۋاسى بار دەگەن الەمدىك تۇلعالاردى جەكتى. مەنىڭ ويىمشا, اتاقتى ورىس جازۋشىسى سولجەنيتسين جازعان «رەسەيدى قالاي قايتادان قۇرامىز؟» دەگەن ماقالاسىنىڭ ار جاعىندا سونداي ماقسات, سونداي پيعىل تۇردى... ء«بولىپ ال دا بيلەي بەرگە» داعدىلانعان شوۆينيستەر ونى قوس قولدارىن كوتەرە قولداپ, «سولتۇستىكتەگى بەس وبلىستى ءبولىپ العىسى كەلەتىندەردىڭ» دۇركىن-دۇركىن باس كوتەرىپ, الا-قۇلا اڭگىمەنىڭ ىشتەن دە, سىرتتان دا بۇرقىلداپ جاتقان كەزى... ورال وڭىرىندەگى قىلىشىن سۇيرەتىپ قوقاڭداعان كازاكتار, ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا كوتەرىلگەن «وڭ جاعالاۋ, سول جاعالاۋ» ماسەلەسى, سولتۇستىكتەگى «گوركايا لينيا»... قۇددى مينانىڭ ۇستىندە وتىرعانداي قازاقستاننىڭ مازاسى كەتىپ, ەل ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسكەن مەزگىل. وسىنىڭ بارىنە توتەپ بەرەتىندەي تاۋەلسىزدىك تۋرالى سا-
ۋات قالىپتاستىراتىن, تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ جولىن كورسەتەتىن, قىسقاسى, قازاققا اۋاداي قات ساۋالدىڭ بارىنە جاۋاپ ىزدەيتىن گازەتتى پرەزيدەنتتىڭ قامشىلار جاعىندا ءجۇرىپ شىعارۋعا تۋرا كەلدى.
مەن كەلىسىمەن ءبىرىنشى بولىپ بالعابەك قىدىربەك ۇلى, تۇستەن كەيىن شەراعاڭ, قالتاي اعا, كامال اعا ۇشەۋى قۇتتىقتاپ كەلدى. باتاسىن بەردى. ەرتەڭىندە ساپار بايجانوۆ, ءابدۋالي قايدار اعالارىمىز كەلىپ قۇتتىقتاعاندا مەن ءوزىمنىڭ يىعىما قانشاما اۋىر سالماقتىڭ تۇسكەنىن شىنداپ سەزىندىم... ارينە, مەن كەلگەن كەزدە گازەتتىڭ ورتالىق كوميتەتى دە جوق, پارتياسى دا جوق ەدى...
– جۇمىسىڭىزدى نەدەن باستادىڭىز؟ سول كەزەڭدەگى باسىلىمعا قانداي سيپاتتاما بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە گازەتتىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ, ويناپ تۇرعان قانىن داۋىرگە ساي ازاتتىق رۋحىندا جەتىلدىرىپ, وسى رۋحتى ەلگە جەتكىزىپ, حالىقتىڭ جانىنا جاقىن يدەولوگيانى ۇستانۋ كەرەك بولدى. باستى ماقسات – مەملەكەتتىڭ كۇرەتامىر ساياساتىن دايەكتەي وتىرىپ, ەل وقيتىن, قوعامنىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن تۇتاس كورسەتەتىن, ەلدىڭ كوكەيىندەگىسىن قوزعايتىن گازەت جاساۋ. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحي قاجەتتىلىك ەكەنىنە, سول ءۇشىن قيىندىقتى باستان وتكەرۋگە تۋرا كەلەتىنىنە ميلليونساندى اۋديتوريانىڭ كوزىن جەتكىزۋ – پارىزىمىز بولدى. سول كەزەڭنىڭ ەڭ ۇلكەن ماسەلەسى – ءتىل مەن جەر ەدى, بۇل ەكى ماسەلە تۋرالى «ەگەمەننىڭ» بەتىندە عالىمداردىڭ, گازەت تىلشىلەرىنىڭ, قاراپايىم وقىرمانداردىڭ وتە كوكەيكەستى, وزەكتى ويى جارىق كورىپ جاتتى. تەك وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, قوعامدا وي, پىكىر تۋدىرىپ وتىرۋ ءۇشىن «ەل» دەگەن قوسىمشا شىعاردىق. بۇل قوسىمشادا بۇكىل ءوڭىردىڭ تۇرالاپ قالعان اۋىلدارىنىڭ جانايقايىن – ءسونىپ قالعان جارىعىن, تارتىلىپ قالعان سۋىن, كەمىپ بارا جاتقان مالىن, قىسقارىپ قالعان جۇمىسشىنىڭ, اياق كيىمىنىڭ جوقتىعىنان مەكتەپكە بارا الماي وتىرعان بالاسىنىڭ جوعىن تۇگەندەپ, پروبلەما قوزعاپ, ۇكىمەتتىڭ دە, قوعامنىڭ دا نازارىن اۋدارۋعا تىرىستىق. مۇرات اقىننىڭ «قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن» دەگەن ءسوزىن قاپەرگە الا وتىرىپ, گازەت بەتىندە «قازاقستاندا اشتىق بولۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن وتكىر اڭگىمەنى كوتەردىك. قازاقستاننىڭ مۇنايى مەن جەزىن الىپ قالعىسى كەلەتىن كۇشتەردىڭ اراسىندا الاپات ايقاس ءجۇرىپ جاتتى... بىراق ەل-ەلدەگى, جەر-جەردەگى قاراپايىم حالىق جەكەشەلەندىرۋدىڭ جۇمباعى مەن سىرىن ءالى تۇسىنە الماي جاتتى. ەنەرگيا كوزدەرى بىتەلگەن. تەمىر جولدار كەسىلگەن. ءبىز تۇگىلى, ءبىزدى شيكىزات كوزى رەتىندە ۇستاپ وتىرعان رەسەيدىڭ ءوزى شاتقاياقتاپ قالعان. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ءبىز گازەتتى شىعاردىق.
1994 جىلى قاپ-قارا بوياۋعا مالىنعان «ەگەمەن قازاقستان» دەگەن گريف وزگەرتىلدى. گازەت اتاۋىن بۇزىپ-جارىپ, كوگىلدىر تەڭىزدى كەشىپ كەلە جاتقان كەمە سەكىلدى ەتىپ جازدىردىق. ەلگە ۇناعان وسى فيرمامەن «ەگەمەن قازاقستان» جيىرما جىلعا جۋىق تۇراقتى شىعىپ تۇردى.
– ەل ىشىندە «ەگەمەن قازاقستان» تەك شەرحان مۇرتازانىڭ تۇسىندا عانا ازۋلى بولىپ, قالعان رەداكتورلاردىڭ باسشىلىعىندا ەشقاشان سىن ماتەريال جاريالاماعانداي, وتكىر ءسوز ايتىلماعانداي, مىنەزسىز بولىپ كورىنەتىنى نەسى؟ مۇنداي ايقىنداما ءسىزدىڭ اشۋىڭىزعا تيمەي مە؟
– جوق. شەر-اعاڭ قىزمەتسىز جۇرگەن 1996 جىلدىڭ كوكتەمىندە ول كىسىنى رەداكتسياعا كەڭەسشىلىككە شاقىرىپ, ءتورت-بەس اي جاراستى جۇمىس جاساعانىمىزدى ەل بىلەدى. ءدال وسى تۇستا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, گازەتتى جەتپىس جىل بويعى جۇيتكىگەن شويىن رەلسىنەن شىعارىپ, جاڭا رەلسكە قويعان شەر-اعاڭ بولاتىن. ونىڭ بۇل ەڭبەگى مەن ەرلىگىن ءبىز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول كىسى ەڭ الدىمەن گازەتتىڭ اتىن وزگەرتتى... سونان سوڭ رۋحىن وزگەرتتى. رەداكتور رەتىندە شەراعاڭنان ۇيرەنگەنىمدى ماقتانىش سانايمىن. شەراعاڭنىڭ مىنەزى, تالانتى ءوز داۋىرىمەن لايىقتى ۇندەستىك تاپتى. سونىسى قارا ورمان قازاققا ۇنادى. تۇلعا رەتىندە حالىق بيىگىنە كوتەرىلدى.
– وتكىر ماتەريالدار رەداكتسياعا كەلىپ ءتۇسىپ, جاريالاعىڭىز كەلسە دە, جاريالاي الماي قينالعان كەزىڭىز بولدى ما؟
– جوق, ونداي كەزىمىز بولعان جوق. مەن گازەتكە باسشىلىق جاساعان 1993-1996 جىلدار ەل قيىندىق كورگەنىمەن, ويىن, ءسوزىن جاسقانباي ايتاتىن پوپۋليستىك دەموكراتيا مەن ەل تاعدىرى ءۇشىن كۇرەستىڭ اشىق جۇرگىزىلگەن كەزى ەدى. ءوز باسىم ومىردە دە, گازەت بەتىندە دە ەل تاعدىرى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزۋدى تاڭدادىم. ەل تۇتاستىعى, جەر تۇتاستىعى, ءدىن تۇتاستىعى, ۇلت تۇتاستىعى دەيتىن ۇعىمدار – باسىلىمنىڭ التىن ارقاۋى بولدى. اعالارىمىزدىڭ كەزىندە گازەت جاريالىلىققا ارقا سۇيەپ, يمپەريامەن الىسىپ كەلسە, ءبىز «ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ىزدەدىك. جاۋاپتىڭ دەنىن «تاۋەكەل!» دەپ, تاۋەلسىز جۇرتتىڭ تىزگىنىن قولىنا بەكەم ۇستاعان ەل پرەزيدەنتىنىڭ اۋزىمەن ايتتىق. ەلباسىنىڭ «ەگەمەنگە» بەرگەن سۇحباتتارى سونىڭ ايقىن كورىنىسى.
– سىندى ۇناتپايتىن ورتالىق كوميتەت بولماعانىمەن, ونىڭ ورنىن باسقان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باستاعان باسقا دا ورىندار بار ەمەس پە؟ كىلەڭ الەۋمەتتىڭ ءالسىز تۇسى, جانايقاي جازىلىپ جاتقاندا, «وسى گازەتتىڭ باعىتى قالاي بولىپ بارا جاتىر ءوزى؟» دەپ قاداعالايتىندار بولمادى ما سوندا؟
– نەگە بولماسىن؟ بولادى! بولدى. گازەتتىڭ بىرىنشە بەتىنەن باستاپ قازاق جەرىنىڭ قاي قازىناسىنىڭ – التىنى مەن مىسىنىڭ, مىرىشى مەن مۇنايىنىڭ قاي ەلگە كەتىپ جاتقانىن اشىق تۇردە ايتىپ وتىردىق... كىتاپحانالار جاپپاي جابىلا باستادى. مادەنيەتتى اشتىققا بايلاۋ, قىسۋ – قازاق رۋحانياتىنا جاسالعان قاستاندىق ەدى. ۇكىمەت تاراپىنان رۋحاني كەڭىستىكتى تالقانداۋعا باعىتتالعان اسىعىس شەشىمدەر تۋرالى وتكىر وي, وتكىر سوزدەرىمىز بەن جەكەشەلەندىرۋدىڭ ادىلەتسىز جۇرگىزىلىپ جاتقانى جونىندەگى قايسىبىر ماقالالارىمىز ۇكىمەتكە ۇناماعانى بەلگىلى. بۇل از بولسا... ەل ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىرعان ەكى گازەتتى «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدانى» بىرىكتىرىپ, «قازاقستان» دەگەن ورتاق گازەت شىعارۋ جونىندە اڭگىمە كوتەرىلدى. بۇل ءتىلدى دە, قازاقتىڭ مۇددەسىن دە جىعىپ بەرۋ دەگەن ءسوز ەدى. عاسىردىڭ ەلەڭ-الاڭ باسىندا – الماعايىپ كەزدە «ۇشقىن» شىعىپ ەدى, ەل باسىنا كۇن تۋىپ, زوبالاڭ كەشىپ جۇرگەندە «ەڭبەكشى قازاق» جارىق كورۋىن توقتاتپاپ ەدى؟!. ونسىز دا ەكى تىلگە بايلانىپ وتىرعان ەلدە ءبىر گازەتتى ەكى تىلدە سويلەتۋدىڭ ورىنسىز تىرلىك ەكەنىنە ءتيىستى ورىنداردىڭ كوزىن جەتكىزدىك. بۇل ماسەلە كەيىن توقتادى.
– سول كەزدە «ەگەمەننىڭ» مەنشىگىندە نە بار ەدى؟ ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە, سىرتتاعى ارىپتەستەرى ماتەريالدىق جاعدايى كوش ىلگەرى «ەگەمەندىكتەرگە» قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايتىن. ويتكەنى ولار دۇركىن-دۇركىن ءۇي الىپ, ساياجايلى بولىپ, قۋانىشىن ءبولىسىپ جاتۋشى ەدى...
– شىنىندا دا «ەگەمەننىڭ» مۇرنىنان «ەسەك قۇرتى دومالاپ ءتۇسىپ جاتىر» دەگەن الىپ-قاشپا ءسوز ءبىزدىڭ دە قۇلاعىمىزعا جەتەتىن. العاش كەلگەن كەزدە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ەسكىرگەن ەكى كولىگى بار بولاتىن. ءبىرى جۇرسە, ءبىرى توقتايدى. وبلىستاعى تىلشىلەرىمىز دە تۇگەل جاياۋ-تۇعىن. ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزۋ قيىن بولدى. «ەگەمەندى» ءبىر ەزۋىنەن بال, ءبىر ەزۋىنەن ماي اعىپ, مايلى جىلىكتىڭ باسىن ءمۇجىپ, شىلقىمانىڭ ۇستىندە وتىرعانداي كورىپ, الدە قىزىعىپ, الدە قىزعانىپ ايتاتىن كۇڭكىلدىڭ بولعانى راس... جاسىراتىنى جوق, ەلباسى قولدان كەلگەنشە باسىلىمعا قامقورلىعىن كورسەتىپ, كومەكتەسىپ وتىردى. ۇكىمەت تۇرالاعان اشقۇرساق ەلدىڭ اۋزىنان جىرىپ, ارتىق ەشنارسە بەرە المادى. سول كەزدەگى جۋرناليستەردىڭ ورتاشا ايلىعى مولشەرمەن 5-6 مىڭ تەڭگە. وتە تومەن ايلىق. گيپەرينفلياتسيادا وتىرعان ەل قىزمەتكەرلەرىنە جالاقىنى قالاي تاۋىپ بەرەدى؟ وسىنداي قيىندىقتا وتىرعان ەلگە ەرتەلى-كەش تامساندىرىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ اڭگىمەسىن ايتا بەرسەڭ, «قويا تۇرشى, اينالايىن» دەمەي مە؟ مىنە, وسىنداي كەزەڭدە رەداكتسيادا ەكىنشى كوممەرتسيالىق شوت اشىپ, جارناما اياسىن كەڭەيتتىك. باسىلىمدى قاداعالاپ وتىرعاندارعا تەك وسىنداي جولمەن عانا گازەتتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە بولاتىنىن, ەل مەن بيلىك ورتاسىنا دانەكەر بولۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى وسى ەكەنىن دالەلدەدىك. گازەتتى ۇستاپ وتىرۋدىڭ باسقا جولى جوق ەدى. كوممەرتسيالىق بولىمنەن تۇسكەن قارجىنىڭ قوماقتى بولىگى تۇتاس رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىعىنىڭ ەلۋ پايىز مولشەردەگى شىعىنىن جابۋعا جۇمسالدى. زەينەتكە شىعىپ, وزدەرىن دالادا قالىپ قويعانداي سەزىنىپ جۇرگەن ارداگەرلەرىمىزگە ستيپەنديا تاعايىندادىق. تەحنولوگيانىڭ ەندى ەنە باستاعان كەزى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كومپيۋتەر ورتالىعىن اشتىق. كولىك سانىن كوبەيتتىك. قىزمەتكەرلەرگە الماتىدان, اقمولادان ءۇي ساتىپ الدىق. ساياجاي, جەر الدىق. نارىق گازەتىمىزگە وسىلاي كەلدى. «ەگەمەن» تۋرالى اڭىزدىڭ تارالىپ جۇرگەنى دە وسى تۇس...
– گازەت باسشىسى رەتىندە قاراماعاڭىزداعى قىزمەتكەرلەردەن نە تالاپ ەتتىڭىز, ولاردىڭ كاسىبي قارىمى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– گازەت كلاسسيكالىق ءۇش سيپاتتا: اقپارات, تانىم جانە تالداۋ سيپاتىندا شىعۋى كەرەك. قازىر باسىلىمداردا اقپاراتتىق سيپات باسىم. تانىم ارالاسىپ, تاريحپەن تۇزداپ وتىرماساڭ, اقپاراتىڭىز سۋ تاتىپ قالادى. تالداۋعا ءمان بەرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. مىنە, گازەت وسى ءۇش سيپات قامتىلعاندا عانا قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «ەگەمەن» دايىننىڭ ۇستىندە وتىرعان جوق. گازەتتى كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەي ءجۇرىپ شىعاردىق. ۋاقىتىنىڭ كوبى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا كەتەتىن باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىلدىڭ وزىنە تاپسىرما بەرىپ وتىردىم. ول وسى تۇستا ءتاۋىر دۇنيەلەرىمەن تانىلدى. نۋري مۋفتاح دەگەن قايسار جۋرناليست «ەگەمەننىڭ» عانا ەمەس, ۇلتتىق ءباسپاسوزىمىزدىڭ اقمىلتىق ايبارى بولدى. قالي سارسەنبايدىڭ رۋحاني كەڭىستىكتىڭ كوگىن شارلاپ, ونەر تۇلعالارىن, ونەردى, تەاتردى تالداعان ادەمى ماقالالارى وسى كەزدە كورىنىپ ءجۇردى. قازاق جۋرناليستيكاسىندا كوپ كورىنە بەرمەيتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ەكونوميكانى, اسىرەسە سول كەزەڭنىڭ وقىرمانى ءۇشىن اسا كەرەك نارىق تاقىرىبىن تۇسىندىرۋدە نۇرتورە ءجۇسىپ تەرەڭ ساراپتامالار جاسايتىن ەدى. اقپاراتتى باسقارعان قاينار ولجاي قول باسىنداي عانا قۇرعاق جازبادان قىلعىتىپ جۇتا سالاتىنداي جۇپ-جۇمىر دۇنيە جاساپ شىعاراتىن. مارقۇم مىڭباي ىلەس پەن ماماديار جاقىپ اقپارات دەگەندە الدىنا جان سالمايتىن. جاس بولسا دا, شىمكەنتتەن ارنايى شاقىرىلعان ەركىن قىدىر ەركىن ويىمەن ەل كوزىنە ءتۇستى. جازۋ قولتاڭباسى ايقىندالىپ قالعان گۇلزەينەپ سادىرقىزى مەن قاراشاش توقسانباي, باقىت بالعارينا قوعام مەن ونەردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالدايتىن توسەلگەن ىزدەنىمپاز جۋرناليست بولىپ وسى كەزەڭدە قالىپتاستى. كوسەمالى ءساتتىباي, سۇلەيمەن مامەت, عابيت مۇسىرەپ, ماڭدايلى قوسىم, تەمىر قۇسايىن, نۇرپەرزەنت دومبايلار وسى كەزەڭدە جارقىراپ كورىندى. تىزە بەرسەك, اتى-ءجونىن اتاپ تۇرىپ كورسەتەتىن سايدىڭ تاسىنداي مىقتى قىز-جىگىتتەر «ەگەمەندە» كوپ ەدى. جۇمابەك كەنجالين باسقارىپ كەلگەن «حالىق كەڭەسى» گازەتى «ەگەمەنمەن» قوسىلعان سوڭ, ول جاقتان دا قالامىنىڭ جەلى بار تالعات ءسۇيىنباي, مەيرامبەك تولەپبەرگەن, سامات مۇسا سياقتى جۇيرىك جىگىتتەر كەلدى. «ەگەمەننىڭ» كۇندەلىكتى ءار ءنومىرىنىڭ ءوزى مىقتى «ماكەتشيك» جانات ەلشىبەك باستاعان سەكرەتارياتتاعى جىگىتتەردىڭ ارقاسىندا اپتالىق گازەت سياقتى مازمۇندى, ماڭىزدى بولىپ, اجارلانىپ شىعاتىن.
– ءسىز پرەزيدەنت ن.نازارباەۆپەن ءۇش رەت سۇحبات قۇرعان ەكەنسىز. ءۇش سۇحباتتى دا قايتالاپ وقىپ شىققاندا, ەلدىك مۇرات, تاۋەلسىزدىك تاعدىرى, تۇتاستىق تۋرالى اڭگىمەنىڭ وزەگىنەن سول كەزەڭنىڭ اۋىر دا اششى شىندىعى ەكى تاراپتان دا اشىق ايتىلعانىن بايقادىق. وتكىر اڭگىمەگە پرەزيدەنتتى ءوزىڭىز تارتتىڭىز با, الدە ءوزى جەتەلەيتىن بە ەدى؟
– ءبىرىنشى سۇحباتىمىز 1993 جىلى «ۋاقىت جۇكتەگەن امانات» دەگەن تاقىرىپپەن گازەتتىڭ ءۇش بەتىنە باسىلىپ شىقتى. «ەلدىڭ جايى مەنى قاتتى مازالايدى» دەگەن سۇحباتىمىز 1994 جىلى گازەتتىڭ ەكى نومىرىنە جاريالاندى. ول كىسى «سۇراقتى اشىق قويىڭدار, اشىق جاۋاپ بەرەمىن» دەپ ەسكەرتىپ وتىراتىن. سولاي بولدى. اسىرەسە العاشقى ەكى سۇحباتتا ەل ءۇشىن ماڭىزى زور, وتە كۇردەلى, اتاپ ايتقاندا, ۇلت تاريحى مەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ وي-ساناسىنا كوپىر سالعان ىنتىماق, بىرلىك, ۇلتتىق تۇتاسۋ تۋرالى تامىرىن تەرەڭنەن تارتار ىرگەلى يدەيالار, قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياسي كەڭىستىكتەگى ورنى مەن ءرولىن انىقتايتىن شارتتار, ىدىراعان يمپەريانىڭ سالقىنىنان تەز ارىلىپ, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق رەفورمالارعا «تاۋەكەل» ايتىپ كىرىسۋ, قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق سيپاتتاعى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەر كەڭىنەن ءسوز بولدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سۇحباتتارى قولدان-قولعا تەز تاراپ, تىعىرىقتان جول ىزدەگەن قارا ورمان جۇرتىمىزدىڭ كوكىرەك كوزىن اشقانداي ەدى. جۇرتشىلىق كوكەيدەگى ساۋالدارىنا جاۋاپ الىپ جاتتى. ساعاتتاپ وتكەن سول سۇحباتتار شۇعىل ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ جاتتى.
ءۇش جىل التى اي تابانداتىپ قىزمەت ەتتىم. ەڭ الدىمەن, «ەگەمەن» مەنى ۇلكەن مەكتەپتەن وتكىزدى. جاسى 100-گە كەلىپ وتىرعان ابىز باسىلىمنىڭ بوساعاسىن ەڭ العاش وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن اتتاپپىن. بەرنياز كۇلەەۆ جونىندە ديپلومدىق جۇمىس جازىپ ءجۇرىپ, ورىنبوردا اقىننىڭ جانىندا بىرگە جۇرگەن ەشمۇحامەتوۆ دەگەن اعامىزعا جولىقتىم. سوندا, 1969 جىلى رەداكتسيا «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» 50 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقان بولاتىن. 22 جاستاعى ستۋدەنت ول كەزدە اراعا جيىرما بەس جىل سالىپ, وسى گازەتتىڭ 75 جىلدىعىن باس رەداكتور بولىپ وتكىزەمىن دەپ ويلاي قويعان جوق, ارينە... بۇل مەرەيتويدى وتكىزۋ مەنىڭ ماڭدايىما جازىلىپتى.
– 1990-جىلداردىڭ باسىندا گازەت بەتىندە ءىرى تۇلعالاردىڭ كوكەيكەستى ماسەلە قوزعاعان ماقالالارى جارىققا شىعىپ جاتاتىن. سولار ءوزى تاپسىرىسپەن جازىلاتىن با ەدى, الدە ول كىسىلەردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى ما ەدى؟
– ەكەۋى دە بولدى. رەداكتسيا ۇجىمى مينيسترلەرمەن, حالىققا بەلگىلى تۇلعالارمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزەتىن. مىسالى, قازاق ەلىنىڭ ءبىرىنشى قورعانىس ءمينيسترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆپەن بولعان كەزدەسۋ ەل ەسىندە قالدى. مارىدا ديۆيزيا كومانديرى بولىپ تۇرعان مۇحتار التىنباەۆتى قازاقستانعا شاقىرتىپ, اسكەري دوكترينانىڭ نەگىزىن جاساتقان ادام. ول كىسى مينيستر بولا سالا, سىرتتا – قيىر-قيىردا ءارتۇرلى اسكەري قۇرىلىمداردا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن شەندى قازاق جىگىتتەرىن جينادى. ماسەلەن, مۇحتار التىنباەۆتى – مارىدان, توقتار اۋباكىروۆتى ماسكەۋدەن الدىردى. الىستاعى ازاماتتارىمىزدىڭ ارقايسىسىن جەكە-جەكە اتاپ تۇرىپ جينادى. س.نۇرماعامبەتوۆ جۋرناليستەرگە مينيسترلىك تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ بەرگەنى ەسىمدە. مۇنداي كەزدەسۋلەر حح عاسىردىڭ زاڭعار جازۋشىسى ش.ايتماتوۆپەن, «ازاتتىقتا» قىزمەت ەتكەن ح.ورالتايمەن بولدى. حاسەن اعامىز: «كوممۋنيستەردىڭ باس گازەتى شاقىرادى دەگەندە, تۇسىنبەي قالىپ ەدىم. باس باسىلىم كوممۋنيستەردىڭ باستى جاۋىن شاقىرسا, ەلدىڭ تۇزەلگەنى ەكەن. مىنا كەزدەسۋدەن وسىنى كوردىم. مەن ريزامىن, ەلىمە راحمەت!» دەپ كەزدەسۋ سوڭىندا كوزىنە جاس العان بولاتىن.
– ەلباسىنىڭ گازەتپەن بايلانىسى, گازەت تۋرالى پىكىرى قالاي ەدى؟ گازەتپەن جەكە وقىرمان رەتىندەگى تانىستىعى باسىم با ەدى, الدە, ماتەريالداردى كومەكشىلەرىنىڭ ايتۋىمەن وقي ما؟
– ءبىر بىلەتىنىم, ەلباسى ماتەريالداردىڭ ءبارىن ءوزى وقيتىن. ماڭىزدى ساناعان كەي ماتەريالدىڭ استىن سىزىپ تۇرىپ وقيتىن. 1993 جىلعى تاۋەلسىز ەلدىڭ قازاقستاندىق وقىرمانعا عانا ەمەس, الەمگە بەرىپ وتىرعان العاشقى سۇحباتىنىڭ (مەنىڭ تۇسىمداعى) ءار سوزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن شۇقشيا قاراعانى ەسىمدە. ماتەريالدى دايىنداۋعا قالاي قاتىسقانى جادىمدا. نۇرەكەڭنىڭ قالامىمەن سىزىپ وتىرىپ وقىعان ءبىر قولجازباسى مەنىڭ جەكە ارحيۆىمدە ساقتاۋلى...
– ال «ەگەمەن قازاقستاننان» نەگە كەتتىڭىز؟ جازۋشىلار وداعىنا بارۋ شارت پا ەدى؟
– ارينە, ەشكىم دە ماعان «ورنىڭدى بوسات» دەگەن جوق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «نۇرلان, «ەگەمەندەگى» جۇمىسىڭا ءوز باسىم ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بىراق... جازۋشى اعايىندارىڭ سۇراپ ءجۇر. قالاي؟ باراسىڭ با؟» دەگەندە, تاعى دا باس تارتپادىم. «ەگەمەندەگى» ىستەگەن كەزەڭىم جازۋشىلار وداعىنداعى جيىرما ەكى جىلدىق «قان مايدانعا» كەلۋىمە دايىندىق سەكىلدى كورىنەدى. «ەگەمەننىڭ» قازانىندا قايناپ, وتىنا كىرىپ شىقپاعانىمدا, جازۋشىلار وداعىندا جانىپ كەتەر مە ەدىم؟!. جۇيكەمنىڭ كوبىرەك قاجالعان, قۋاتىمنىڭ كوبىرەك جۇمسالعان, ارۋاقتار الدىنداعى ۇلى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭىرەك سەزىنگەن جەرىم دە وسى جازۋشىلار وداعى بولدى عوي...
ءبىز تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىك! ەندى تاۋەلسىزدىكتى, ماڭگىلىك ەلدى ماڭگىلىككە ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسەتىن كەزەڭ كەلدى. كۇردەلى ءداۋىر كەلدى. ءدال قازىر سول داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ پارىزىمىز! ول ءۇشىن ۇلتتىق رۋحتى ساقتاۋىمىز كەرەك! تۇلعا قالىپتاستىرۋدىڭ ۇلكەن مەكتەپتەرىن جويىپ الماۋىمىز كەرەك! بۇل تۇستا ۇلت ويى مەن پاراساتىن, ۇلت مىنەزى مەن كۇرەسكەرلىگىنە قانات ءبىتىرىپ, ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە ورنى بولەك ەل باسىلىمى – «ەگەمەننىڭ» يىعىنا تۇسەر جۇك ايرىقشا. ويتكەنى... «ەگەمەن قازاقستان» قاسيەتتى گازەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
